Ong dú là ong nhỏ nên không bay xa như ong mật. Phần lớn tài liệu ghi nhận chúng đi kiếm ăn trong bán kính vài trăm mét quanh tổ, ít khi vượt quá chừng một cây số. Trên đồi núi, quãng hữu ích còn ngắn hơn nữa, vì mỗi chuyến bay lên dốc hay ngược gió tốn sức hơn hẳn. Cho nên khi tính nguồn hoa cho trại vùng cao, đừng khoanh tròn trên bản đồ, hãy tính theo quãng đường ong thật sự phải bay.
Nghe thì như chuyện lý thuyết, nhưng nó quyết định chuyện rất thực tế: một sườn đồi hoa nở trắng ở bên kia thung lũng có cho đàn mình ăn được không, hay chỉ để ngắm. Con số chính xác cho từng vùng như Tà Đùng thì chưa ai đo kỹ, nên bài này nói cơ chế và cách tự quan sát.
Ong dú nhỏ bay được bao xa?
Con ong dú nặng chỉ bằng một phần nhỏ con ong mật. Thân nhỏ thì cánh nhỏ, sức mang ít, bình dạ dày chứa mật cũng nhỏ. Mỗi chuyến đi nó chỉ đem về được chút xíu mật hoa hay hai hạt phấn bé. Nếu phải bay quá xa, phần năng lượng tiêu hao trên đường gần bằng phần mang về, chuyến đi không còn lời.
Vì vậy đàn ong dú có xu hướng khai thác những nguồn hoa gần trước. Hoa nở cách thùng vài chục mét sẽ được ghé nhiều nhất. Hoa cách vài trăm mét vẫn có ong đi, nhưng thưa hơn. Xa hơn nữa thì chỉ khi gần tổ hết hoa, đàn mới chịu cử ong đi.
Các nghiên cứu ở nước ngoài với những loài Tetragonula tương tự cho các con số khác nhau, tùy loài, tùy cách đo. Người nuôi không cần nhớ con số, chỉ cần nhớ một điều: với ong dú, gần là vàng. Mảnh vườn quanh thùng quan trọng hơn cánh rừng xa.
Điều này khác hẳn với ong mật nuôi lấy mật ở cao nguyên, vốn có thể bay xa và được người nuôi chở theo mùa hoa. Ong dú không thể kỳ vọng như vậy. Nó sống bằng những gì quanh nhà.
Đồi dốc làm tầm bay co lại như thế nào?
Hãy hình dung mình gánh một gánh nước. Đi đường bằng một trăm mét thì nhẹ, leo dốc một trăm mét thì mệt gấp mấy lần. Con ong dú cũng vậy. Bay xuống thung lũng lúc trống bụng thì dễ, nhưng lúc về đã đầy mật đầy phấn lại phải leo dốc. Nguồn hoa nằm thấp hơn thùng nhiều thì chuyến về tốn sức hơn hẳn chuyến đi.
Gió trên đồi núi cũng ít khi êm. Ban ngày, gió hay thổi ngược lên sườn đồi khi nắng làm ấm đất, chiều tối lại đổi chiều thổi xuống. Đỉnh đồi, đèo, khe giữa hai núi là chỗ gió mạnh nhất. Con ong nhỏ gặp gió ngược thì bay chậm, tốn sức, nhiều con không về kịp trước khi trời lạnh.
Thêm nữa, vùng cao buổi sáng ra cửa muộn, chiều về sớm vì lạnh. Ngày làm việc của đàn đã ngắn, nếu mỗi chuyến bay lại dài vì leo dốc, thì tổng lượng mật phấn mang về trong ngày giảm rõ.
Kết quả là một sườn đồi hoa cách thùng ba trăm mét theo đường chim bay, nhưng nằm thấp hơn cả trăm mét và phải vượt qua một khe gió, có thể gần như không có ích cho đàn. Còn một bụi hoa dại ngay dưới chân giá, nhìn thì nhỏ, lại nuôi đàn mỗi ngày.
