Ở vùng cao, nên thu mật ong dú khi đàn đông và tổ đầy, rồi để lại một phần bình mật đủ cho đàn qua mùa thiếu hoa trước mặt, và không đụng vào bình phấn. Mùa mưa ở cao nguyên kéo dài nhiều tháng, ong ít ra được cửa, nên phần chừa lại phải rộng tay hơn hẳn so với vườn đồng bằng.
Sai lầm hay gặp nhất không nằm ở kỹ thuật chích bình. Nó nằm ở cái tay không chịu dừng: thấy bình nào căng cũng muốn lấy, nghĩ đàn sẽ làm lại. Đàn có làm lại, nhưng làm bằng gì khi trời mưa suốt cả tuần? Bài này không đưa ra một con số cứng. Nó giúp bà con tự nhìn tổ, nhìn mùa, nhìn đàn để biết lúc nào dừng tay.
Vì sao ở cao nguyên càng phải chừa nhiều mật?
Ong dú sống bằng mật và phấn trong những bình sáp tròn nó tự đắp. Mật là năng lượng cho ong thợ bay, phấn là thức ăn đạm để nuôi ấu trùng. Khi ngoài trời có hoa, đàn vừa ăn vừa cất. Khi ngoài trời mưa, lạnh, không bay được, đàn chỉ còn trông vào kho.
Ở đồng bằng Nam Bộ, mùa mưa có những buổi nắng xen giữa, ong vẫn ra cửa kiếm thêm được. Ở vùng cao Lâm Đồng, có những đợt mưa dầm kéo dài, kèm sương và lạnh. Ong dú nhỏ, mất nhiệt nhanh, gặp trời lạnh ẩm là ở trong tổ. Thời gian đàn phải sống bằng kho dài hơn, kho phải lớn hơn.
Thêm nữa, trời lạnh thì chính đàn cũng tốn năng lượng để giữ ấm khu ấu trùng. Mật trong kho bị dùng nhanh hơn người ta nghĩ. Một tổ trông còn nhiều bình đầu mùa mưa có thể đã cạn trước khi nắng trở lại.
Cho nên câu hỏi "lấy được bao nhiêu" nên đổi thành "đàn cần giữ bao nhiêu cho tới khi hoa nở lại". Đổi câu hỏi là đổi cả cách thu. Ở trại Ong Mộc, tinh thần là thu đúng lúc, không lấy quá nhiều một lần, để đàn khỏe mà thu được lâu năm.
Nhìn vào tổ: dấu hiệu đàn đủ mạnh để chia mật
Cửa tổ đông và tấp nập. Ngày nắng ấm, ong ra vào liên tục, có con mang phấn vàng ở chân. Đàn như vậy đang làm việc tốt.
Ống cửa tổ được đắp mới. Ống sáp ở cửa có phần mép tươi, màu sáng hơn chỗ cũ là đàn đang có dư sức.
Bình mật đã đậy kín. Chỉ tính những bình đã đậy sáp. Bình còn mở là mật chưa chín, nhiều nước, lấy ra dễ chua nhanh và đàn cũng đang dùng dở.
Bình mật nhiều hơn mức đàn cần trước mắt. Khi bình mật đậy kín đã lan ra kín phần lớn khoảng trống quanh khu ấu trùng, đó mới là lúc nói chuyện chia.
Bình phấn vẫn đầy. Phấn là thức ăn nuôi con. Đàn thiếu phấn thì dù nhiều mật cũng không lên được. Bình phấn để nguyên.
Khu ấu trùng rộng và chặt. Đĩa ấu trùng (khu nuôi con) liền mạch, không lỗ chỗ là chúa đẻ tốt, đàn đang lớn.
Không thấy dấu kẻ hại. Không có ruồi đẻ trứng, không có dòi, không có vệt kiến. Đàn đang bị hại thì đừng lấy thêm sức của nó.
Đàn đã qua ít nhất một mùa ở chỗ mới. Đàn mới chuyển về, mới chia, chưa ổn định thì để nguyên một mùa.
Không ngay sau đợt lạnh. Đàn vừa qua đợt rét thường đã ăn vào kho. Chờ vài tuần nắng cho đàn hồi lại.
