Ong Mộc là trại nuôi ong dú ở 68 đường vào Thác Ba Tầng, xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng. “Mộc” ở đây nghĩa là để mọi thứ gần với tự nhiên nhất có thể: đàn ong sống theo nhịp của nó, mật thu vừa phải, đóng hũ nguyên như lúc lấy ra, không pha, không lọc tinh, không cô đặc. Câu “Càng mộc, càng thật” là cách trại tự nhắc mình đừng tô vẽ.
Nghe thì đơn giản. Nhưng giữ được chữ mộc trong nghề ong dú lại là chuyện chịu thiệt nhiều thứ: chịu mật ít, chịu mỗi mùa một vị, chịu nói thật với khách khi chưa có mật. Bài này kể chữ mộc đó đi vào từng việc ở trại ra sao, để người đọc hiểu mình đang cầm hũ mật gì trong tay.
Chữ “mộc” bắt đầu từ chỗ đặt trại
Trại không nằm giữa một cánh đồng hoa trồng sẵn. Nó nằm ở chỗ rừng gặp vườn: một phía là cây rừng, một phía là đồi cà phê, xa hơn là mặt hồ Tà Đùng với những đảo nhỏ phủ cây. Đàn ong dú bay ra là gặp đủ thứ hoa của vùng, không ai sắp đặt cho chúng.
Cái lợi của chỗ đứng đó là nguồn hoa nhiều tầng. Mùa cà phê nở trắng đồi thì ong ăn hoa cà phê. Hết cà phê thì có hoa rừng, hoa cây ăn trái quanh nhà dân, cỏ dại ven lối mòn. Ong dú là loài ong nhỏ, bay không xa như ong mật, nên thứ quanh trại trong một vòng ngắn mới là thứ quyết định vị mật.
Cái khó cũng nằm ở đó. Vùng cao có mùa mưa dài, sương sớm dày, có những tuần ong ra cửa muộn và về sớm. Một trại muốn ép sản lượng sẽ tìm cách cho ăn thêm nước đường, dời thùng chạy theo hoa. Trại mộc thì chấp nhận năm nào ít hoa là năm đó ít mật.
Thùng nuôi cũng theo tinh thần đó: thùng gỗ thông xếp thành dãy dài dưới mái che thoáng, không sơn hoá chất bên trong. Gỗ thông là thứ sẵn ở vùng cao, nhẹ, dễ làm, thở được. Đàn ong tự trát keo, tự xây bình sáp theo ý chúng.
Mộc trong cách nuôi và thu mật là những việc gì?
Không cho ăn nước đường để lấy mật. Nước đường cho đàn ăn lúc đói là chuyện cứu đàn. Nhưng nếu cho ăn rồi thu mật ra bán thì hũ mật đó không còn là mật hoa. Trại mộc tách bạch hai việc này.
Thu khi đàn dư, không thu khi đàn vừa đủ. Mở thùng thấy bình mật còn ít, phấn còn mỏng thì đóng lại. Đàn yếu sau một lần vét mật có khi mất cả mùa mới hồi.
Chừa lại cho đàn qua mùa mưa. Vùng cao có những đợt mưa dầm cả tuần, ong không ra được. Mật chừa lại là kho lương của đàn trong những ngày đó.
Không pha trộn mật các lô với nhau cho đều màu. Mật mùa cà phê và mật mùa hoa rừng có màu, có mùi khác nhau. Trộn cho đẹp thì mất đi cái riêng của từng mùa.
Không lọc tinh, không cô đặc bằng nhiệt. Mật ong dú nhiều nước hơn mật ong thường. Đun cho đặc thì mật đỡ lên men, nhưng hương hoa bay mất. Trại chọn giữ hương và dặn khách bảo quản mát.
Lọc qua rây để bỏ vụn sáp, xác ong. Mộc không có nghĩa là để nguyên rác. Rây lọc chỉ để mật sạch, không làm thay đổi bản chất của mật.