Ngược lại, nguồn hoa nằm ngang tầm hoặc cao hơn thùng một chút, theo hướng gió êm, thường được khai thác tốt nhất. Đây là lý do nhiều người đặt thùng ở lưng đồi thấy đàn khá hơn đặt ở chân đồi dù hoa dưới thung nhiều hơn.
Tính nguồn hoa quanh trại theo địa hình
Vẽ một vòng gần. Lấy thùng làm tâm, đi bộ một vòng chừng một trăm mét. Đây là vùng đàn khai thác nhiều nhất, ghi lại mọi cây có hoa.
Vẽ vòng thứ hai rộng hơn. Vòng vài trăm mét, nhưng chỉ tính những chỗ ngang tầm hoặc dốc nhẹ. Chỗ phải leo dốc gắt thì gạch bớt.
Đánh dấu khe gió. Đèo, khe giữa hai đồi, mép vực là nơi ong khó băng qua. Nguồn hoa bên kia khe gió nên coi như ở xa.
Đánh dấu chỗ thấp nhiều sương. Hoa ở đáy thung nở muộn trong ngày vì sương lâu tan, ong đi muộn và về sớm.
Ghi mùa nở của từng nhóm cây. Cà phê, cây che bóng, cây ăn trái, cỏ dại, hoa rừng. Vòng gần mà có tháng trống hoa thì cần trồng thêm.
Hoa gần ít nhưng đều quan trọng hơn hoa xa nhiều nhưng ngắn. Một hàng cây bụi nở rải rác quanh năm ngay cạnh trại đáng giá hơn một đồi hoa nở ồ ạt hai tuần ở xa.
Nước cũng phải gần. Đàn cần nước, nhất là mùa khô. Một chậu nước có rơm nổi gần trại đỡ cho ong phải bay xuống suối.
Nguồn nhựa cây cũng tính. Ong cần nhựa làm keo. Cây có nhựa gần thùng giúp đàn làm tổ chắc, bít khe giữ ấm.
Ghi chỗ hay bị phun thuốc. Vườn bên cạnh trong vòng gần mà phun thường xuyên thì phần hoa đó vừa nuôi vừa hại.
Đừng dựa vào ảnh vệ tinh. Bản đồ trên điện thoại cho khoảng cách ngang, không cho độ dốc và hướng gió. Đi bộ mới thấy được.
Cập nhật mỗi mùa. Hàng xóm chặt cây, đổi cây trồng, phát cỏ thì bản đồ hoa cũng đổi.
Quan sát để biết đàn đang đi đâu
Đứng sau thùng nhìn hướng bay. Ong ra khỏi cửa thường bay vòng một chút rồi theo một hướng chính. Nhiều con cùng một hướng là có nguồn hoa ở đó.
Nhìn màu phấn. Phấn cùng màu với hoa đang nở quanh trại là đàn đi gần. Màu lạ không có quanh trại thì đàn đang đi xa hơn.
Đi tìm ong trên hoa. Đi một vòng giữa buổi sáng, xem cây nào có ong dú đậu. Ong dú nhỏ, phải nhìn gần mới thấy.
So hai thùng ở hai chỗ. Thùng ở lưng đồi và thùng ở chân đồi cùng thời điểm, xem thùng nào mang phấn về nhiều hơn.
Nhìn ngày gió. Hôm gió mạnh, đếm lượt về. Lượt về giảm mạnh là đàn đang phải đi xa ngược gió.
Nhìn ngày hoa nở rộ gần thùng. Lượt bay tăng vọt khi hoa gần nở là dấu hiệu nguồn gần đang được dùng tốt.
Để ý ong chết dọc đường. Thấy xác ong rải rác trên lối đi xa trại sau ngày gió lạnh là dấu hiệu nhiều con không về kịp.
Ghi lại theo tuần. Hướng bay chính đổi theo mùa hoa. Ghi lại để biết tháng nào đàn phải đi xa.
Hỏi hàng xóm có thấy ong không. Người làm vườn bên cạnh có khi thấy ong dú trên cây nhà họ trước cả mình.