Thời tiết sắp tới còn nắng. Thu đầu mùa khô, còn nhiều tuần hoa trước mặt, đàn kịp bù lại. Thu sát mùa mưa là đặt cược.
Người nuôi thấy yên tâm. Nghe có vẻ không khoa học, nhưng nếu nhìn tổ mà phân vân, thường là chưa nên thu. Để mùa sau.
Chừa lại bao nhiêu thì đủ — nghĩ theo mùa chứ đừng nghĩ theo số
Bà con hay hỏi: "Lấy một nửa được không, hai phần ba được không?" Câu trả lời thật là không có tỷ lệ nào đúng cho mọi tổ. Một đàn đông, kho lớn, sắp vào mùa hoa cà phê có thể chia nhiều. Một đàn vừa phải, sắp vào mùa mưa thì chỉ nên lấy vài bình, có khi không lấy.
Cách nghĩ dễ dùng nhất là đếm tuần. Từ hôm nay tới khi hoa nở lại đều đặn là bao nhiêu tuần? Trong thời gian đó, bao nhiêu ngày ong không ra cửa được? Càng nhiều tuần khó khăn, càng phải chừa nhiều. Người đã nuôi vài năm ở vùng mình sẽ có cảm giác về điều này rõ hơn bất kỳ con số nào trong sách.
Một nguyên tắc an toàn nhiều người nuôi áp dụng là: lấy từ phía ngoài, giữ phía trong. Bình mật nằm sát khu ấu trùng là phần đàn dùng trước, để nguyên. Chỉ lấy ở những cụm bình xa, ở rìa thùng hoặc ở tầng chứa mật riêng nếu thùng có ngăn. Như vậy dù lấy nhiều hay ít, đàn vẫn còn kho ngay cạnh tổ.
Và luôn có một đường lui: nếu đã lỡ lấy nhiều mà trời chuyển mưa sớm, hãy theo dõi kỹ cửa tổ trong những tuần sau. Thấy ong ra cửa yếu dần, ít con mang phấn, thì đừng thu tiếp ở thùng đó cả năm. Năm sau nó sẽ trả lại bằng một đàn mạnh hơn.
Có một điều ít người nói: mật mộc thu đúng lúc, từ đàn còn dư, thường ngon hơn mật vét. Bình đậy kín là bình đã được đàn quạt cho ráo bớt nước. Vét cả bình chưa đậy thì mật loãng, dễ lên men, vừa hại đàn vừa hỏng hũ.
Những sai lầm làm đàn ong dú kiệt sức sau mùa thu
Thu cả bình phấn. Phấn chua, không bán được giá như mật, nhưng lấy đi là cắt khẩu phần nuôi con. Đàn sẽ teo dần mà không rõ vì sao.
Phá khu ấu trùng khi mở thùng. Lỡ tay làm vỡ đĩa ấu trùng là mất một lứa ong thợ tương lai. Mở thùng chậm, nhìn kỹ trước khi cắt.
Để mật chảy lênh láng trong thùng. Mật đổ ra hút kiến, ruồi và làm ong chết dính. Thu xong lau sạch, bỏ hết sáp dính mật ra ngoài.
Thu vào ngày mưa lạnh. Mở thùng lúc trời lạnh ẩm làm tổ mất nhiệt, đàn phải tốn sức sưởi lại. Chọn buổi sáng nắng ráo.
Thu liên tục mỗi tháng. Đàn không kịp bù. Nên có khoảng nghỉ đủ dài để đàn làm đầy lại trước lần sau.
Lấy cả bình chưa đậy. Mật non nhiều nước, dễ chua lên men. Vừa không ngon, vừa lấy đi phần đàn đang cần.
Chỉ nhìn số thùng, không nhìn từng thùng. Mỗi thùng một sức. Thu đều tay cho mọi thùng là ép những thùng yếu.
Không ghi lại đã thu thùng nào. Vài tháng sau không nhớ thùng nào vừa thu, dễ thu lần hai quá sớm. Đánh dấu hoặc ghi sổ.
