Dải đệm là một dải cây bụi, cây ra hoa và cỏ để mọc tự nhiên nằm giữa rẫy và bìa rừng. Nó giúp hạn chế thuốc phun bay vào rừng, chắn bớt gió, giữ đất trên đồi dốc, và cho ong dú thêm hoa vào những tháng cây trồng chính không nở. Rộng bao nhiêu thì tùy độ dốc, hướng gió và cách mình phun thuốc, không có một con số đúng cho mọi rẫy.
Nhiều rẫy ở cao nguyên chạy sát tới mép rừng, cà phê trồng tới gốc cây rừng cuối cùng. Nhìn thì tận dụng hết đất. Nhưng chính hàng cà phê sát rừng đó thường là hàng cho trái kém nhất, bị bóng che, bị thú rừng phá, và là nơi thuốc phun dễ trôi vào rừng nhất. Bỏ đi một dải mỏng ở đó, nhiều khi được nhiều hơn mất.
Dải đệm là gì, và vì sao ong dú cần nó?
Hãy hình dung đi từ giữa rẫy ra phía rừng. Đầu tiên là hàng cà phê đều tăm tắp. Rồi tới một dải đất không trồng cà phê: có bụi cây thấp, có cỏ hoa, có vài cây ăn trái hay cây bản địa. Sau dải đó mới là bìa rừng. Dải ở giữa đó gọi là dải đệm.
Với ong dú, dải đệm là một quầy thức ăn mở cửa quanh năm. Cà phê nở rộ một đợt ngắn, rồi hết. Cỏ hoa, cây bụi thì lắt nhắt quanh năm, tuần này bụi này, tuần sau bụi khác. Ong dú bay ngắn, không đi được xa như ong mật để tìm hoa, nên có một nguồn hoa sát bên trại là khác biệt lớn giữa đàn sống được và đàn lên được.
Với rừng, dải đệm là tấm khiên. Khi phun thuốc ở hàng cà phê cuối, gió đồi đẩy hạt thuốc bay theo. Không có gì chắn, nó rơi thẳng vào cây rừng, vào suối, vào chỗ ong hoang và côn trùng rừng đang sống. Có một dải cây bụi dày, phần lớn hạt thuốc dừng lại ở đó.
Với người làm rẫy, dải đệm giữ đất. Đồi dốc mùa mưa dài, nước chảy tràn cuốn đất mặt xuống. Rễ cây bụi và cỏ giữ đất lại ở bờ. Nó cũng làm bớt chỗ để thú rừng ra phá, vì giữa rẫy và rừng có một khoảng không phải đồ ăn của chúng.
Làm rộng bao nhiêu là vừa? Những điều quyết định độ rộng
Độ dốc. Rẫy dốc về phía rừng thì nước và thuốc chảy, bay xuống rừng nhanh. Dải đệm cần rộng hơn so với rẫy bằng.
Hướng gió hay thổi. Nếu gió chính thổi từ rẫy vào rừng, dải đệm phải dày hơn. Nếu gió thổi từ rừng ra, dải mỏng hơn vẫn được.
Cách phun thuốc. Phun bằng máy có áp lực mạnh, tầm xa thì cần dải rộng. Phun bình tay, đầu vòi thấp, hướng vào trong rẫy thì cần ít hơn.
Có suối, khe nước ở mép rừng. Có nước thì nên để dải rộng hơn, vì thuốc vào nước đi xa và hại nhiều loài, kể cả chỗ ong uống.
Diện tích rẫy. Rẫy nhỏ khó bỏ nhiều đất. Lúc đó dải mỏng nhưng dày cây vẫn tốt hơn không có.
Bắt đầu từ ít hàng. Chưa quen thì bỏ một, hai hàng cà phê sát rừng trước. Thấy được việc thì mở rộng dần.
