Ở vùng cao như Tà Đùng, ong dú thường chỉ ra cửa đông đúc khi sương đã tan và nắng chạm vào mặt thùng, tức là muộn hơn đồng bằng chừng một tiếng hoặc hơn tùy mùa. Đàn bay mạnh nhất từ giữa buổi sáng đến đầu giờ chiều, rồi thưa dần trước khi trời trở lạnh. Ngày mù sương thì có khi cả buổi sáng chỉ lác đác vài con.
Người mới lên cao nguyên nuôi ong hay hoảng vì chuyện này. Bảy giờ sáng ra vườn, thấy cửa thùng vắng tanh, nghĩ đàn bỏ đi hoặc chết lạnh, rồi mở nắp ra xem. Đó lại chính là lúc đàn cần yên nhất. Bài này kể cách người ở trại đọc nhịp ra vào của đàn suốt một ngày, để biết khi nào vắng là bình thường, khi nào vắng là có chuyện.
Vì sao ong dú vùng cao ra cửa muộn hơn đồng bằng?
Ong dú là loài ong nhỏ, thân chỉ cỡ hạt gạo, nên mất nhiệt rất nhanh. Con ong mật to còn có thể rung cơ ngực để tự sưởi rồi bay trong trời se lạnh, con ong dú thì khó hơn nhiều. Nó phải đợi không khí ngoài cửa ấm lên đủ mới dám bay, bay sớm quá dễ rơi giữa đường, không về được tổ.
Ở đồng bằng Nam Bộ, sáu giờ sáng trời đã ấm, ong ra cửa gần như cùng lúc với mặt trời. Lên cao nguyên thì khác. Đêm mát, có mùa lạnh hẳn, sáng sớm lại thêm một lớp sương đọng trên lá và mặt thùng. Khi mặt trời mọc, nắng phải đốt tan sương, hong khô cửa thùng rồi mới làm ấm được không khí quanh đó. Khoảng trễ ấy là lý do đàn ở vùng cao ra cửa muộn.
Mức trễ không cố định. Mùa khô, trời trong, nắng lên nhanh, đàn có thể ra cửa đông từ khoảng tám giờ. Mùa mưa, sáng nào mây thấp hay sương dày thì chín, mười giờ mới thấy rộn. Những tháng cuối năm se lạnh, có sáng gần trưa đàn mới thật sự đi làm. Cùng một trại, thùng hứng nắng sớm cũng ra cửa trước thùng nằm dưới bóng cây cả nửa tiếng.
Vì vậy đừng lấy giờ đồng hồ làm chuẩn. Cái cần nhìn là nắng đã chạm cửa thùng chưa, mặt thùng còn ướt sương không, gió có đang thổi lạnh không. Ba thứ đó đúng thì đàn ra, giờ nào cũng vậy.
Một ngày ở cửa thùng: mỗi giờ nhìn thấy gì?
Lúc trời vừa sáng, sương còn đọng. Cửa thùng gần như im. Có khi chỉ thấy một hai con ong gác đứng ở miệng ống sáp, đầu chĩa ra ngoài. Đây là cảnh bình thường, không phải đàn yếu.
Khi nắng chạm mặt thùng. Vài con bay ra, lượn một vòng ngắn sát cửa rồi quay vào. Đó là những chuyến bay thăm dò, đàn đang thử xem trời đủ ấm chưa.
Sương tan, mặt thùng khô. Số ong ra vào tăng nhanh trong khoảng nửa tiếng. Bắt đầu thấy ong về với hai cục phấn nhỏ ở chân sau, màu vàng, cam hoặc trắng tùy hoa.
Giữa buổi sáng. Đây là giờ cao điểm. Cửa thùng rộn, ong đi ra về liên tục, có con ngậm cả hạt nhựa cây để về làm keo. Đàn khỏe thì nhìn chừng một phút là thấy hàng chục lượt ra vào.
Gần trưa, ngày trời trong. Nhịp vẫn đều. Hoa cà phê, hoa rừng nhiều loài tiết mật mạnh vào buổi sáng nên đàn tranh thủ đi trước khi hoa khép.
Trưa nắng gắt. Ở vùng cao nắng trưa xuyên rất mạnh dù gió mát. Thùng phơi trống có thể thấy ong đứng quạt ở cửa, nhịp bay chậm lại. Thùng dưới bóng râm vẫn ra vào bình thường.
