Trên vườn đồi dốc ở cao nguyên, chỗ đặt thùng ong dú đỡ khổ nhất thường là lưng đồi. Đỉnh đồi hứng gió mạnh suốt ngày, chân đồi và đáy thung lũng thì đêm đọng hơi lạnh, sáng đọng sương lâu. Lưng đồi, nhất là sườn quay về phía mặt trời mọc, vừa ấm sớm vừa không bị gió quất, lại không thành cái túi chứa khí lạnh.
Nhiều người mới có đất đồi hay đặt thùng ở chân đồi vì gần nhà, gần suối, dễ xách đồ. Năm đầu đàn yếu dần mà không rõ vì sao. Bài này giải thích chuyện khí lạnh chảy xuống dốc như nước, rồi đi qua từng vị trí để bà con tự đứng trên mảnh vườn của mình mà chọn.
Vì sao khí lạnh đọng ở chân đồi?
Ban đêm, mặt đất và cây cối trên đồi tỏa nhiệt, lớp không khí sát mặt đất lạnh đi. Không khí lạnh nặng hơn không khí ấm, nên nó từ từ trôi xuống dốc, giống nước chảy, rồi tụ lại ở chỗ trũng nhất: chân đồi, đáy thung lũng, khe suối. Người vùng cao gọi nôm na là chỗ hút lạnh, chỗ đọng sương.
Ai từng đi xe máy qua đèo lúc sáng sớm đều thấy: lên tới lưng chừng dốc thì ấm hơn hẳn so với lúc vừa chạy qua cầu suối dưới thung. Sương mù cũng đọng dày nhất ở đáy thung, có khi tới gần trưa mới tan, trong khi lưng đồi đã có nắng từ lâu.
Với đàn ong dú, chân đồi nghĩa là đêm lạnh hơn, ẩm hơn, sáng ra cửa muộn hơn. Ngày ngắn đi một hai tiếng kiếm ăn, mùa này qua mùa khác cộng lại thành đàn yếu. Hơi ẩm đọng lâu còn làm thùng mốc, bình phấn dễ hư.
Đỉnh đồi thì ngược lại, không đọng lạnh nhưng là nơi gió thổi mạnh nhất. Ong dú nhỏ bay ngược gió rất vất vả, gió lạnh thổi thẳng vào cửa thùng còn làm tổ mất nhiệt. Mùa mưa có lốc, thùng trên đỉnh đồi cũng dễ bị quật nhất.
Lưng đồi nằm giữa hai cái dở đó. Khí lạnh trôi qua chứ không đọng lại, gió đã được đỉnh đồi chắn bớt. Đó là lý do người làm vườn đồi lâu năm hay nói ở lưng chừng thì cây ít bị lạnh nhất.
Từng vị trí trên đồi: được gì, mất gì
Đỉnh đồi trống. Nắng sớm nhất, khô nhất, nhưng gió mạnh nhất. Chỉ nên đặt khi có hàng cây chắn gió dày và mái che chằng chắc.
Đỉnh đồi có rừng cây. Đỡ hơn đỉnh trống nhiều. Thùng nằm dưới tán, gió đã bị cây chắn bớt.
Lưng đồi phía đông. Đón nắng sớm, chiều mát. Đây thường là chỗ tốt nhất cho ong dú ở vùng cao.
Lưng đồi phía tây. Sáng ra cửa muộn, chiều nắng gắt chiếu vào. Đặt được nhưng phải che nắng chiều kỹ.
Lưng đồi phía hứng gió mùa. Mỗi vùng có hướng gió chính theo mùa. Sườn nào hứng thẳng gió lạnh thì tránh, hoặc phải có vật chắn.
Bậc thang trên đồi. Mặt bậc phẳng, dễ kê giá. Đặt thùng sát vách đất phía trên, vách đất chắn gió và giữ ấm.