Dày quan trọng hơn rộng. Một dải hẹp mà cây bụi nhiều tầng, kín, chắn thuốc tốt hơn một dải rộng mà chỉ có cỏ thấp.
Đo bằng mắt mùa phun. Đứng ở bìa rừng lúc phun, nhìn xem hơi thuốc có vượt qua dải không. Đó là phép thử thật nhất.
Không lấn vào đất rừng. Dải đệm làm trên đất rẫy của mình. Đừng phát bìa rừng để mở dải đệm, như vậy là ngược mục đích.
Hỏi cán bộ khuyến nông, kiểm lâm. Ở một số nơi có quy định về khoảng cách canh tác với rừng. Hỏi trước cho chắc.
Điều chỉnh theo năm. Dải đệm không phải làm một lần rồi thôi. Năm sau thấy chỗ nào thưa thì bổ sung.
Trồng gì trong dải đệm cho ong dú có hoa quanh năm?
Nguyên tắc đầu tiên là ưu tiên cây bản địa, cây có sẵn trong vùng. Những bụi cây hoa dại mọc tự nhiên ở bờ rẫy cao nguyên đã quen khí hậu, quen đất, không cần chăm. Nhiều khi chỉ cần ngừng phát dọn bờ là dải đệm tự hình thành sau vài mùa mưa.
Nguyên tắc thứ hai là nhiều tầng. Tầng thấp là cỏ hoa, cây bò. Tầng giữa là cây bụi cao ngang người. Tầng trên là vài cây gỗ nhỏ hoặc cây ăn trái. Nhiều tầng thì chắn thuốc tốt hơn, và ra hoa lệch nhau, ong có thức ăn từ thấp lên cao, từ tháng này sang tháng khác.
Nguyên tắc thứ ba là lệch mùa với cây chính. Rẫy cà phê thì đã có hoa cà phê. Trong dải đệm nên có những cây nở vào lúc cà phê không nở, nhất là cuối mùa mưa và đầu mùa khô, thời điểm đàn ong vùng cao hay đói nhất. Bà con quan sát vài năm sẽ biết bụi nào ở vùng mình nở tháng nào.
Cần tránh vài thứ. Tránh cây xâm lấn mạnh, lan ra lấn cả rẫy lẫn rừng. Tránh trồng thuần một loại cho nhanh. Và đừng phun thuốc diệt cỏ lên dải đệm, vì như vậy là xóa luôn tấm khiên mình vừa làm.
Nếu có cây cho nhựa như thông hay một số cây rừng, giữ lại trong dải. Ong dú cần nhựa để làm cửa tổ, và dải đệm có nhựa gần trại thì đàn đỡ phải bay xa vào rừng sâu.
Chăm dải đệm mà không mất công nhiều
Phát dọn ít, đúng lúc. Chỉ phát bớt khi cây lấn ra lối đi hoặc che hàng cà phê. Phát sau khi bụi đã ra hoa xong.
Không phát trắng một lần. Phát từng đoạn, chừa đoạn khác. Ong luôn còn chỗ có hoa.
Không phun thuốc cỏ. Thuốc cỏ giết cả cây hoa của ong và làm đất trơ, dễ xói.
Không đốt. Dải đệm khô mùa khô dễ cháy lan vào rừng. Cành phát bỏ thì gom ủ, không đốt.
Giữ lối đi nhỏ. Một lối mòn hẹp qua dải để đi kiểm rẫy, kiểm thùng ong. Không cần mở rộng.
Đặt vài thùng ong gần dải. Thùng ong dú đặt cạnh dải đệm, dưới bóng cây, chân kê chắc là chỗ đàn dễ sống nhất.
Bổ sung chỗ thưa. Mùa mưa là lúc giâm cành, trồng cây con vào chỗ trống.
Để vài khúc gỗ mục. Gỗ mục nằm trong dải là chỗ ở của nhiều côn trùng có ích, có khi là chỗ ở của ong dú hoang.