Không cần thiết bị đắt tiền. Mắt thường, cuốn sổ, vài buổi sáng là đủ để biết đàn đi những đâu.
Nghi ngờ con số quá đẹp. Nghe ai nói ong dú bay vài cây số thì nên nghi. Với ong nhỏ trên đất dốc, điều đó hiếm khi đúng.
Làm gì khi nguồn hoa gần thùng không đủ
Trồng thêm trong vòng gần. Cây bụi có hoa, cỏ hoa dại, cây ăn trái. Ưu tiên cây nở vào những tháng trống hoa.
Giữ thảm cỏ dại thấp. Đừng phát sạch cỏ trong vòng trăm mét quanh thùng. Nhiều loài cỏ dại có hoa nhỏ mà ong dú rất thích.
Dời thùng lại gần nguồn hoa. Nếu nguồn hoa chính nằm ở một sườn, đặt thêm thùng ở chính sườn đó.
Không đặt quá nhiều thùng một chỗ. Vòng gần có giới hạn. Nhiều thùng chen nhau thì đàn nào cũng đói.
Chia thùng ra nhiều điểm. Vài cụm nhỏ ở các chỗ khác nhau giúp đàn khai thác được nhiều vùng gần.
Thỏa thuận với vườn bên cạnh. Nhờ hàng xóm giữ hàng cây che bóng, báo trước khi phun thuốc.
Đừng trồng cây chỉ vì đẹp. Hỏi kỹ cây đó có hoa nhỏ, mở rộng, ong nhỏ chui vào được không. Hoa to sâu có khi ong dú không lấy được.
Nghĩ tới cây lâu năm. Cây gỗ có hoa trồng hôm nay vài năm sau mới cho hoa, nhưng nuôi đàn lâu dài.
Theo dõi tháng đói. Tháng nào vòng gần không còn hoa thì đừng thu mật trước tháng đó.
Không trông cậy vào rừng xa. Rừng cách vài cây số là cảnh đẹp, không phải bếp ăn của đàn ong dú.
Ghi chép để học từ chính vườn mình. Sau một năm sẽ biết cây nào đàn ghé nhiều, cây nào không, từ đó trồng đúng cây.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có bay qua được thung lũng sâu không?
Có thể bay qua, nhưng chuyến về phải leo dốc, thường gặp gió, nên đàn ít khai thác nguồn hoa bên kia thung lũng sâu. Khi tính nguồn hoa, nên coi bên kia thung lũng như ở xa.
Đặt thùng giữa rừng có phải là đủ hoa cho ong dú không?
Chưa chắc. Rừng già nhiều cây cao, hoa nở trên tán cao và theo đợt. Có khi bìa rừng giáp vườn, nhiều cây bụi và cỏ hoa, lại nuôi đàn tốt hơn giữa rừng.
Một khu vườn nuôi được bao nhiêu thùng ong dú?
Không có con số chung, vì còn tùy lượng hoa trong vòng gần mỗi mùa. Cách thực tế là bắt đầu ít thùng, theo dõi lượt mang phấn và mật dự trữ, rồi mới tăng dần.
Gió mạnh có làm ong dú lạc không về được tổ không?
Gió mạnh và lạnh làm nhiều ong không về kịp, nhất là ong đang đi xa. Đàn ở chỗ hứng gió thường mất ong thợ nhiều hơn, nên vị trí kín gió rất quan trọng ở vùng cao.
Ong dú có bay lên các cây cao trên đỉnh đồi không?
Có, nếu cây đó đang nở hoa và nằm trong quãng bay. Nhưng ong dú nhỏ thường ưu tiên hoa ở tầng thấp và trung bình gần tổ, nơi bay đỡ tốn sức và đỡ gió hơn.
Có cần đo khoảng cách chính xác không?
Không cần. Bước chân và mắt nhìn là đủ cho người nuôi. Thứ cần chính xác là nhận ra hoa nằm gần hay xa theo quãng đường thật, có dốc và gió hay không.