Đóng hũ thủy tinh sạch, niêm kín. Thủy tinh không ám mùi, không phản ứng với vị chua nhẹ của mật ong dú. Niêm kín để mật không hút thêm hơi ẩm vùng cao.
Ghi rõ vùng nuôi Tà Đùng trên nhãn. Khách cầm hũ biết mật đến từ đâu. Đó là cách minh bạch đơn giản nhất mà ai cũng kiểm lại được bằng cách hỏi trại.
Không dùng thuốc trị bệnh cho đàn. Ong dú vốn khoẻ, ít bệnh. Đàn có vấn đề thì xử lý bằng tay: dọn kiến, chống ẩm, nhập đàn, chứ không đổ hoá chất vào thùng.
Ít mở thùng. Mỗi lần mở là một lần đàn phải trám lại khe hở, mất sức. Trại mộc mở khi có lý do, không mở cho vui mắt.
Nói thật khi hết mật. Có mùa trại không có mật để bán. Báo khách chờ mùa sau vẫn hơn bán mật không rõ nguồn cho đủ đơn.
Vì sao hũ mật mộc mỗi mùa mỗi khác?
Khách mua hai lần cách nhau vài tháng hay hỏi: sao lần này mật màu nhạt hơn, chua hơn, hay thơm khác? Câu trả lời nằm ở hoa. Ong dú lấy mật quanh trại, quanh trại nở hoa gì thì mật mang mùi hoa đó.
Mật làm vào mùa cà phê thường có mùi thơm nhẹ, sáng màu. Mật làm vào lúc hoa rừng xen nhiều thì đậm màu hơn, hương ấm và khó gọi tên hơn. Đó là cảm nhận chung của người nuôi ở vùng cà phê, không phải một bảng phân loại cố định, vì năm nào hoa nở cũng lệch đi một chút.
Một trại muốn hũ nào cũng giống hũ nào sẽ phải trộn mật các mùa, hoặc xử lý cho đồng đều. Trại mộc thì để mỗi lô là một lô. Người quen mật ong dú lâu năm thích cái khác nhau này, vì nó cho biết mật không qua tay ai nhào nặn.
Vị chua nhẹ của mật ong dú cũng là chuyện tự nhiên. Ong dú cất mật trong những bình sáp tròn, không phải bánh tổ lục giác như ong mật, và mật trong bình có lên men nhẹ tự nhiên. Ai lần đầu nếm sẽ thấy lạ. Đó không phải mật hỏng.
Khách nên hỏi trại những gì để biết mật có thật mộc?
Mật này thu vào mùa nào? Một trại nuôi thật sẽ trả lời được ngay: mùa cà phê, mùa hoa rừng, hay đầu mùa mưa. Trả lời mập mờ là dấu hiệu nên hỏi thêm.
Trại có cho đàn ăn nước đường không, vào lúc nào? Câu trả lời thật thường là có, lúc đàn đói, nhưng không thu mật trong thời gian đó. Ai nói tuyệt đối không bao giờ cũng nên nghe kỹ.
Mật có đun hay cô đặc không? Mật mộc thì không. Nếu mật rất đặc, không chua chút nào, vị giống mật ong thường, nên hỏi lại cách xử lý.
Vì sao mật này lỏng? Mật ong dú vốn nhiều nước. Lỏng là bình thường, không phải bị pha nước.
Bảo quản thế nào? Trại có kinh nghiệm sẽ dặn đậy kín, để nơi mát hoặc ngăn mát tủ lạnh. Đây là phần không thể bỏ qua với mật mộc.
Có thể đến xem trại không? Trại mộc thường sẵn lòng cho khách đến, chỉ cần hẹn trước. Ong Mộc nhận lịch qua số 0818.83.22.83.
Mật có chữa được bệnh gì không? Trại nói thật sẽ trả lời: mật là thực phẩm, chuyện bệnh hỏi bác sĩ. Nghe hứa chữa bệnh là nên dè dặt.