Quan sát sau mỗi đợt phun. Đi dọc dải xem lá có vệt thuốc không, có côn trùng chết nhiều không. Biết dải đủ dày hay chưa.
Bàn với rẫy bên cạnh. Dải đệm liền mạch qua nhiều rẫy có tác dụng hơn từng đoạn rời rạc.
Ghi lại cây nở theo tháng. Một cuốn sổ nhỏ ghi "tháng này bụi nào nở" sẽ giúp chọn cây bổ sung cho đúng chỗ thiếu.
Phun thuốc ở hàng cà phê sát dải đệm: những điều cần nhớ
Đọc nhãn thuốc trước. Nhãn ghi độ độc với ong, cách pha, thời gian cách ly. Làm đúng nhãn là bước đầu tiên.
Chọn nhóm ít độc với ong khi có lựa chọn. Hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người bán có hiểu biết về thuốc ít hại ong cho đúng loại sâu bệnh.
Phun chiều muộn. Ong dú về tổ khi trời tối dần. Phun lúc đó ít ong bị trúng trực tiếp.
Không phun lúc cây đang nở rộ. Hoa đang nở là lúc ong đông nhất trên cây.
Không phun khi gió mạnh. Gió đồi đẩy thuốc vượt dải đệm vào rừng.
Hướng vòi vào trong rẫy. Ở hàng sát dải, quay vòi phun về phía trong, đừng phun ngược ra phía rừng.
Giảm áp ở hàng sát rừng. Áp lực thấp, giọt to thì ít bay xa hơn.
Báo trước cho người nuôi ong gần đó. Một cuộc gọi trước buổi phun giúp hàng xóm che cửa tổ hoặc biết mà theo dõi.
Không rửa bình ở suối. Nước rửa bình phải đổ ở chỗ xa nguồn nước, xa chỗ ong uống.
Không vứt vỏ chai thuốc trong dải đệm. Gom vỏ chai vào chỗ thu gom riêng, đừng để trong bụi cây.
Mặc bảo hộ đầy đủ. Người phun cũng cần được bảo vệ như ong. Khẩu trang, găng tay, áo dài tay.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ đất làm dải đệm có làm giảm thu nhập rẫy không?
Có mất một ít diện tích, nhưng hàng cà phê sát rừng thường cho trái kém vì bóng che và thú phá. Nhiều người thấy bỏ hàng đó đi không thiệt bao nhiêu. Không ai hứa trước được con số, nên thử từ một, hai hàng trước.
Dải đệm có làm thú rừng ra phá rẫy nhiều hơn không?
Thường là không, vì dải đệm tạo khoảng cách giữa rừng và cây trồng. Nhưng tùy loài thú ở vùng, nên quan sát và bàn với hàng xóm cùng ven rừng.
Nên trồng cây gì cho ong dú trong dải đệm vùng cao?
Ưu tiên cây bụi và cỏ hoa bản địa đã mọc sẵn ở bờ rẫy, thêm vài cây ăn trái hoặc cây gỗ cho nhựa. Chọn những cây nở vào tháng cà phê không nở.
Không có dải đệm thì đặt thùng ong dú ở đâu cho an toàn?
Đặt xa hàng cây hay phun thuốc, dưới bóng cây có mái che, cửa tổ quay về phía có hoa. Hỏi lịch phun của mình và hàng xóm để biết những ngày cần theo dõi đàn kỹ hơn.
Dải đệm có cần tưới không?
Nếu dùng cây bản địa mọc tự nhiên thì hầu như không cần. Cây con mới trồng thì trồng vào đầu mùa mưa để khỏi phải tưới nhiều.
Có cần xin phép khi làm dải đệm ở ven rừng?
Làm dải đệm trên đất rẫy của mình thường không cần. Nhưng nếu không rõ ranh giới với đất rừng, hỏi kiểm lâm hoặc chính quyền xã trước, tuyệt đối không phát vào rừng.