Chân đồi gần nhà. Tiện chăm nhưng đêm lạnh, sáng sương lâu. Nếu buộc phải đặt thì nâng thùng cao, che kín phía gió.
Đáy thung lũng, bờ suối. Chỗ đọng lạnh và ẩm nhất. Gần nước thì tiện, nhưng không đáng đổi lấy đàn yếu.
Gò nhỏ giữa ruộng thấp. Gò cao hơn xung quanh chút ít thì khí lạnh trôi khỏi gò, đặt được, miễn gò có cây che.
Mép vực, mép taluy. Đẹp nhưng gió xoáy mạnh, mùa mưa có nguy cơ sạt. Tránh hẳn.
Sát đường xe chạy. Bụi, rung, khói. Lùi vào trong vườn ít nhất vài chục mét.
Dưới đường dây điện, cột điện. Không phải vì điện hại ong, mà vì đơn vị điện có thể phát quang cây, phun cỏ dưới tuyến. Hỏi trước.
Đi thử một buổi sáng để chọn chỗ
Cách chắc nhất để chọn chỗ là đi thử. Chọn một sáng trời quang, mùa khô càng tốt. Ra vườn từ lúc trời vừa sáng, đi từ chân đồi lên đỉnh, để ý chỗ nào sương tan trước, chỗ nào nắng rọi tới trước, chỗ nào gió lạnh táp vào mặt.
Mang theo vài thanh tre cắm làm dấu. Chỗ nào sương tan sớm, nắng tới sớm mà gió êm, cắm một cọc. Đi thêm một buổi sáng nữa vào ngày khác để chắc không phải tình cờ. Vài hôm là mảnh đồi đã tự nói chỗ nào hợp.
Buổi chiều đi thêm một vòng. Chỗ nào nắng chiều chói thẳng, chỗ nào đã có bóng cây. Ở vùng cao nắng chiều có thể gắt dù gió mát, thùng mà hứng nắng tây suốt buổi chiều thì nóng ruột.
Nếu có thể, hỏi người làm vườn lâu năm cạnh đó. Họ biết chỗ nào sương muối hay đọng làm cháy lá, chỗ nào hay bị lốc quật. Những chỗ cà phê hay bị lạnh làm hại cũng là chỗ không nên đặt ong.
Chuẩn bị chỗ đặt khi đất dốc
San một mặt phẳng nhỏ. Chỉ cần đủ rộng cho giá kê và một lối đứng thao tác. Đất dốc mà kê giá nghiêng thì thùng dễ đổ.
Đóng chân giá sâu. Đất đồi mùa mưa mềm, chân giá phải chôn sâu hoặc kê đá, không để lún nghiêng.
Chống kiến ở chân giá. Đất đồi gần rừng nhiều kiến. Chén nước, dầu nhớt hay keo chống kiến quanh chân là bắt buộc.
Đặt thùng sát vách đất phía trên. Vách đất giữ ấm ban đêm và chắn gió thổi từ trên đỉnh xuống.
Chừa đường bay thoáng phía trước. Cửa thùng nhìn xuống sườn dốc thoáng, không chắn bởi bụi rậm sát mặt.
Làm rãnh thoát nước. Mùa mưa nước chảy từ trên xuống. Một rãnh nhỏ phía trên chỗ đặt thùng giúp chân giá khỏi bị xói.
Giữ lại cây che có sẵn. Cây lớn ở lưng đồi vừa che nắng trưa, vừa chắn gió. Đừng phát quang sạch.
Có lối đi lên an toàn. Lối đất đồi mùa mưa trơn. Kê bậc đá hoặc bậc gỗ để mình mang đồ lên xuống không trượt.
Không dồn hết thùng một chỗ. Chia hai ba cụm ở các điểm khác nhau trên lưng đồi, một chỗ gặp gió lốc hay sạt lở thì vẫn còn chỗ khác.
Cửa các thùng quay hướng khác nhau. Giúp ong nhận nhà, ít lạc sang thùng bên cạnh.
