Đốt rẫy gần trại làm hại đàn ong dú theo hai đường: khói bay vào cửa tổ khiến ong ngạt và hoảng, còn lửa lan theo cỏ khô có thể thiêu luôn thùng ong, gốc cây có tổ hoang và cả bìa rừng. Cách nhẹ hơn là gom cành lá ủ thành phân, băm nhỏ phủ gốc, hoặc để mục ở bờ rẫy.
Cuối mùa khô ở cao nguyên, chiều chiều nhìn ra các đồi thường thấy vài cột khói. Dọn rẫy bằng lửa nhanh, đỡ công, nhà nào cũng quen. Nhưng nếu nhà có vài thùng ong dú, hoặc rẫy bên cạnh có, thì một buổi đốt có thể xóa công của cả năm. Bài này nói rõ chuyện gì xảy ra với đàn ong khi khói tới, và những cách dọn rẫy khác mà không quá tốn công.
Chuyện gì xảy ra trong thùng ong dú khi khói tới?
Ong dú sống trong một cái hộp kín, chỉ có một cửa nhỏ. Không khí trong tổ trao đổi qua cái cửa đó. Khi khói dày bay sát, nó lùa vào cửa, lan vào trong. Đàn không có lối thoát nào khác.
Phản ứng đầu tiên của đàn là hoảng. Ong ở cửa rút vào trong, ong đi làm không dám về, một số con bay loạn quanh thùng. Khói dày và kéo dài thì ong yếu, ấu trùng ở khu nuôi con dễ bị hại. Đàn mạnh có thể vượt qua một lần khói thoáng qua. Đàn yếu, đàn mới chia thì có khi suy hẳn.
Nhiệt cũng là một mối nguy. Một đống lửa lớn cách vài bước có thể làm thành thùng nóng lên. Ong dú nhạy với nóng: sáp tổ mềm ra, bình mật có thể chảy, ong phải dồn sức quạt mát. Trời mùa khô vốn đã nắng, thêm lửa sát bên là quá sức.
Và khói không chỉ hại một ngày. Cả vùng đốt rẫy cùng thời điểm thì bầu không khí mù mịt nhiều ngày liền, ong ra cửa ít, kiếm ăn kém đúng vào lúc mùa khô đang có hoa. Đàn mất mùa thu hoạch chính của năm.
Lửa lan: những mất mát thấy được và không thấy được
Thùng ong cháy trực tiếp. Thùng gỗ khô đặt gần cỏ khô là mồi lửa. Một ngọn gió đổi hướng là đủ.
Giá kê, mái che bắt lửa. Mái lá, mái tranh trên thùng ong dễ cháy hơn cả thùng. Mái cháy rơi xuống là thùng cháy theo.
Cây có tổ hoang bị thiêu. Cây chết đứng, gốc rỗng có tổ ong dú hoang rất khô vào mùa này. Cháy một lần là mất cả nhà lẫn đàn.
Bụi hoa ven bờ bị xóa. Dải cây bụi ven rẫy là nguồn hoa của ong. Cháy sạch thì cả mùa sau ong thiếu ăn.
Lửa vào bìa rừng. Cháy rừng không chỉ hại ong. Nó hại cả rẫy bên cạnh, nhà cửa, và người đốt có thể chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Đất mất lớp mặt. Đốt xong đất trơ, mưa đầu mùa cuốn lớp đất mặt xuống chân đồi.
Côn trùng có ích chết theo. Những loài ăn sâu hại, những loài thụ phấn khác cũng chết trong đám cháy.
Ong hoảng bỏ tổ. Một số đàn sau đợt khói lửa nặng bỏ cửa, sinh hoạt rối loạn, có khi tan đàn.
Người nuôi mất cả năm công. Một đàn ong dú cần nhiều tháng mới lên mạnh. Mất trong một buổi chiều.
Quan hệ xóm giềng sứt mẻ. Lửa nhà này lan sang thùng ong nhà kia là chuyện dễ gây mất lòng lâu dài.
Khó đổ lỗi đúng. Đàn suy sau mùa đốt thường không ai chắc do khói hay do đói. Phòng trước dễ hơn tranh cãi sau.
Dọn rẫy không đốt: những cách bà con vùng cao đang làm được
Cách đơn giản nhất là gom và ủ. Cành lá cà phê sau tỉa, cỏ phát gom thành đống ở một góc rẫy, phủ bạt hoặc lá chuối, tưới ẩm khi có thể. Vài tháng mùa mưa, đống đó mục thành phân. Nhiều nhà bỏ thêm phân chuồng hoặc chế phẩm vi sinh cho nhanh hoai, tùy điều kiện từng nhà.
Cách thứ hai là băm nhỏ phủ gốc. Cành tỉa băm bằng dao hoặc máy băm nhỏ, rải quanh gốc cà phê. Lớp phủ này giữ ẩm cho gốc qua mùa khô, hạn chế cỏ, mục dần thành chất hữu cơ. Công băm có tốn, nhưng đổi lại đỡ công làm cỏ và tưới.
Cách thứ ba là để mục tại bờ. Những khúc cành lớn, gốc cây khó băm thì xếp gọn thành hàng ở bờ rẫy, vuông góc với dốc. Hàng cành đó vừa chắn đất trôi khi mưa, vừa là chỗ ở của côn trùng có ích. Không cần dọn đi đâu cả.
Không phải lúc nào cũng tránh được hoàn toàn chuyện đốt, nhất là khi có cây bệnh cần tiêu hủy theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật. Lúc đó, đốt nhỏ, đốt xa thùng ong, xa cây có tổ, xa bìa rừng, đốt khi trời lặng gió, có người canh tới khi tắt hẳn, và theo đúng thông báo phòng cháy của xã.
