Rác ở trại ong dú không nhiều nhưng đủ loại: thùng gỗ mục, ván nứt, sáp vụn sau thu mật, hũ thủy tinh vỡ, nắp hũ, bao bì, dây buộc, có khi cả vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật từ rẫy bên cạnh. Gỗ thì dùng lại hoặc ủ mục, sáp thì nấu lọc, thủy tinh vỡ gói kỹ bỏ riêng, nhựa và vỏ chai thuốc gom về điểm thu gom. Không thứ nào được vứt xuống suối, xuống hồ.
Vì sao một bài về rác lại nằm trong chuyện nuôi ong bền vững? Vì ong dú uống nước ở mép suối, vì sáp dính mật bỏ bừa là kéo kiến về trại, và vì một trại ong đón khách mà góc nào cũng có đống ván mục, mảnh hũ vỡ thì nói gì về "mộc", về "thật" cũng khó ai tin. Gọn gàng là một phần của nghề.
Rác ở trại ong khác rác ở nhà chỗ nào?
Rác nhà bếp hôi thì người khó chịu. Rác ở trại ong có mùi mật, mùi sáp thì kiến, ruồi, sâu bướm sáp kéo về. Mà kiến và ruồi chính là kẻ thù của đàn ong dú. Một mẩu sáp dính mật vứt cạnh giá kê là một lời mời kiến đến thăm thùng ong.
Thùng gỗ hỏng nếu để chồng đống ngay trong trại thì ẩm mốc, là chỗ ở của mối, của gián, của rắn rết. Mùa mưa ở cao nguyên dài, đống gỗ để ngoài trời mục rất nhanh, mùi mốc lan sang những thùng ong đang sống.
Mảnh thủy tinh vỡ là nguy hiểm cho người, nhất là khi trại có khách, có trẻ con đi chân trần. Hũ mật vỡ còn dính mật, lại thành bẫy cho ong và kiến.
Và trại ong vùng cao thường ở gần nước. Hồ, suối, khe đồi. Đổ rác, đổ nước rửa dụng cụ, vỏ chai thuốc xuống đó là đổ vào chỗ ong uống, chỗ bà con dưới hạ nguồn dùng. Ở vùng có hồ như Tà Đùng, mặt nước đẹp là thứ cả vùng cùng giữ.
Từng loại rác: dùng lại hay xử lý?
Thùng gỗ còn chắc, chỉ nứt nhẹ. Sửa lại, chèn khe, dùng tiếp làm thùng mồi hoặc thùng dự phòng.
Ván gỗ còn tốt từ thùng hỏng. Tháo ra, phơi khô, dùng làm mái che, giá kê, kệ để dụng cụ.
Gỗ mục không dùng được. Cho vào đống ủ, hoặc xếp ở bờ rẫy cho mục dần. Không dùng làm thùng ong nữa.
Gỗ có sơn, có tẩm thuốc. Không ủ, không đốt trong trại. Gom riêng xử lý như rác thải thông thường theo hướng dẫn của thôn, xã.
Sáp vụn sạch. Gom vào hộp kín, nấu lọc dùng lại cho thùng mồi hay việc thủ công.
Sáp lẫn dòi, mốc. Không giữ. Chôn sâu xa thùng ong hoặc bỏ vào túi kín, tránh lan sâu bướm sáp.
Hũ thủy tinh vỡ. Gói kỹ trong giấy hoặc bìa cứng dày, ghi chú "thủy tinh vỡ", bỏ riêng.
Hũ còn nguyên nhưng mẻ miệng. Không dùng đựng mật nữa. Dùng đựng ốc vít, hạt giống trong kho.
Nắp, bao bì nhựa. Rửa sạch mật, gom chung, mang về điểm thu gom rác của thôn.
Vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật. Không bao giờ để trong trại ong. Gom vào chỗ thu gom riêng cho bao bì thuốc nếu địa phương có.
Dây buộc, lưới cũ. Gom gọn. Dây lưới vứt bừa dễ quấn chân người, quấn cả chim, thú nhỏ.
Vì sao tuyệt đối không vứt rác xuống suối, hồ?
Có một thói quen cũ ở nhiều vùng đồi: rác gì không biết bỏ đâu thì vứt xuống khe, mưa xuống nước cuốn đi. Ở trại ong, thói quen đó đi ngược với chính công việc mình đang làm.
Ong dú uống nước ở mép suối, vũng đọng, rêu ướt. Nước rửa dụng cụ dính mật làm chỗ uống thành chỗ ong bị dính chết. Nước rửa bình thuốc thì đầu độc chỗ uống. Vỏ chai thuốc vứt xuống khe rỉ ra từng chút, theo nước đi xa hơn người ta tưởng.
Sáp và mật vứt xuống nước làm nước bẩn, kéo ruồi, kéo kiến. Gỗ mục trôi xuống lấp khe, mùa mưa nước tràn bờ. Thủy tinh vỡ dưới suối là bẫy cho người đi qua, cho trâu bò lội nước.
