Nên giữ lại vài cây chết đứng, gốc rỗng có hốc trong rẫy, miễn là cây đó không đổ được vào nhà, lối đi, đường điện hay chỗ người làm. Ong dú hoang cần đúng những hốc gỗ khô, kín như vậy để làm tổ, và đàn hoang là nguồn giống tự nhiên của cả vùng.
Bà con dọn rẫy hay hỏi một câu: "Cây chết rồi, để làm gì cho vướng?" Câu hỏi hợp lý. Một thân cây khô đứng trơ giữa rẫy cà phê xanh trông như chỗ bỏ quên. Nhưng nhìn kỹ, có khi thấy một ống sáp nhỏ ló ra ở miệng hốc, vài con ong li ti ra vào. Cái cây tưởng vô dụng đó đang là nhà của một đàn ong.
Vì sao ong dú hoang lại chọn hốc cây khô?
Ong dú không tự đào được nhà. Nó cần một khoảng trống có sẵn: hốc cây, khe đá, ống tre, có khi là lỗ hổng trong vách nhà. Trong rừng và rẫy cao nguyên, hốc cây là chỗ ở phổ biến nhất.
Hốc tốt với ong có mấy đặc điểm: kín, khô, thành gỗ dày giữ nhiệt, ít rung và miệng hốc nhỏ dễ canh giữ. Cây chết đứng thường có đủ những thứ đó. Lõi gỗ mục dần tạo khoang rỗng, phần vỏ ngoài còn cứng che mưa gió. Cây sống cũng có hốc, nhưng hốc cây chết thường khô hơn vì không còn nhựa và nước chảy trong thân.
Ở vùng cao, chuyện giữ ấm càng quan trọng. Thành gỗ dày giúp tổ bớt lạnh về đêm và bớt nóng khi nắng trưa chiếu thẳng. Đàn ong hoang chọn được chỗ như vậy sống được rất lâu, có đàn ở một hốc nhiều năm liền.
Khi rẫy được dọn sạch, cây chết bị đốn, gốc bị đào, những chỗ ở đó mất dần. Đàn hoang không có chỗ tách ra lập tổ mới. Lâu dần vùng còn rất ít ong dú tự nhiên, dù người ta vẫn trồng nhiều cây ra hoa.
Giữ cây nào, chặt cây nào: an toàn đi trước
Giữ cây xa nhà và lối đi. Cây chết sớm muộn cũng đổ. Chỉ giữ cây đứng ở chỗ nếu đổ cũng không trúng người, nhà, chòi rẫy, đường đi.
Chặt cây nghiêng về phía nhà. Cây chết nghiêng rõ về phía có người qua lại thì phải hạ, dù có tổ ong. Mạng người trước.
Tránh cây gần đường điện. Cây đổ vào dây điện nguy hiểm cho cả xóm. Không giữ cây ở vị trí đó.
Ưu tiên giữ gốc thấp. Không giữ được cả thân cao thì cắt ngọn, để lại một khúc gốc rỗng vừa tầm. Ong vẫn ở được, cây không còn nguy cơ đổ xa.
Gõ thử thân trước khi quyết. Thân rỗng nhiều, gõ nghe bộp, mục tới chân thì đổ nhanh. Gốc còn chắc thì đứng được lâu hơn.
Để lại vài cây, không cần nhiều. Vài cây rải rác trong rẫy đã là chỗ ở quý. Không cần biến rẫy thành rừng cây chết.
Giữ cây ở bờ rẫy hơn giữa rẫy. Ở bờ thì ít cản việc đi lại, phun xịt, thu hái, và gần dải cây bụi có hoa.
Giữ cả khúc gỗ đã đổ nếu có tổ. Thân đã đổ mà còn đàn thì đừng xẻ củi. Kê nó nằm yên ở góc bờ rẫy.
Không đốt quanh gốc cây có tổ. Cây khô bắt lửa rất nhanh. Đốt rẫy gần đó là mất cả cây lẫn đàn.
Báo cho người làm thuê biết. Ai cầm cưa trong rẫy cũng cần biết cây nào để lại. Buộc dây đánh dấu là cách đơn giản.
Hỏi chính quyền khi cây ở đất rừng. Cây ở bìa rừng có thể thuộc đất rừng. Chặt hay giữ đều nên hỏi trước, đừng tự ý.
Đàn ong hoang quý gì với người nuôi?
Người nuôi ong dú thường nhìn đàn hoang như "nguồn bắt về". Có nơi chặt cây, cưa khúc mang cả tổ về đặt vào thùng. Làm vậy là lấy đi một đàn hoang và một chỗ ở, mà đàn mang về chưa chắc sống, vì tổ bị vỡ, ấu trùng hỏng, chúa có khi chết.
Cách nhìn bền hơn là coi đàn hoang như ngân hàng giống của cả vùng. Mỗi năm đàn hoang khỏe sẽ tự tách ra, ong chúa mới bay đi tìm chỗ ở mới. Chỗ ở mới đó có thể là một hốc cây khác, cũng có thể là một thùng trống mà người nuôi đặt sẵn gần đó. Đó là cách nhân đàn tự nhiên, không phá gì của ai.
Đàn hoang còn giữ sự đa dạng của ong trong vùng. Ong dú ở cao nguyên không chỉ có một loài. Đàn hoang ở những hốc khác nhau có thể là những loài, những dòng khác nhau, quen với khí hậu địa phương qua nhiều đời. Đàn mua từ xa về chưa chắc đã quen cái lạnh và mưa dầm ở đây bằng.
