Ở nhiều buôn làng Tây Nguyên, ong dú được giữ trong khúc gỗ rỗng hay đoạn ống tre treo dưới hiên nhà sàn, có khi qua mấy đời người. Lối giữ ong ấy đúng ở rất nhiều chỗ: tổ treo cao, khô ráo, có mái hiên che mưa nắng, ít người đụng tới. Điều nên làm khác đi chủ yếu nằm ở lúc lấy mật, vì bổ khúc gỗ hay bóp cả cụm tổ thường làm đàn mất ổ ấp, có khi bỏ đi luôn.
Bài này không chê lối cũ, cũng không tô vẽ nó. Mình chỉ đứng dưới mái hiên, nhìn khúc gỗ treo đó bằng con mắt người nuôi ong, xem cái gì nên giữ nguyên khi đem vào thùng nuôi, và cái gì có thể làm nhẹ tay hơn.
Khúc gỗ dưới hiên nhà sàn đã làm đúng những gì?
Thứ đầu tiên đáng học là chỗ treo. Mái hiên nhà sàn che được cả mưa xiên lẫn nắng trưa. Khúc gỗ nằm cao hơn mặt đất, xa nơi kiến đất bò lên, xa chỗ nước đọng. Gió thổi qua gầm sàn làm không khí quanh tổ thoáng mà không quất thẳng vào cửa. Ở vùng cao mưa dài, chỉ riêng việc tổ luôn khô ráo đã giải quyết được nửa phần khó.
Thứ hai là thành tổ dày. Một khúc gỗ rỗng tự nhiên có lớp vỏ gỗ dày vài đốt ngón tay. Gỗ dày giữ ấm khi đêm lạnh và giữ mát khi trưa nắng tốt hơn nhiều so với tấm ván mỏng. Đàn trong khúc gỗ ít phải tốn sức sưởi hay quạt.
Thứ ba là sự yên ổn. Khúc gỗ treo đó cả năm không ai mở. Đàn ong dú vốn không ưa bị quấy, mỗi lần mở tổ là một lần mất nhiệt, mất ong, có khi kéo ruồi hại vào. Một đàn được để yên lâu thường xây tổ chắc, trữ mật đều.
Thứ tư là gần người mà không phiền người. Ong dú không chích, treo ngay hiên nhà vẫn yên. Người trong nhà đi ra đi vào mỗi ngày, nhìn thấy đàn thường xuyên, nên có chuyện gì như kiến bò, thằn lằn rình, tổ bị rơi thì biết ngay. Đó là kiểu quan sát mà nhiều trại có hàng chục thùng lại để sót.
Ngoài ra, khúc gỗ được làm từ chính cây trong vùng, không tốn tiền mua vật liệu, không có mùi sơn hay keo lạ. Cái mộc của lối nuôi này là thứ người nuôi bằng thùng nên mang theo.
Chỗ yếu của khúc gỗ và ống tre
Không nhìn được bên trong. Đàn yếu, mất chúa hay bị ruồi hại phá ổ thì người giữ thường chỉ biết khi đã muộn, lúc cửa tổ vắng hẳn.
Lấy mật phải phá tổ. Muốn lấy mật thường phải bổ khúc gỗ hoặc cắt ống tre, lôi cả cụm bình sáp ra. Ổ ấp nằm lẫn trong đó cũng bị phá theo.
Mật lẫn phấn, lẫn ấu trùng. Bóp cả cụm tổ cho mật chảy ra thì mật lẫn phấn, sáp và dịch ấu trùng, nhanh lên men chua gắt, không giữ được lâu.
Đàn suy sau mỗi lần lấy. Mất ổ ấp, mất dự trữ, đàn cần nhiều tháng mới gượng lại, nhiều đàn bỏ đi luôn.
Khó nhân đàn. Không tách được đàn gọn gàng như ở thùng, nên số đàn trong buôn chỉ tăng khi bắt thêm từ rừng.
Ống tre mỏng. Ống tre thành mỏng, nắng trưa chiếu vào nóng nhanh, đêm lạnh mất nhiệt nhanh. Ống tre lâu năm cũng dễ nứt dọc.