Ở vùng có hồ lớn, mặt nước còn là cảnh quan, là sinh kế của nhiều người khác, từ người đánh cá tới người làm du lịch. Một trại ong làm bẩn hồ là làm xấu đi chính cái cảnh mà khách lặn lội lên để ngắm.
Quy tắc đơn giản: thứ gì mang vào trại thì mang ra khỏi trại, theo đường thu gom. Thứ gì từ đất thì trả về đất, qua đống ủ. Không thứ nào đi đường nước.
Giữ góc trại gọn: vài thói quen nhỏ
Một góc tập kết rác riêng. Đặt xa dãy thùng ong, khuất gió, có mái che.
Thùng tre phân loại. Ba giỏ tre đan: gỗ, sáp, rác khác. Đơn giản, hợp với vẻ mộc của trại.
Xô có nắp cho sáp vụn. Sáp để hở hút kiến. Xô nắp kín giải quyết được chuyện đó.
Dọn ngay sau khi thu mật. Sáp dính mật, mật rơi vãi lau sạch trong ngày, không để qua đêm.
Rửa dụng cụ ở chỗ xa nước. Chậu rửa riêng, nước rửa đổ vào hố thấm xa suối, xa thùng ong.
Phơi khô gỗ cũ trước khi chất. Gỗ ướt chất đống là ổ mốc. Phơi khô, chất trên kệ cao khỏi đất.
Kiểm tra đống gỗ mỗi tháng. Có mối, có rắn thì xử lý sớm.
Chỗ bỏ rác cho khách. Một giỏ ở đầu lối đi, có nhắc khách mang rác về nếu được.
Gom và mang đi đều đặn. Đừng để rác tích cả mùa. Mỗi lần xuống chợ mang theo một túi.
Hỏi thôn về điểm thu gom. Mỗi nơi có cách thu gom riêng, nhất là bao bì thuốc. Hỏi trưởng thôn cho đúng.
Giữ trại gọn như giữ thùng ong. Khách nhìn góc trại là đoán được người nuôi chăm đàn thế nào.
Giảm rác ngay từ đầu
Làm thùng chắc từ đầu. Gỗ dày, khô, ghép kín, có mái che. Thùng bền thì ít hỏng, ít rác.
Che mưa tốt cho thùng. Thùng hỏng phần lớn vì mưa thấm, mục. Mái che tốt kéo dài tuổi thùng nhiều năm.
Kê thùng khỏi đất ẩm. Đáy thùng sát đất mục nhanh nhất.
Dùng hũ thủy tinh có thể tái dùng. Hũ thủy tinh rửa sạch, tiệt trùng có thể dùng lại trong nhà.
Đóng gói hũ chắc chắn. Hũ vỡ trên đường giao là rác và là mất mật. Đóng gói kỹ thì đỡ cả hai.
Hạn chế bao bì nhựa một lần. Dùng giỏ, hộp giấy, lá chuối khi có thể.
Giữ dụng cụ cẩn thận. Dao, rây, thau cất gọn, lau khô. Dùng lâu thì ít phải mua mới, ít bỏ đồ cũ.
Sửa thay vì thay. Mái che rách vá lại, giá kê lung lay đóng thêm đinh.
Không mua dư vật tư. Mua vừa đủ, tránh để lâu hư hỏng.
Chia vật tư dư cho hàng xóm. Ván cũ, hũ thừa có khi hữu ích với người nuôi ong khác trong thôn.
Ghi lại cái gì hay hỏng. Biết thứ gì hay hỏng để lần sau làm chắc hơn từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đốt thùng ong gỗ cũ không?
Không nên đốt gần trại, nhất là gỗ có sơn hay tẩm thuốc. Gỗ mộc mục thì cho vào đống ủ hoặc để mục ở bờ rẫy. Gỗ có sơn, có thuốc thì gom riêng theo cách thu gom của địa phương.
Sáp ong dú cũ có dùng lại làm thùng mới được không?
Sáp sạch, không mốc, không dòi thì có thể nấu lọc rồi xoa vào lòng thùng mồi. Sáp hỏng thì bỏ, đừng dùng lại vì dễ mang kẻ hại vào thùng mới.
Hũ đựng mật ong dú dùng lại được không?
Hũ thủy tinh nguyên vẹn, rửa sạch, tiệt trùng, phơi thật khô thì dùng lại được trong nhà. Hũ mẻ miệng hay nắp gỉ thì không dùng đựng mật nữa.
Vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật bỏ ở đâu?
Không để trong trại ong, không vứt xuống nước. Hỏi thôn, xã về điểm thu gom bao bì thuốc, nhiều nơi có bể chứa riêng ở đầu rẫy.
Nước rửa dụng cụ thu mật đổ đâu?
Đổ vào hố thấm xa suối, xa thùng ong. Nước dính mật đổ gần trại sẽ hút kiến và ong đến bị dính chết.
Trại nhỏ vài thùng có cần lo chuyện rác không?
Có, vì lượng ít nhưng tác hại không ít. Một mẩu sáp dính mật cũng đủ kéo kiến về thùng ong.