Đánh dấu chỗ đặt trên sơ đồ vườn. Ghi ra giấy hoặc trên app quản lý trại. Sau này dời thùng hay thêm thùng sẽ không bị lộn.
Khi buộc phải đặt ở chân đồi
Nâng thùng cao hơn. Lớp khí lạnh đọng dày nhất sát mặt đất. Nâng thùng lên ngang ngực đã đỡ đi phần nào.
Chắn phía thung lũng. Hàng cây bụi hoặc tấm che ở phía khí lạnh chảy tới giúp đàn đỡ lạnh.
Thùng dày hơn, lót thêm. Thành thùng dày hoặc có lớp lót giữ ấm bên ngoài trong mùa lạnh.
Cửa thu nhỏ vào mùa lạnh. Đàn tự thu cửa, mình có thể giúp bằng tấm chắn có lỗ nhỏ, không bịt kín.
Đón nắng sớm bằng mọi cách. Tỉa bớt cành phía đông để nắng sớm chạm thùng.
Tránh xa mép suối. Mùa mưa nước suối dâng, hơi ẩm đậm. Lùi lên càng cao càng tốt.
Theo dõi mốc. Chân đồi ẩm, mở thùng thấy mốc trắng xanh trên bình phấn là dấu hiệu chỗ quá ẩm.
Đừng thu mật trước mùa lạnh. Đàn ở chỗ lạnh cần dự trữ nhiều hơn.
Sẵn sàng dời chỗ. Nếu qua một mùa lạnh mà đàn yếu rõ, dời thùng lên lưng đồi, dời vào buổi tối khi ong đã về hết.
Dời ngắn từng chặng. Dời một lần vài chục mét dễ làm ong lạc về chỗ cũ. Dời từng chặng ngắn hoặc dời xa hẳn rồi đưa về.
So sánh hai chỗ. Có thùng ở chân đồi và thùng ở lưng đồi thì ghi lại giờ ra cửa của từng chỗ, sẽ thấy rõ khác biệt.
Câu hỏi thường gặp
Đặt thùng ong dú gần suối có tốt không vì ong cần nước?
Ong dú cần nước nhưng chỉ cần một nguồn nhỏ trong tầm bay. Đặt sát bờ suối dưới đáy thung lũng thường lạnh và ẩm hơn, thiệt nhiều hơn lợi. Đặt ở lưng đồi và để một chậu nước nhỏ gần đó là đủ.
Sườn đồi hướng nào hợp đặt thùng ong dú nhất?
Thường là sườn quay về phía đông hoặc đông nam, đón nắng sớm và tránh nắng chiều. Tuy vậy, còn tùy hướng gió chính của từng vùng, sườn nào hứng gió lạnh thẳng thì phải chắn.
Đồi trống không có cây thì làm sao?
Trồng hàng cây chắn gió và dựng mái che cho từng giá thùng trước. Trong lúc chờ cây lớn, dùng lưới che hoặc phên tre làm vật chắn tạm.
Có nên đặt thùng trên đỉnh đồi để ong bay xuống hai bên dễ hơn không?
Ong bay xuống thì dễ, nhưng bay về là lên dốc ngược gió. Gió đỉnh đồi cũng làm thùng mất nhiệt. Lưng đồi vẫn là chỗ cân bằng hơn.
Đặt thùng ong dú bao xa nhà là hợp?
Không có khoảng cách chuẩn. Nên đủ gần để mỗi ngày đi ngang nhìn được, nhưng tránh chỗ có bếp lửa, khói, máy móc rung và nơi trẻ nhỏ hay chạy chơi đụng vào.
Dời thùng ong dú từ chân đồi lên lưng đồi có làm mất ong không?
Dời khoảng cách ngắn dễ làm ong thợ bay về chỗ cũ. Nên dời vào buổi tối khi ong đã về hết, che cửa chuyển đi, và đặt một vật lạ trước cửa ở chỗ mới để ong định vị lại.