Ong trong trại là loài gì? Ở Tà Đùng, đàn chủ yếu thuộc nhóm Tetragonula, là ong dú nhỏ, không ngòi đốt. Hỏi câu này để chắc mình mua mật ong dú chứ không phải mật ong thường.
Hũ có ghi vùng nuôi không? Ghi rõ nơi nuôi là cam kết tối thiểu, ai cũng kiểm lại được.
Sao lần này vị khác lần trước? Trại mộc sẽ giải thích theo mùa hoa. Đó là câu trả lời đúng.
Có mật quanh năm không? Thật thà thì không phải lúc nào cũng có. Có những tháng trại để đàn nghỉ, không thu.
Cái giá của chữ mộc mà người nuôi phải chịu
Sản lượng thấp. Ong dú vốn cho ít mật. Không ép, không cho ăn đường để lấy mật thì càng ít.
Mật khó giữ hơn. Không cô đặc thì mật dễ lên men nếu bảo quản sai. Trại phải dặn kỹ và đóng hũ cẩn thận.
Màu, vị không đồng đều. Khách quen mật ong siêu thị có khi nghi ngờ. Phải giải thích nhiều.
Có mùa không có hàng. Mất khách vì báo hết mật là chuyện thường. Trại chấp nhận.
Mùa mưa vùng cao khắc nghiệt. Nhiều tuần ẩm, lạnh, ong ra ít. Đàn ăn vào kho mật, người nuôi chỉ biết chờ.
Tốn công giữ thùng. Thùng gỗ thông không sơn hoá chất thì phải kê cao, che mái, chà rêu mốc mùa mưa thường xuyên.
Phải học đọc đàn bằng mắt. Không dùng thuốc thì phải nhìn cửa tổ, nhìn ong đi về mà đoán sức đàn. Việc này cần nhiều mùa mới quen.
Phụ thuộc vườn xung quanh. Khi bà con quanh vùng phun thuốc, trại phải hỏi han, có khi đóng cửa tổ, có khi dời thùng.
Không cạnh tranh được bằng giá rẻ. Mật ít, công nhiều, nên hũ mật mộc không thể rẻ như mật đại trà. Trại chọn nói rõ cách làm thay vì giảm chất.
Phải kiên nhẫn với đàn mới. Đàn tách ra cần thời gian ổn định. Thu sớm là hỏng.
Đổi lại là được tin. Khách hiểu cách làm thì quay lại, giới thiệu thêm người. Đó là thứ trại mộc dựa vào để sống lâu.
Câu hỏi thường gặp
Ong Mộc ở đâu?
Trại Ong Mộc ở 68 đường vào Thác Ba Tầng, xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng, gần hồ Tà Đùng. Muốn đến thì gọi hoặc nhắn Zalo 0818.83.22.83 để hẹn trước.
Ong Mộc và MoraBee có phải một không?
Cùng một trại ở Tà Đùng. Ong Mộc là thương hiệu trong nước, MoraBee.com là nhánh quốc tế cho khách nước ngoài tìm mật ong dú Việt Nam.
Mật mộc có phải mật nguyên chất không?
Mật mộc là mật lấy từ bình sáp của đàn, lọc bỏ vụn sáp rồi đóng hũ, không pha, không đun, không trộn lô. Theo nghĩa đó nó là mật nguyên như lúc lấy khỏi tổ.
Vì sao mật ong dú Tà Đùng có vị chua?
Mật ong dú nói chung có vị chua nhẹ do được cất trong bình sáp và lên men nhẹ tự nhiên. Độ chua mỗi lô khác nhau theo mùa hoa.
Mật mộc có cần để tủ lạnh không?
Nên để nơi mát, đậy kín; ngăn mát tủ lạnh là chỗ an toàn nhất vì mật ong dú nhiều nước, dễ lên men khi gặp nóng. Không cần để ngăn đá.
Trẻ nhỏ dùng mật mộc được không?
Trẻ dưới 1 tuổi không dùng mật ong nói chung. Trẻ lớn hơn và người có bệnh nền thì hỏi bác sĩ trước, vì mật là thực phẩm chứ không phải thuốc.