Đầu giờ chiều. Nhịp còn khá, nhưng tỉ lệ ong mang phấn giảm, nhiều con đi lấy nước và nhựa cây hơn.
Chiều muộn, nắng đã rời thùng. Ong về nhiều hơn ra. Vài con gác bắt đầu đứng chặn cửa. Ở vùng cao, khi trời đổi lạnh nhanh, đàn có thể ngừng đi sớm hơn đồng bằng cả tiếng.
Lúc chạng vạng. Cửa thùng thu nhỏ lại, nhiều đàn còn đắp thêm sáp mỏng che bớt miệng ống. Đến tối gần như không còn con nào ở ngoài.
Ngày mưa phùn cả buổi. Đàn có thể đi rất ít hoặc không đi. Nếu tạnh vài chục phút có nắng hửng, sẽ thấy ong ùa ra tranh thủ rồi lại về khi mưa tới.
Ngày gió lạnh thổi thẳng vào cửa. Dù nắng, đàn vẫn ra ít. Đây là dấu hiệu nên xem lại hướng cửa thùng hoặc che chắn phía gió.
Lúc nào nên kiểm thùng, lúc nào nên để yên?
Mở thùng ong dú là làm lạnh ổ ấp, tức là khu chứa trứng và ấu trùng ở giữa tổ. Ở đồng bằng, mở lúc nào trong ngày cũng ấm. Ở vùng cao, mở sai giờ là cái lạnh lọt vào đúng chỗ đàn cần ấm nhất, ấu trùng có thể chết, đàn phải tốn sức sưởi lại.
Giờ hợp nhất để mở thùng là lúc đàn đang ra vào mạnh, thường là giữa buổi sáng tới đầu giờ chiều của một ngày nắng ráo, ít gió. Khi đó không khí đủ ấm, phần lớn ong thợ già đang ở ngoài kiếm ăn, trong thùng ít ong hơn nên thao tác nhẹ nhàng, ít làm đàn rối.
Không nên mở thùng lúc sáng sớm sương còn đọng, lúc chiều muộn trời bắt đầu trở lạnh, và những ngày âm u, mưa phùn. Nếu có việc gấp như kiến tràn vào hay thùng bị đổ, thì làm thật nhanh, che bớt gió, đậy lại sớm nhất có thể.
Thật ra phần lớn việc kiểm đàn không cần mở nắp. Ngồi cạnh thùng năm phút giữa buổi sáng, đếm lượt ra vào, nhìn ong có mang phấn về không, nhìn trước cửa có xác ong không, đã biết được bảy tám phần sức đàn. Ở vùng cao, mở thùng ít lại là một cách giữ ấm cho đàn.
Cửa vắng thế nào là bình thường, thế nào là có chuyện?
Vắng buổi sớm, đông giữa buổi. Đó là nhịp bình thường của đàn vùng cao. Không cần làm gì cả.
Vắng cả ngày nắng đẹp. Đáng lo. Các thùng bên cạnh rộn mà thùng này im thì nghĩ tới đàn yếu, mất chúa hoặc bị kẻ hại quấy.
Đông nhưng không ai mang phấn. Có thể đàn đang thiếu ổ ấp mới, hoặc quanh trại hết hoa có phấn. So với các thùng khác để biết là chuyện của một đàn hay cả vùng.
Ong bay vòng vòng hỗn loạn trước cửa, có con vật lộn nhau. Có thể đang bị đàn khác vào cướp mật. Thu nhỏ cửa, xem lại có mật rơi vãi quanh thùng không.
Nhiều ong đứng quạt ở cửa giữa trưa. Thùng đang nóng. Kiểm lại mái che, xem nắng trưa có rọi thẳng vào thùng không.
Xác ong rải rác trước cửa sau đêm lạnh. Vài con là ong già chết tự nhiên. Nhiều bất thường, nhất là sau một đêm rét hay sau ngày hàng xóm phun thuốc, thì phải xem kỹ.
Ong bò lê, run, không bay được trên mặt đất. Dấu hiệu nghi ngộ độc thuốc bảo vệ thực vật. Hỏi quanh vườn ai vừa phun gì, ghi lại ngày giờ.
Kiến xếp hàng dọc chân giá lên cửa. Cửa có thể vẫn đông nhưng đàn đang bị quấy. Xử lý chân giá ngay trong ngày.
Sau mấy ngày mưa dài, đàn ra rất chậm. Bình thường, đàn cần một hai ngày nắng để lấy lại nhịp. Nếu nắng ba bốn ngày vẫn im thì mới mở xem dự trữ.
