Ở vườn sát rừng cao nguyên, kẻ hại làm mất cả đàn ong dú thường không phải con vật to, mà là kiến. Đứng sau kiến là ruồi hại tổ, loại ruồi nhỏ đẻ trứng vào bình phấn khi thùng bị mở hay có bình vỡ, và những đàn ong dú khác kéo tới cướp mật khi đàn mình yếu. Chim, thằn lằn, nhện, bọ xít săn mồi có bắt ong, nhưng thường chỉ lẻ tẻ.
Người mới thấy con thằn lằn rình ở cửa thùng thì lo cuống, trong khi đường kiến bò lên chân giá thì không để ý. Bài này xếp kẻ hại theo mức thật sự đáng lo ở vườn vùng cao giáp rừng, kèm cách nhận ra và cách giữ đàn, để mình dồn sức vào đúng chỗ.
Vì sao vườn sát rừng có kẻ hại khác vườn đồng bằng?
Rừng là nhà của rất nhiều loài côn trùng và động vật nhỏ. Vườn càng giáp rừng thì càng nhiều loài từ rừng đi ra kiếm ăn. Kiến rừng làm tổ trên cây, trong gỗ mục, dưới tầng lá. Các loài săn côn trùng sống ở bìa rừng. Đàn ong dú hoang trong hốc cây gần đó cũng là hàng xóm, đôi khi là kẻ cướp.
Ở đồng bằng nhiều vườn đã được dọn kỹ, thiên địch ít hơn, nhưng thuốc phun lại nhiều hơn. Ở vùng cao sát rừng thì ngược lại: thuốc có thể ít hơn ở những vườn xa, nhưng sinh vật hoang dã đông hơn. Hai kiểu vườn, hai kiểu lo.
Mùa mưa dài ở cao nguyên làm mọi chuyện thêm rối. Kiến tìm chỗ khô để dời tổ, thùng ong khô ráo, ấm, lại có mùi mật, là chỗ hấp dẫn. Nhiều vụ mất đàn ở vùng cao xảy ra vào giữa mùa mưa, khi người nuôi ít ra vườn vì trời xấu.
Điểm tốt là phần lớn kẻ hại đều chặn được bằng những việc rất đơn giản, nếu làm đều tay. Cái khó không phải là kỹ thuật, mà là sự đều đặn.
Xếp kẻ hại theo mức đáng lo
Kiến, đáng lo nhất. Một đường kiến lên được thùng có thể vét sạch mật, ăn ấu trùng, làm đàn bỏ tổ trong vài ngày. Ở vùng sát rừng nhiều loài kiến, có loài rất nhỏ chui lọt khe.
Ruồi hại tổ, đáng lo khi thùng bị mở. Loại ruồi nhỏ này bị mùi phấn hoa kéo tới, đẻ trứng vào bình phấn, giòi nở ra phá hỏng dự trữ và ổ ấp. Thường bùng lên sau khi mở thùng, tách đàn, bình vỡ.
Đàn ong dú khác cướp mật. Đàn yếu, cửa rộng, mật rỉ là mồi cho đàn mạnh gần đó vào cướp. Có khi đánh nhau chết cả đám ở cửa.
Mốc và ẩm, không phải con vật nhưng hại thật. Thùng đọng ẩm lâu làm phấn mốc, đàn suy. Ở vùng cao mưa dài, đây là kẻ hại âm thầm.
Thằn lằn, tắc kè. Hay rình ở cửa thùng bắt ong ra vào. Mất vài con mỗi ngày, ít khi làm đổ đàn khỏe.
Nhện giăng tơ trước cửa. Bắt ong lẻ. Gỡ tơ nhẹ nhàng khi đi kiểm.
Bọ xít săn mồi. Có loài bọ xít chuyên đứng ở cửa tổ ong không ngòi để bắt ong. Thấy thì bắt bỏ ra xa.
Chim. Một số loài chim bắt côn trùng bay có thể đớp ong, nhưng ong dú nhỏ nên ít khi là mồi chính.
Chuồn chuồn. Săn côn trùng nhỏ, có bắt ong, nhưng lẻ tẻ.
Mối. Không ăn ong nhưng ăn gỗ thùng và giá kê, lâu ngày làm thùng mục, thủng.
Chuột, sóc, động vật lớn hơn. Hiếm, nhưng ở vùng sát rừng có khi phá thùng mỏng để ăn mật. Thùng chắc, nắp buộc là đủ.
Con người. Trộm thùng, phá thùng lấy mật, phun thuốc không báo. Ở vài nơi đây mới là kẻ hại lớn nhất.
Kiến: chặn từ chân giá, đừng chờ kiến vào thùng
Kiến đi theo đường mòn hóa học, con trước để lại mùi, con sau bám theo. Một khi đường kiến đã hình thành từ đất lên thùng thì rất khó cắt. Vì vậy cách duy nhất chắc ăn là đừng để kiến có đường lên ngay từ đầu.
Giá kê thùng phải đứng tách biệt: không chạm vào cây, không chạm vách, không có cành lá, cỏ cao vắt qua. Chân giá đặt trong chén hay lon có nước, hoặc quấn một vòng có bôi dầu nhớt, keo chống kiến. Nước trong chén phải thay, vì lá rụng, bụi đất rơi vào sẽ tạo cầu cho kiến bò qua.
Ở vùng sát rừng, kiến có thể đi trên không, men theo dây leo, cành cây chạm mái che rồi xuống thùng. Mỗi lần đi kiểm, nhìn lên phía trên thùng xem có cành nào mới mọc chạm vào không.