Khúc gỗ mục dần. Gỗ rỗng để lâu dưới hiên vẫn mục, mối có thể ăn vào. Đến lúc khúc gỗ tách ra thì đàn mất nhà giữa chừng.
Dây treo đứt. Dây mây, dây rừng lâu ngày giòn. Tổ rơi một lần là bình mật vỡ, kiến kéo tới ngay trong buổi.
Khó kiểm soát cửa. Khúc gỗ có thể nứt thêm khe ở chỗ khác, đàn phải bít mãi, kẻ hại có thêm lối vào.
Không biết đàn bao tuổi. Chuyện đàn sống bao lâu, chúa thay lúc nào gần như không theo dõi được.
Không phải lỗi của người xưa. Đó là giới hạn của dụng cụ. Có thùng mở được nắp thì mới có cách lấy mật nhẹ tay hơn.
Lấy mật nhẹ tay hơn mà vẫn giữ khúc gỗ
Nếu nhà còn giữ khúc gỗ ong của ông bà và muốn giữ nguyên như một kỷ vật, vẫn có cách lấy mật mà không phá ổ. Cách hay dùng là gắn thêm một thùng nhỏ lên trên hoặc bên cạnh khúc gỗ, nối với lòng khúc gỗ bằng một lỗ thông. Đàn sẽ mở rộng tổ sang thùng mới, cất mật ở đó.
Khi thùng phụ đầy bình mật, mình chỉ việc lấy mật từ thùng phụ, còn ổ ấp và dự trữ chính trong khúc gỗ để nguyên. Cách này cần kiên nhẫn, có khi vài tháng đàn mới chịu sang thùng mới, nhất là ở vùng cao mùa lạnh đàn ít mở rộng.
Nếu muốn chuyển hẳn đàn sang thùng, thì chọn mùa khô, nắng ấm, hoa nhiều. Mở khúc gỗ cẩn thận theo chiều dọc, lấy cả cụm ổ ấp nguyên vẹn đặt vào thùng, kèm một ít bình mật, bình phấn còn lành. Đặt thùng đúng chỗ khúc gỗ cũ, cửa thùng quay đúng hướng cửa cũ để ong đi làm về tìm được nhà.
Việc chuyển đàn khó hơn nhìn. Người làm lần đầu nên nhờ ai đã quen tay đứng cạnh. Làm hỏng ổ ấp lúc chuyển còn tệ hơn cứ để đàn ở yên trong khúc gỗ.
Mang cái hay của khúc gỗ vào thùng nuôi
Treo hoặc kê thùng cao. Học hiên nhà sàn: thùng cao khỏi mặt đất ngang thắt lưng hay ngang ngực, khô và xa kiến đất.
Luôn có mái che riêng. Thùng nuôi cần mái che tách khỏi nắp, có khe gió ở giữa, giống mái hiên che khúc gỗ.
Thành thùng đủ dày. Ở vùng cao, ván mỏng quá giữ nhiệt kém. Gỗ dày hơn một chút, hoặc lót thêm một lớp, giúp đàn qua đêm lạnh dễ hơn.
Dùng gỗ không mùi. Gỗ thông, gỗ vườn đã phơi khô, không sơn trong lòng thùng, không dùng gỗ tẩm hóa chất.
Mở thùng ít thôi. Học cái để yên của khúc gỗ. Kiểm bằng mắt ở cửa là chính, mở nắp chỉ khi cần.
Đặt gần chỗ mình hay đi qua. Như khúc gỗ dưới hiên, thùng nên ở nơi người nhà nhìn thấy mỗi ngày, có chuyện thì biết sớm.
Không đổi chỗ thường xuyên. Khúc gỗ ở một chỗ cả chục năm. Thùng nuôi cũng vậy, dời chỗ nhiều làm ong lạc.
Có ngăn mật riêng. Thùng có phần ngăn trên để đàn cất mật, khi lấy chỉ nhấc phần đó, không đụng ổ ấp.
Dây treo, giá kê chắc chắn. Dây thép bọc nhựa hoặc giá gỗ có chân chống kiến thay cho dây rừng dễ mục.
