Mật ong dú ăn với trái cây hợp nhất khi trái có vị béo hoặc ngọt dịu: bơ, hồng giòn, chuối chín, đu đủ. Vị chua thanh của mật làm những trái ấy sáng vị lên. Trái đã chua sẵn như chanh dây, dâu tây còn xanh, thơm chưa chín thì dễ lấn mất mật, chấm vào chỉ thấy chua chồng chua.
Một chuyện hay gặp: khách mua mật về, cắt đĩa trái cây đủ loại, rưới mật lên tất cả rồi thấy chỗ ngon chỗ không. Không phải mật dở mà là chọn trái chưa hợp. Dưới đây là từng loại trái quen thuộc ở vùng cao Lâm Đồng, nói rõ cái nào nên, cái nào nên dè.
Vì sao cùng một hũ mật mà chấm trái này ngon, trái kia nhạt?
Mật ong thường ngọt đậm, chấm gì cũng ra ngọt. Mật ong dú thì khác. Nó loãng, nhiều nước, có vị chua thanh và hương hoa nhẹ. Cái hay của nó nằm ở lớp chua và lớp hương ấy, chứ không ở độ ngọt.
Vì vậy trái cây phải chừa chỗ cho hai lớp đó. Trái béo như bơ không có vị chua, mật thêm vào là đủ bộ: béo, ngọt, chua. Trái ngọt dịu như hồng giòn cũng vậy. Còn trái đã chua mạnh thì vị chua của trái lấn hết, hương mật bị che, chấm cũng như không.
Thêm một điều nữa là mùi. Trái có mùi rất mạnh như sầu riêng, mít chín cây sẽ át hẳn hương hoa của mật ong dú. Ăn chung không hại gì, chỉ phí mật. Mật mộc đáng giá ở hương, nên dành cho món mà hương ấy còn nghe được.
Cuối cùng là độ chín. Cùng một trái dâu tây, trái chín đỏ đều ngọt mọng thì hợp mật, trái còn trắng vai thì chua gắt. Người ở trại hay nói vui: chọn trái cho mật cũng như chọn người ngồi chung mâm, hợp tính thì mới vui.
Trái cây vùng cao: từng loại một
Bơ hợp nhất. Bơ béo, nhạt, hơi bùi. Rưới mật ong dú lên lát bơ, vị chua làm bơ đỡ ngấy, vị ngọt nhẹ làm bơ dậy mùi. Nhiều người thích hơn cả bơ dằm sữa đặc.
Bơ dằm thì cho mật sau cùng. Dằm bơ trước, nếm, rồi mới rưới mật lên mặt. Trộn mật vào từ đầu thì mật loãng tan mất, khó nếm ra.
Hồng giòn rất hợp. Hồng giòn ngọt thanh, ít chua. Mật ong dú thêm một lớp chua nhẹ, ăn giòn mát.
Hồng dẻo, hồng treo gió thì không cần. Hồng dẻo đã rất ngọt đậm. Thêm mật vào là ngọt quá, mất cả vị hồng.
Dâu tây chọn trái chín đỏ đều. Dâu chín mọng thì mật làm dâu thơm hơn. Dâu còn trắng vai, chua gắt thì mật không cứu được.
Chanh dây chỉ dùng làm nước. Ăn trực tiếp với mật thì chanh dây lấn hoàn toàn. Pha thành nước uống thì lại hợp, sẽ nói ở bài riêng.
Chuối chín hợp. Chuối ngọt bùi, không chua. Vài giọt mật lên lát chuối làm vị bớt đơn điệu.
Đu đủ chín hợp. Đu đủ ngọt nhạt, đôi khi hơi hăng. Mật chua thanh làm đu đủ dễ ăn hơn, giống vắt chút chanh.
Thanh long ruột trắng hợp. Thanh long nhạt vị, mật thêm vào cho có hồn. Ruột đỏ ngọt hơn thì cho ít mật thôi.
Táo, lê giòn hợp vừa. Táo giòn ngọt thì được. Táo đã chua thì bỏ qua.
Xoài chín: tùy trái. Xoài chín ngọt lịm thì không cần mật. Xoài vừa chín còn chua nhẹ thì cũng không cần. Hai đầu đều thừa.
Sầu riêng, mít: không nên. Mùi trái quá mạnh, che hết hương mật. Không hại gì, chỉ phí.
Rưới mật lúc nào, bao nhiêu, bày ra sao
Rưới ngay trước khi ăn. Mật ong dú loãng, rưới sớm là chảy hết xuống đáy đĩa. Trái cây gặp mật cũng ra nước, đĩa bị ướt nhão.
Để chén mật riêng là gọn nhất. Mỗi người tự chấm, ai thích nhiều chấm nhiều, ai thích ít chấm ít.
Lượng mật chừng một thìa cho một đĩa nhỏ. Mật dùng để nhấn vị chứ không phải để ngâm trái. Rưới thành sợi mảnh là vừa.
Dùng thìa khô rót ra chén. Không cầm miếng trái cây chấm thẳng vào hũ. Nước trái cây lẫn vào hũ mật là mật dễ lên men.
Mật thừa trong chén không đổ lại hũ. Mật đã dính nước trái cây thì dùng hết trong bữa hoặc bỏ.
Lấy mật ra khỏi ngăn mát trước vài phút. Mật lạnh hơi đặc, chảy chậm. Để ngoài một lát sẽ chảy đều, rưới đẹp hơn.
Trái cây cũng nên mát. Trái mát với mật vừa nhiệt độ phòng ăn ngon hơn trái để ngoài nắng.