Và đàn hoang thụ phấn miễn phí cho rẫy. Ong dú bò kỹ trên những bông hoa nhỏ của cà phê, của cây ăn trái, của cỏ dại. Bà con không nuôi ong vẫn được nhờ đàn ong hoang sống trong cái cây khô ở góc rẫy mình.
Khi phát hiện tổ ong dú hoang trong rẫy
Đứng xa quan sát trước. Nhìn cửa tổ: ống sáp nhỏ, ong li ti ra vào. Đừng thọc que vào hốc để xem cho rõ.
Đánh dấu cây. Buộc một mảnh vải hay dây màu để người khác trong nhà, người làm thuê biết mà tránh.
Không phun thuốc lên thân cây. Phun quanh gốc cây có tổ là đổ thuốc ngay cửa nhà ong.
Không đốt, không hun khói. Một số người hun khói để lấy mật hoang. Cách đó thường giết cả đàn.
Để yên, đừng lấy mật. Mật trong tổ hoang ít, lại là kho của đàn. Lấy một lần có khi mất đàn vĩnh viễn.
Đặt thùng mồi gần đó. Muốn có thêm đàn, đặt một thùng gỗ trống, khô, sạch ở gần. Đàn tách tự nhiên có thể dọn vào.
Giữ bụi cây quanh gốc. Một ít bụi cây che chân gốc giúp giữ mát, chắn gió cho tổ.
Chống kiến nếu cần. Thấy kiến tấn công cửa tổ hoang thì có thể quét bớt đường kiến, không dùng thuốc độc ngay chỗ đó.
Không kể vị trí lung tung. Ở vài nơi, tổ hoang bị người lạ đến chặt lấy. Chỉ chia sẻ với người tin được.
Ghi lại vị trí. Ghi cây nào có tổ, năm nào còn, năm nào mất. Vài năm sau là bản đồ ong hoang của rẫy mình.
Báo cho người nuôi ong quanh vùng. Người có kinh nghiệm có thể giúp nhận loài và cho lời khuyên giữ tổ.
Tạo thêm chỗ ở khi không giữ được cây chết
Treo khúc gỗ rỗng. Một khúc gỗ khô đã khoét lòng, bịt hai đầu, treo dưới tán cây là chỗ ở gần giống hốc tự nhiên.
Đặt ống tre già. Ống tre to, khô, bịt kín một đầu, chừa lỗ nhỏ ở đầu kia. Cách làm cũ của nhiều buôn làng.
Đặt thùng gỗ thông trống. Thùng gỗ dày, khô, không mùi sơn. Đặt nơi có bóng mát, chân kê chắc, có chống kiến.
Xoa sáp ong dú cũ vào lòng thùng. Một ít sáp cũ, sạch, làm thùng có mùi quen, ong dò chỗ ở dễ chú ý hơn.
Che mưa cho chỗ ở mới. Mái che nhỏ bằng ván hay lá giúp hốc không ướt sũng trong mùa mưa dài.
Đặt gần nguồn hoa. Bờ rẫy có cây bụi, hoa dại, cây ăn trái là chỗ ong dò đến nhiều.
Tránh chỗ gió lùa. Đỉnh đồi trống gió lạnh. Lưng đồi, sau hàng cây chắn gió tốt hơn.
Kiên nhẫn. Có thùng mồi vài mùa mới có đàn vào, có thùng không bao giờ. Không phải lỗi người đặt.
Không dùng gỗ tẩm hóa chất. Gỗ ngâm thuốc chống mối hay sơn dầu có mùi làm ong tránh xa, có khi hại cả đàn.
Giữ lại gốc rỗng khi trồng lại. Khi cải tạo rẫy, những gốc cây rỗng còn chắc nên để lại ở bờ.
Trồng cây bản địa lâu năm. Cây rừng lớn lên vài chục năm sẽ có hốc. Trồng hôm nay là chuẩn bị nhà cho ong mai sau.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú hoang hay làm tổ ở đâu ở cao nguyên?
Hay gặp trong hốc cây sống hoặc cây chết, khe đá, gốc cây rỗng, có khi trong vách nhà gỗ. Dấu hiệu dễ nhận là ống sáp nhỏ ở miệng hốc và ong li ti ra vào.
Có nên chặt cây để lấy tổ ong dú hoang về nuôi?
Không nên nếu không có kinh nghiệm. Chặt cây dễ làm vỡ tổ, chết ấu trùng, chúa, và mất luôn chỗ ở tự nhiên. Đặt thùng mồi gần đó để đàn tự tách sang là cách nhẹ hơn.
Cây chết đứng trong rẫy có nguy hiểm không?
Có, vì sớm muộn cũng đổ. Chỉ giữ cây ở chỗ nếu đổ không trúng người, nhà, đường điện. Nếu không chắc, cắt ngọn để lại phần gốc rỗng vừa tầm.
Tổ ong dú hoang có bị kiến phá không?
Có thể, nhất là đàn yếu. Đàn khỏe thường tự giữ được cửa tổ bằng nhựa dính. Người thấy kiến tấn công có thể quét bớt đường kiến, tránh dùng thuốc độc sát cửa tổ.
Ong dú hoang có làm hại cây cà phê không?
Không. Ong dú chỉ ở trong hốc sẵn có, không đục gỗ. Chúng đi lấy hoa, phấn, nhựa, đồng thời thụ phấn cho cây quanh rẫy.
Đặt thùng trống bao lâu thì có ong dú vào ở?
Không có thời gian cố định. Có thùng vài tháng đã có đàn, có thùng nhiều mùa vẫn trống. Đặt gần tổ hoang khỏe, chỗ khô mát, gần nguồn hoa sẽ tăng cơ hội.
