Chia đàn từ thùng ong dú khỏe trong thôn cho hàng xóm là cách nhân đàn giữ được dòng ong đã quen cái lạnh, cái mưa dài và mùa hoa của vùng mình. Đàn không phải đi đường xa nên ít hao, cũng ít nguy cơ mang kẻ hại lạ về. Điều kiện là chỉ chia từ đàn thật mạnh, chia vào mùa có hoa, và để đàn mẹ còn đủ sức.
Có một cảnh khá quen ở nhiều thôn cao nguyên: nhà này muốn nuôi ong dú, nhờ người quen đặt mua đàn từ dưới xuôi chở lên. Trong khi nhà bên cạnh, cách hai hàng rào trúc, có thùng ong đang đông nghịt, năm nào cũng tách được. Hai nhà chưa từng nói chuyện về ong với nhau. Bài này dành cho cả hai nhà đó.
Vì sao đàn ong dú trong thôn đáng quý hơn đàn từ xa?
Một đàn ong dú đã sống vài năm ở thôn mình là đàn đã qua được những mùa mưa dầm, những đợt rét, những tháng thiếu hoa ở đây. Nó còn sống tức là nó hợp. Đàn mua từ vùng nóng ẩm đồng bằng lên chưa chắc quen được nhiệt độ ban đêm ở cao nguyên, nhất là năm đầu.
Đường xa cũng là một thử thách. Thùng ong bị rung lắc nhiều giờ trên xe, nóng trong thùng xe, bình mật có thể vỡ chảy, ong chết dính. Đàn tới nơi đã yếu, lại phải làm quen chỗ mới. Đàn từ nhà hàng xóm chỉ đi vài trăm bước, không có những hao hụt đó.
Mang ong từ xa về còn có nguy cơ mang theo kẻ hại, bệnh hay loài ong khác mà vùng mình chưa có. Ở mức người nuôi, khó mà kiểm hết những thứ đó. Giữ nhân đàn trong thôn, trong vùng là cách giảm bớt rủi ro mà không cần hiểu biết chuyên sâu.
Còn một cái được không đo đếm được: người chia và người nhận ở gần nhau. Đàn mới có chuyện gì, chạy sang hỏi người chia là xong. Người chia biết dòng ong đó tính nết ra sao, mùa nào hay yếu, cửa tổ hay bị con gì phá. Kinh nghiệm đi theo đàn ong.
Đàn nào đủ sức để chia?
Cửa tổ tấp nập ngày nắng. Ong ra vào liên tục, nhiều con mang phấn. Đàn đang dư người.
Thùng đã chật. Mở thùng thấy tổ lan kín gần hết lòng thùng, bình mật bình phấn đầy các góc.
Khu ấu trùng rộng, liền mạch. Đĩa ấu trùng (khu nuôi con) to, nhiều tầng, không lỗ chỗ.
Có ô chúa. Ở nhiều loài ong dú, ô nuôi chúa to hơn hẳn ô thường, thường nằm ở rìa đĩa ấu trùng. Có ô chúa thì phần chia ra có thể tự nuôi chúa mới.
Đàn đã ở chỗ đó ít nhất một năm. Đàn mới chuyển, mới chia chưa ổn định thì đừng chia tiếp.
Không có dấu kẻ hại. Không có dòi ruồi, không có kiến trong thùng. Đàn đang bị hại thì chia ra là thành hai đàn yếu.
Không vừa thu mật nặng. Đàn vừa bị lấy nhiều mật thì để hồi sức trước, mùa sau mới chia.
Đang vào mùa có hoa. Chia đầu mùa hoa để cả hai đàn có thức ăn ngay. Chia sát mùa mưa là đặt cược.
Thời tiết sắp tới ấm và ráo. Những ngày sau khi chia cần nắng để ong ra làm việc, đàn mới có sức dựng lại.
Người chia đã làm thử. Nếu chưa từng chia, làm cùng người có kinh nghiệm lần đầu. Đừng học trên đàn duy nhất của mình.
Chủ đàn thật sự muốn chia. Ép người ta chia khi họ còn lo cho đàn là làm khó nhau. Đợi mùa sau cũng được.
Chia thế nào để cả hai đàn cùng khỏe?
Cách chia hay dùng là chuyển một phần tổ sang thùng mới. Phần đó gồm một mảng ấu trùng già (sắp nở thành ong), tốt nhất có ô chúa, kèm vài bình mật và bình phấn còn nguyên, và một ít ong thợ bám theo. Phần còn lại, gồm ong chúa cũ và phần lớn kho, để nguyên ở thùng mẹ. Mỗi người nuôi có biến tấu riêng, nên học cách của người đã làm thành công ở vùng mình.
Chọn ngày nắng ráo, giữa buổi sáng khi nhiều ong thợ đã ra đồng. Lúc đó trong thùng ít ong, cắt chuyển nhẹ nhàng hơn. Dao sạch, cắt dứt khoát, đừng bóp vỡ bình mật. Mật chảy là kéo kiến tới cả hai thùng.
Đặt thùng mới ở đâu cũng là một quyết định. Một cách nhiều người làm là đặt thùng con vào đúng chỗ của thùng mẹ, rồi dời thùng mẹ đi một khoảng. Ong thợ đi làm về theo trí nhớ sẽ vào thùng con, giúp đàn con có đủ người. Đàn mẹ có chúa và kho nên vẫn hồi lại được. Nếu thùng con được mang sang nhà hàng xóm, thì thùng con cần được chia với nhiều ong thợ hơn ngay từ đầu.
Sau khi chia, cả hai thùng cần được chèn kín khe hở, chống kiến kỹ, và để yên. Đàn con chưa có chúa đẻ trứng thì trong một thời gian nó chỉ sống bằng những gì được chia sang. Đừng mở thùng xem liên tục. Quan sát cửa tổ: vài tuần sau thấy ong ra vào đều, cửa tổ được đắp ống sáp mới là đàn đang đứng được.