Cắt miếng vừa ăn. Miếng nhỏ thì mật bám đều. Miếng to thì chỉ mặt trên có mật.
Rắc thêm chút muối hồng hoặc muối hạt nếu thích. Một nhúm muối rất nhỏ làm vị ngọt và chua của mật rõ hơn, nhất là với bơ.
Không trộn mật với sữa chua và trái chua cùng lúc. Sữa chua chua, trái chua, mật cũng chua. Chọn một thứ chua thôi.
Đãi khách thì bày mật ở giữa đĩa. Khách nhìn vào hiểu ngay là chấm, không phải rưới sẵn, và tự chọn trái hợp với mình.
Chuyện giữ hũ mật khi dùng hằng ngày
Ăn trái cây với mật là kiểu dùng dễ làm hỏng hũ mật nhất, vì tay hay ướt, dao thớt hay ướt. Mật ong dú vốn đã nhiều nước hơn mật ong thường. Thêm một ít nước trái cây vào hũ, để vài hôm ở nơi ấm, mặt mật bắt đầu sủi bọt li ti và có mùi men.
Cách giữ đơn giản là tách hũ chính ra khỏi bàn ăn. Hũ chính cất ngăn mát tủ lạnh, đậy nắp kín. Mỗi lần dùng, lấy thìa khô múc ra chén nhỏ đủ cho bữa đó. Hũ quay lại tủ ngay, không để trên bàn suốt bữa.
Nếu nhà hay ăn trái cây với mật, có thể chiết một hũ nhỏ riêng để dùng trong tuần. Hũ nhỏ hết thì rửa sạch, phơi khô hẳn rồi mới chiết tiếp. Hũ ướt là chỗ men bắt đầu.
Còn nếu lỡ thấy mật có bọt nhẹ ở mặt, nghe xì khi mở nắp, thì đó thường là mật đã lên men một phần. Vị sẽ chua hơn, có mùi hơi giống rượu nếp nhẹ. Gặp trường hợp này, gọi hỏi trại nơi mình mua để được xem cụ thể, đừng tự đoán rồi bỏ cả hũ hoặc cố dùng.
Ba đĩa trái cây gợi ý theo dịp
Đĩa buổi sáng: bơ, chuối, chút mật. Hai trái béo bùi, một chén mật nhỏ. Ăn no lâu, vị nhẹ, hợp bữa sáng trời se lạnh.
Đĩa xế chiều: hồng giòn, táo, lê. Toàn trái giòn mát, ngọt thanh. Mật chấm thành sợi mảnh để giữ độ giòn.
Đĩa đãi khách: bơ, dâu chín, thanh long. Ba màu xanh, đỏ, trắng nhìn tươi. Chén mật đặt giữa, khách tự chấm.
Không xếp chanh dây chung đĩa chấm mật. Chanh dây để ăn riêng hoặc pha nước. Nằm chung đĩa, nước chanh dây chảy sang làm chua các trái khác.
Trái cắt sẵn nên đậy màng bọc nếu chưa ăn ngay. Bơ và táo thâm nhanh. Cắt gần giờ ăn là đẹp nhất.
Bày trên đĩa gỗ hoặc sứ trắng. Màu mật vàng hổ phách nổi trên nền trắng hoặc nâu gỗ, nhìn ngon mắt hơn.
Thêm vài lá bạc hà nếu có. Mùi bạc hà đi được với vị chua nhẹ của mật, lại làm đĩa trông mát.
Đừng bày quá nhiều loại. Ba bốn loại là vừa. Bày tám loại, mật chấm loại nào cũng lẫn mùi.
Trái theo mùa ở chợ vùng cao là tươi nhất. Mùa nào trái nấy. Trái chín tới ngoài chợ sáng thường ngọt mọng hơn trái để lâu.
Có trẻ nhỏ thì để mật riêng. Trẻ dưới 1 tuổi không dùng mật. Đĩa trái cây cho bé không rưới mật lên.
Ăn xong rửa đĩa ngay. Mật dính khô trên đĩa gỗ khó rửa và hút kiến, nhất là nhà vườn.
Câu hỏi thường gặp
Ăn bơ với mật ong dú hay với sữa đặc ngon hơn?
Tùy khẩu vị. Sữa đặc cho vị ngọt béo đậm, còn mật ong dú cho vị chua thanh làm bơ đỡ ngấy. Ai thấy bơ sữa đặc nhanh ngán thì nên thử mật ong dú.
Có nên ngâm trái cây trong mật ong dú để dành không?
Không nên. Trái cây ra nước làm mật loãng thêm và dễ lên men. Mật dùng để chấm hoặc rưới ngay lúc ăn thì giữ được vị.
Trẻ nhỏ ăn trái cây chấm mật ong dú được không?
Trẻ dưới 1 tuổi không được dùng mật ong nói chung. Trẻ lớn hơn thì nên hỏi bác sĩ nhi nếu bé có vấn đề sức khỏe hay dị ứng.
Vì sao chấm dâu tây với mật ong dú lại thấy chua hơn?
Vì dâu tây và mật ong dú đều có vị chua. Dâu chưa chín kỹ thì vị chua chồng lên nhau rất rõ. Chọn dâu chín đỏ đều sẽ dễ ăn hơn.
Mật ong dú để lâu ngoài bàn ăn có sao không?
Để vài tiếng trong bữa thì không sao. Nhưng để ngoài thường xuyên, nhất là nơi nóng ẩm, mật dễ lên men. Nên cất ngăn mát và chỉ lấy ra lượng đủ dùng.