Cái được lớn nhất của dọn rẫy không đốt không nằm ở một mùa. Nó nằm ở chỗ đất giữ được màu, đàn ong giữ được sức, và không ai phải lo lửa nhảy sang rừng mỗi chiều cuối mùa khô.
Bảo vệ thùng ong dú khi xung quanh vẫn có người đốt
Hỏi lịch đốt của hàng xóm. Biết trước ngày nào nhà bên đốt để chuẩn bị. Một câu hỏi thăm đơn giản đầu mùa khô.
Phát quang quanh thùng. Cắt sạch cỏ khô quanh giá kê một vòng rộng, để lửa không có đường bò tới.
Thay mái lá bằng mái khó cháy. Mái tôn, ván gỗ dày, ngói cũ khó bắt lửa hơn mái lá khô.
Che cửa tổ khi khói dày. Khi biết sắp có khói, che hờ phía trước cửa tổ bằng một tấm ván cách vài gang tay, vẫn để thoáng. Không bịt kín cửa.
Không bịt kín thùng. Bịt kín cả thùng làm ong ngạt nhanh hơn khói. Chỉ chắn hướng gió mang khói.
Dời thùng nếu có thể. Thùng gần ranh rẫy nhà đốt nhiều thì dời vào trong, về phía ít khói, trước mùa đốt. Dời vào lúc chiều tối khi ong đã về hết.
Để sẵn nước. Một xô nước, một cành lá tươi gần trại ong để dập lửa nhỏ kịp thời.
Không mở thùng ngay sau khói. Để đàn yên ổn lại vài ngày. Mở ra lúc này chỉ làm đàn thêm hoảng.
Theo dõi cửa tổ những ngày sau. Ong ra vào trở lại bình thường là đàn đã qua. Ít ong, ong bò lết thì ghi lại để theo dõi.
Giữ dải cây xanh chắn gió. Hàng cây xanh giữa trại ong và rẫy bên cạnh chắn bớt khói, bớt lửa.
Báo chính quyền khi đốt gần rừng. Thấy đốt sát rừng trong ngày gió lớn, báo cho trưởng thôn hoặc kiểm lâm. Đó là việc chung.
Gom ủ cành lá: làm sao cho nhanh mục, ít công
Chọn góc ráo, gần lối đi. Đống ủ đặt chỗ dễ chở cành tới và dễ lấy phân ra.
Băm sơ cành lớn. Cành chặt ngắn thì nhanh mục hơn cành nguyên cây.
Xếp lớp xanh xen khô. Lá tươi, cỏ tươi xen với cành khô giúp đống ủ có đủ ẩm và chất để mục.
Phủ kín bằng bạt hoặc lá. Giữ ẩm, giữ nhiệt, tránh nắng làm khô đống ủ.
Tưới ẩm nếu có nước. Đống ủ khô quá thì không mục. Ẩm như miếng bọt biển vắt ráo là vừa.
Đảo một vài lần. Đảo đống ủ giúp thoáng khí, mục đều. Không có công thì để lâu hơn cũng được.
Để qua mùa mưa. Ở cao nguyên, mưa dài là lúc đống ủ mục nhanh nhất.
Đặt xa thùng ong. Đống ủ có thể có kiến, mối. Đặt cách xa thùng ong một khoảng.
Không ủ cây bệnh nặng. Cây bị bệnh nguy hiểm thì làm theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, đừng ủ chung.
Dùng phân ủ bón gốc. Phân hoai rải quanh gốc cà phê, cây ăn trái. Đất tơi, cây khỏe, hoa nở đều hơn cho ong.
Rủ hàng xóm cùng làm. Một nhà ủ thì ít, cả xóm ủ thì khói đốt rẫy giảm hẳn, đàn ong cả vùng đều nhờ.
Câu hỏi thường gặp
Khói bếp củi có làm hại ong dú không?
Khói bếp hằng ngày nếu bay thẳng vào cửa tổ ở gần thì ong khó chịu, ra vào kém. Đặt thùng ong xa bếp, xa hướng gió mang khói là đủ.
Người nuôi ong mật hay dùng khói, sao ong dú lại sợ khói?
Khói trong nghề ong mật dùng rất ít, có kiểm soát, để làm ong dịu khi mở thùng. Khói đốt rẫy thì dày, kéo dài, kèm nhiệt. Với ong dú, người nuôi gần như không cần dùng khói khi mở thùng vì ong không có ngòi đốt.
Sau một đợt khói, đàn ong dú bao lâu thì hồi lại?
Đàn khỏe thường ổn lại sau vài ngày nếu không bị nhiệt và khói kéo dài. Đàn yếu có thể suy lâu hơn. Theo dõi cửa tổ trong những ngày nắng sau đó để biết.
Có nên dời thùng ong dú đi khi mùa đốt rẫy tới?
Nếu thùng ở sát ranh rẫy hay đốt và có chỗ an toàn hơn trong vườn, dời trước mùa đốt là hợp lý. Dời vào chiều tối khi ong đã về đủ, đóng cửa tổ lúc dời và mở lại ngay khi đặt xong.
Ủ cành cà phê bao lâu thì dùng được?
Tùy độ ẩm, cách băm và có đảo hay không. Ở vùng cao, đống ủ qua một mùa mưa thường đã mục nhiều. Thấy đống ủ tơi, màu sẫm, không còn mùi hôi là dùng được.
Đốt rẫy gần rừng có bị phạt không?
Tùy quy định phòng cháy chữa cháy rừng ở từng địa phương và từng thời điểm. Muốn chắc, hỏi kiểm lâm hoặc chính quyền xã trước mùa khô.