Không để ý dự báo thời tiết. Thu xong mà ngay sau đó mưa dầm là thử thách nặng cho đàn. Xem trời trước khi quyết.
Ép theo đơn hàng. Có người hỏi mua là muốn thu thêm. Đơn hàng có thể chờ, đàn chết thì không chờ được.
Đổ lỗi cho thời tiết khi đàn suy. Thời tiết là một phần. Nhưng nếu thùng vừa thu nặng tay lại suy trước, thì nguyên nhân rõ rồi.
Sau khi thu: giúp đàn hồi sức trước mùa mưa
Đóng thùng kín, chèn khe hở. Thu xong bịt kín chỗ mở, tránh kiến và gió lùa vào khi đàn đang bận sửa tổ.
Không mở lại trong vài tuần. Để đàn tự dọn, tự đắp lại. Mở ra xem liên tục chỉ làm đàn thêm mệt.
Quan sát cửa tổ mỗi sáng nắng. Đứng xa một chút, xem ong ra vào thế nào. Không cần mở thùng mới biết đàn đang hồi hay đang suy.
Che mái tốt trước mùa mưa. Thùng ướt, nước thấm vào làm mốc bình phấn, đàn càng mất kho. Kiểm tra mái che trước khi mưa đến.
Nâng giá kê khỏi đất ẩm. Hơi đất lạnh và ẩm bốc lên đáy thùng. Kê cao vừa tầm, chắc chân.
Giữ chống kiến. Đàn vừa thu có mùi mật, kiến dễ mò tới. Kiểm tra chén nước hay dầu chống kiến ở chân giá.
Để nguồn hoa quanh trại. Đừng dọn sạch cỏ hoa ven bờ ngay sau mùa thu. Đó là bữa ăn thêm của đàn.
Đánh dấu thùng đã thu. Một mẩu dây hay vạch phấn trên thùng giúp nhớ, khỏi thu lặp quá sớm.
Ghi lại lượng thu và sức đàn. Cuối năm nhìn lại sẽ thấy thùng nào cho đều, thùng nào nên để nghỉ.
Sẵn sàng bỏ một mùa thu. Năm nào trời xấu, bỏ hẳn một mùa thu ở thùng yếu là quyết định của người nuôi giỏi, không phải thất bại.
Chọn đàn mạnh để chia đàn, không để thu. Đôi khi đàn mạnh nhất nên dùng để nhân đàn chứ không phải để vét mật. Nhiều đàn khỏe là vốn lâu dài hơn một mẻ mật.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi năm nên thu mật ong dú mấy lần ở vùng cao?
Không có số lần cố định. Tùy sức từng đàn và độ dài mùa hoa của vùng. Nhiều người nuôi ở vùng mưa dài chỉ thu vào những đợt đàn thật sự dư, và có năm bỏ qua ở thùng yếu.
Có nên cho ong dú ăn đường sau khi thu nhiều mật?
Nên tránh để phải rơi vào tình huống đó, vì mật làm từ nước đường không còn là mật mộc. Nếu đàn sắp chết đói, hỏi người nuôi có kinh nghiệm ở vùng mình trước khi làm, và tách bạch không đem phần mật đó đi bán.
Bình phấn ong dú có bán được không?
Có nơi có bán, nhưng với đàn thì phấn là thức ăn nuôi con. Người nuôi vì đàn lâu dài thường để nguyên bình phấn, nhất là trước mùa mưa.
Làm sao biết đàn ong dú đang bị đói?
Cửa tổ thưa người trong những ngày nắng, ít ong mang phấn về, mở thùng thấy bình rỗng nhiều. Ong chết trong tổ đầu chúi vào bình là dấu hiệu đói rõ nhất.
Mật ong dú thu từ bình chưa đậy có dùng được không?
Vẫn là mật nhưng nhiều nước hơn, dễ lên men nhanh, vị chua gắt hơn. Mật mộc ngon thường đến từ bình đã được đàn đậy sáp.
Thùng ong dú vừa thu mật bao lâu thì mở lại được?
Nên để đàn yên vài tuần cho dọn dẹp và đắp lại. Muốn biết đàn hồi hay chưa, quan sát cửa tổ là đủ, không cần mở thùng.