Cửa bị đắp kín bằng sáp giữa ban ngày. Đàn có thể đang co lại vì lạnh hoặc vì bị quấy rối kéo dài. Không phá lớp sáp, chỉ quan sát thêm.
So sánh luôn là cách đọc tốt nhất. Một thùng lẻ khó đoán. Trại có vài thùng thì nhìn thùng này so với thùng kia cùng một giờ, sẽ thấy ngay đàn nào lệch nhịp.
Ghi nhịp bay bằng cuốn sổ nhỏ
Chọn một giờ cố định. Ví dụ chín giờ rưỡi sáng mỗi ngày. Cùng giờ thì mới so được ngày này với ngày khác.
Đếm trong một phút. Đứng chếch bên cửa, không chắn đường bay, đếm số ong bay vào. Không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần cùng một cách đếm.
Ghi thêm thời tiết. Nắng, mây, mưa phùn, gió. Ghi ngắn vài chữ là đủ.
Ghi màu phấn. Phấn vàng, cam, trắng, xám. Màu phấn đổi là dấu hiệu đàn chuyển sang nguồn hoa khác.
Ghi giờ ra cửa đầu tiên khi rảnh. Vài sáng mỗi tháng là đủ để thấy giờ ra cửa dịch theo mùa ra sao.
Đánh dấu ngày hàng xóm phun thuốc. Để sau này nhìn lại biết nhịp bay tụt là do trời hay do thuốc.
Ghi ngày có hoa nở rộ quanh trại. Hoa cà phê trắng đồi, hoa rừng nở, cây che bóng ra hoa. Nhịp bay sẽ vọt lên quanh các ngày này.
Mỗi thùng một dòng. Đánh số thùng bằng sơn hoặc thẻ gỗ, ghi theo số. Không cần tên đẹp, chỉ cần không lẫn.
Nhìn lại mỗi tháng một lần. Thùng nào lượt bay thấp đều nhiều tuần liền là thùng cần quan tâm trước.
Đừng vì sổ mà mở thùng nhiều hơn. Sổ là để mở thùng ít đi chứ không phải nhiều lên. Con số ở cửa thường đã nói đủ.
Một năm là có lịch riêng của trại. Sau một mùa, sổ sẽ cho biết đàn của vườn mình ra cửa giờ nào theo từng tháng, chính xác hơn mọi lời khuyên chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có bay vào ban đêm không?
Không. Ong dú chỉ đi kiếm ăn ban ngày, tối đến cả đàn ở trong tổ. Nếu thấy con nào bò quanh cửa lúc tối thì thường là ong gác hoặc ong về muộn.
Nhiệt độ bao nhiêu thì ong dú bắt đầu bay?
Chưa có một con số chung đúng cho mọi trại, vì còn tùy loài, sức đàn, nắng và gió. Cách chắc nhất là quan sát chính thùng của mình: ghi lại lúc đàn bắt đầu ra đông cùng thời tiết hôm đó, vài tuần là thấy ngưỡng của vườn mình.
Thùng đặt dưới tán cây có làm ong ra cửa muộn không?
Có thể muộn hơn thùng hứng nắng sớm một chút. Ở vùng cao, cách tốt là để thùng đón được nắng buổi sáng nhưng có che chắn nắng trưa, như dưới tán thưa ở phía đông của cây lớn.
Mấy ngày liền mưa ong không bay có chết đói không?
Đàn khỏe có mật dự trữ trong các bình sáp nên chịu được nhiều ngày. Lo nhất là đàn yếu vừa bị thu mật quá tay trước mùa mưa. Đừng thu cạn mật khi sắp vào mùa mưa dài.
Có nên đánh thức ong bằng cách gõ thùng hay mở cửa rộng ra không?
Không nên. Gõ thùng chỉ làm đàn hoảng, mở rộng cửa làm lạnh tổ. Đàn sẽ tự ra khi trời đủ ấm, việc của người nuôi là đặt thùng đúng chỗ đón nắng sớm.
Đàn bay ít hơn hẳn so với hồi nuôi ở dưới đồng bằng có phải đàn yếu không?
Chưa chắc. Giờ bay ở vùng cao ngắn hơn nên tổng lượt ra vào trong ngày thấp hơn là bình thường. Hãy so với các thùng khác cùng trại, cùng giờ, thay vì so với ký ức ở đồng bằng.