Nếu đàn con không lên được, đừng trách nhau. Chia đàn có tỷ lệ hỏng, kể cả người có nghề. Rút kinh nghiệm về thời điểm, về phần chia, và thử lại mùa sau từ một đàn mạnh hơn.
Chia cho hàng xóm: những điều nên nói rõ từ đầu
Đàn mới cần ở yên chỗ. Nói trước với người nhận: đặt thùng chỗ cố định, đừng dời đi dời lại.
Không hứa đàn chắc chắn sống. Người chia nói thật là đàn chia có thể hỏng. Người nhận hiểu thì đỡ giận nhau.
Thỏa thuận cách đền đáp. Đổi công, đổi hàng, chia lại một đàn sau này, hay tặng hẳn. Nói rõ từ đầu cho êm.
Hướng dẫn chống kiến. Kiến là kẻ thù số một của đàn mới chia. Chỉ người nhận cách làm chén nước hay bôi dầu ở chân giá.
Chỉ chỗ đặt thùng. Người chia đến tận nhà người nhận xem chỗ đặt: bóng mát, khuất gió, gần hoa.
Hẹn ghé xem sau vài tuần. Một lần ghé qua nhìn cửa tổ là đủ để biết đàn có ổn không.
Dặn không thu mật năm đầu. Đàn con cần cả năm để lớn. Thu sớm là mất đàn.
Báo lịch phun thuốc của xóm. Người nhận cần biết những rẫy quanh nhà ai hay phun, phun khi nào.
Ghi lại đàn nào chia cho ai. Vài năm sau, cả thôn có một bản đồ nhỏ về dòng ong. Đàn nào khỏe, đàn nào hay hỏng.
Khuyến khích chia tiếp. Người nhận khi đàn mạnh lại chia cho người khác. Nguồn giống trong thôn lan rộng mà không cần mua từ xa.
Không bán đàn yếu. Đã chia thì chia đàn khỏe. Chia đàn yếu là làm mất lòng tin vào ong dú của cả thôn.
Khi nào vẫn nên mua đàn từ nơi khác?
Trong vùng chưa ai nuôi. Không có đàn để chia thì phải mua. Ưu tiên nơi có khí hậu gần giống vùng mình.
Cần loài ong khác. Muốn thử một loài ong dú khác thì hỏi kỹ loài đó có hợp vùng cao không.
Đàn trong thôn đều yếu. Có năm cả thôn mất đàn vì thời tiết. Lúc đó mua vài đàn khỏe để gầy lại.
Hỏi nguồn gốc đàn. Đàn nuôi ở đâu, bao lâu, có chuyển chỗ nhiều lần không.
Hỏi về hướng dẫn kèm theo. Người bán có chỉ cách đặt thùng, có trả lời khi gặp chuyện không.
Tránh vận chuyển giữa trưa nắng. Đàn chở đường xa nên đi lúc mát, thùng thông khí, chèn chặt chống rung.
Nhận đàn vào chiều tối. Đặt thùng lúc chiều, mở cửa tổ, để đàn yên qua đêm.
Để đàn mới ở riêng một thời gian. Đặt hơi xa các thùng cũ trong vài tuần, theo dõi xem có kẻ hại lạ không.
Không mua dồn nhiều đàn một lúc. Mua ít, nuôi thử một mùa, thấy hợp rồi mới thêm.
Hỏi người nuôi trong vùng trước. Có khi người nuôi ở xã bên có đàn để chia mà mình không biết.
Cân nhắc kỹ trước khi chở xa. Càng xa, đàn càng hao. Một đàn gần nhà khỏe vừa phải thường tốt hơn một đàn rất mạnh ở xa.
Câu hỏi thường gặp
Chia đàn ong dú vào tháng nào ở vùng cao là tốt?
Thường là đầu mùa hoa, khi trời ráo và ấm dần, để cả hai đàn có thức ăn ngay. Tránh chia sát mùa mưa dầm hay đợt lạnh. Mỗi vùng mùa hoa khác nhau, nên hỏi người nuôi lâu năm ở địa phương.
Đàn ong dú chia ra bao lâu thì có chúa mới?
Tùy loài và tình trạng ô chúa trong phần chia. Người nuôi thường không mở thùng để xem mà nhìn cửa tổ: đàn ra vào đều, đắp cửa mới trong vài tuần đến vài tháng là dấu hiệu tốt.
Có thể chia một đàn ong dú thành ba được không?
Về lý thuyết được nếu đàn rất mạnh, nhưng mỗi phần sẽ mỏng và dễ hỏng. Người mới nên chia đôi, đợi cả hai đàn khỏe hẳn rồi mới chia tiếp.
Đàn ong dú mua ở đồng bằng đem lên cao nguyên có sống được không?
Có thể sống, nhưng năm đầu dễ gặp khó vì lạnh và mưa dài. Đàn đã quen khí hậu vùng cao thường dễ nuôi hơn cho người mới.
Chia đàn xong đàn mẹ bị yếu thì làm sao?
Để yên, chống kiến kỹ, không thu mật, không mở thùng nhiều. Đàn mẹ có chúa và kho nên thường hồi lại khi có hoa. Nếu đàn mẹ suy liên tục, đó là bài học về việc chia từ đàn chưa đủ mạnh.
Ong thợ của đàn con có bay về thùng mẹ không?
Có, ong đi làm thường bay về chỗ cũ theo trí nhớ. Vì vậy người nuôi hay đặt thùng con vào đúng chỗ thùng mẹ, hoặc chia phần có nhiều ong non khi mang thùng con đi xa.