Giữ lại khúc gỗ cũ khi trống. Khúc gỗ đã có mùi sáp, mùi keo có thể treo lại ở chỗ cũ, đôi khi đàn hoang tự về ở.
Hỏi chuyện người già trong buôn. Họ biết cây nào hay có ong làm tổ, mùa nào ong mạnh. Đó là kiến thức không sách nào ghi đủ.
Những sai lầm hay gặp khi bắt chước lối cũ
Treo ống tre phơi nắng giữa sân. Không có mái hiên che thì ống tre nóng rất nhanh vào giờ trưa, đàn dễ chết.
Đục khúc gỗ tươi làm tổ. Gỗ tươi còn nhựa, còn ẩm, dễ nứt khi khô. Khúc gỗ cũ rỗng tự nhiên tốt hơn nhiều.
Chặt cây rừng để lấy khúc có ong. Phá một cây để lấy một đàn là thiệt cho rừng, và đàn đó cũng thường không sống nổi sau khi bị cưa, vận chuyển.
Lấy mật vào mùa mưa. Mùa mưa đàn cần dự trữ nhất. Phá tổ lấy mật lúc này dễ làm đàn chết đói.
Lấy cạn mật. Dù khúc gỗ hay thùng, luôn để lại phần lớn mật cho đàn.
Bóp cả cụm tổ cho nhanh. Mật lẫn dịch ấu trùng sẽ chua gắt, nhanh hư. Chích từng bình mật cho chảy ra thì sạch hơn.
Để khúc gỗ đã mở nằm trên đất. Mùi mật kéo kiến và ruồi hại tới trong vòng vài giờ. Làm xong phải dọn sạch.
Treo nhiều khúc sát nhau. Cửa tổ quá gần nhau làm ong lạc tổ, dễ cướp nhau.
Bịt kín khe bằng vật lạ. Bít khe bằng nilon, băng keo làm đọng hơi nước bên trong. Nên dùng sáp, đất sét hoặc để đàn tự bít bằng keo.
Cho rằng đàn trong khúc gỗ không cần chăm. Đàn vẫn cần được nhìn tới mỗi ngày, nhất là kiến và chỗ treo.
Quên chuyện nói với người trong buôn. Ong treo ở hiên là chuyện của cả nhà, cả xóm. Người hàng xóm phun thuốc mà không biết có tổ ong thì đàn khó sống.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú trong khúc gỗ có cho mật nhiều hơn trong thùng không?
Không hẳn. Lượng mật phụ thuộc sức đàn và nguồn hoa. Thùng có ngăn mật giúp lấy mật mà không phá ổ, nên về lâu dài đàn trong thùng thường cho mật đều hơn.
Có nên đem khúc gỗ ong của ông bà sang thùng mới không?
Không bắt buộc. Nếu khúc gỗ còn chắc, đàn đang khỏe, có thể gắn thêm thùng phụ để lấy mật mà vẫn giữ khúc gỗ. Chỉ nên chuyển khi khúc gỗ mục, nứt hay sắp vỡ.
Ống tre có dùng làm tổ ong dú được không?
Được, nhưng ống tre thành mỏng nên chỉ hợp khi treo ở chỗ có mái che kín nắng. Ở vùng cao, ống tre cần thêm che gió lạnh vì giữ nhiệt kém hơn gỗ.
Khúc gỗ treo bao cao là vừa?
Ngang tầm tay với là dễ quan sát và an toàn hơn treo quá cao. Quan trọng hơn độ cao là phải có mái che mưa nắng và dây treo chắc.
Mật lấy từ khúc gỗ có để được lâu không?
Nếu lấy bằng cách bóp cả cụm tổ thì mật lẫn tạp, dễ lên men nhanh. Mật chích từ bình mật sạch, lọc kỹ, đựng hũ kín và để mát thì giữ được lâu hơn nhiều.
Khúc gỗ bỏ trống có tự có ong về ở không?
Đôi khi có, nhất là khúc gỗ còn mùi sáp và treo gần nơi có đàn hoang. Nhưng không có gì chắc chắn, không nên trông chờ.