Khi thấy kiến đã vào thùng, đừng xịt thuốc diệt côn trùng quanh thùng, vì đó là xịt luôn cả ong. Cắt mọi đường lên trước, rồi lau đường kiến bằng khăn ướt để xóa mùi. Đàn khỏe sẽ tự đuổi phần kiến còn lại. Nếu kiến đã làm tổ trong khe thùng thì phải chuyển đàn sang thùng sạch.
Ruồi hại tổ và đàn cướp: phòng hơn chữa
Mở thùng nhanh, đậy kín ngay. Mùi phấn và mật bay ra khi mở thùng là thứ kéo ruồi hại tới. Càng mở lâu càng dễ dính.
Không làm vỡ bình phấn. Thao tác nhẹ tay. Bình phấn vỡ là mồi ngon nhất cho ruồi.
Dọn sạch mảnh vụn sau khi thu mật. Sáp vụn, mật rơi, bình vỡ phải gom bỏ xa trại.
Thấy giòi trắng nhỏ trong bình phấn. Lấy bỏ phần bị nhiễm ra ngay, bỏ vào túi kín mang đi xa. Đàn khỏe thường tự xử lý được phần còn lại.
Thu nhỏ cửa đàn yếu. Cửa nhỏ thì ong gác giữ được, cả ruồi lẫn ong cướp khó vào.
Không để mật rỉ ra ngoài thùng. Mật rỉ thu hút đàn cướp từ xa.
Tách đàn khi trời ấm, nắng. Đàn mới tách ít ong, ít ong gác. Làm vào ngày đẹp để đàn nhanh ổn định.
Không đặt đàn yếu cạnh đàn mạnh. Đàn mạnh hàng xóm là kẻ cướp tiềm năng.
Nhận ra cảnh cướp mật. Ong bay loạn trước cửa, vật lộn, xác ong chết rải dưới chân thùng giữa ban ngày.
Khi đang bị cướp. Thu cửa thật nhỏ, có thể tạm che cửa bằng lá cây để ong cướp mất hướng. Không mở thùng lúc này.
Kiểm lại vào hôm sau. Nếu đàn bị cướp mất hết mật, cần xem có cần dời hay hỗ trợ không.
Một vòng kiểm trại mười phút giữ đàn khỏi kẻ hại
Nhìn chân giá trước tiên. Chén nước còn nước không, có lá rơi làm cầu không, vòng keo chống kiến còn dính không.
Nhìn lên phía trên thùng. Cành cây, dây leo mới mọc có chạm mái che hay thùng không. Có thì cắt ngay.
Nhìn cửa thùng. Ong gác có đứng ở miệng ống không, có đường kiến nào lên tới cửa không.
Nhìn mặt đất dưới thùng. Xác ong nhiều bất thường, mảnh sáp vụn, vệt mật rơi là dấu hiệu có chuyện bên trong.
Ngửi ở cửa. Mùi chua nồng lạ có thể là bình phấn hư hoặc ruồi hại đang phá.
Gỡ tơ nhện quanh cửa. Dùng một que nhỏ gỡ nhẹ, không quẹt mạnh vào ống cửa.
Xem có bọ xít, thằn lằn rình. Bắt bọ xít bỏ ra xa. Thằn lằn thì xua đi, không cần giết.
Gõ nhẹ vào giá kê xem còn chắc. Chân giá mục, lỏng là phải thay trước khi gặp gió lớn.
Xem mái che sau đêm mưa. Mái lệch, dột là nước chảy vào thùng, kéo theo ẩm và mốc.
Hỏi chuyện vườn bên cạnh. Có ai sắp phun thuốc, phát cỏ, đốt rác gần trại không.
Ghi một dòng vào sổ. Ngày, thùng nào có gì lạ, đã làm gì. Mười phút mỗi ngày, cả năm sẽ đỡ mất đàn rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng thuốc diệt kiến quanh thùng ong dú không?
Không nên rải hay xịt thuốc diệt côn trùng gần thùng, vì ong cũng là côn trùng. Chặn bằng nước, dầu, keo chống kiến ở chân giá và cắt mọi cành chạm vào thùng là cách an toàn hơn.
Ruồi hại tổ ong dú trông như thế nào?
Đó là những con ruồi rất nhỏ, chạy nhanh trên mặt thùng và các bình tổ. Dấu hiệu dễ thấy hơn là giòi trắng nhỏ trong bình phấn, kèm mùi chua lạ khi mở thùng.
Thằn lằn rình ở cửa thùng có cần bắt không?
Thằn lằn chỉ bắt lẻ ong nên với đàn khỏe thường không đáng lo. Nếu thấy chúng rình liên tục ở cửa đàn yếu, có thể dời nhẹ ra xa hoặc chỉnh lại chỗ đặt thùng cho trống trải hơn.
Đàn ong dú hoang trong rừng có cướp mật đàn nuôi không?
Có thể, nhất là khi đàn nuôi yếu, cửa rộng hay mật rỉ. Giữ đàn khỏe, cửa vừa phải và thùng sạch là cách tốt nhất để không bị nhắm tới.
Mối ăn giá kê có hại ong không?
Mối không hại ong trực tiếp nhưng làm giá và thùng mục, có ngày đổ. Kiểm chân giá mỗi mùa mưa, thay chân mục, dùng chân bê tông hoặc chân sắt nếu vùng nhiều mối.
Mùa nào kẻ hại ong dú ở vùng cao nhiều nhất?
Kiến thường quấy nhiều vào mùa mưa khi chúng tìm chỗ khô. Ruồi hại tổ hay bùng lên sau những lần mở thùng, tách đàn trong mùa khô. Mỗi mùa có một mối lo riêng.
