Đống vỏ cà phê đang ủ và nước sơ chế ướt không giết ong dú, nhưng là thứ gọi ruồi nhỏ và kiến đến sát trại ong, mà hai loài này là kẻ phá tổ quen thuộc. Ong dú đôi khi cũng ghé hút nước chua ngọt ở mép đống, mang về những thứ không nên mang. Cách xử lý đơn giản: đặt thùng xa đống ủ, phía trên gió, phủ bạt kín đống ủ, và không để nước sơ chế đọng thành vũng.
Chuyện này hay gặp ở nhà rẫy: đống vỏ cà phê đổ ngay góc sân, cách dãy thùng ong chừng chục bước. Vài tuần sau, mấy thùng gần nhất bị ruồi nhỏ vào, bình phấn lổn nhổn dòi, còn các thùng xa hơn thì không sao. Không phải vỏ cà phê có độc, mà là cái mùi của nó.
Bài này nói rõ vì sao đống ủ và nước sơ chế ảnh hưởng tới trại ong, đặt cách bao xa thì yên, và cách ủ để vừa có phân tốt vừa không phiền ong.
Mùi chua ngọt gọi ai tới?
Vỏ cà phê tươi sau khi xát còn dính lớp thịt quả ngọt. Đổ thành đống, chỉ vài ngày là lên men, bốc mùi chua như giấm pha rượu. Nước sơ chế, tức nước dùng để rửa và ngâm trái trong chế biến ướt, còn chua hơn và đậm mùi hơn.
Mùi đó là lời mời cho ruồi. Ruồi giấm, ruồi nhà, và những loài ruồi nhỏ li ti chuyên tìm chỗ lên men để đẻ trứng. Trong số đó có những con ruồi nhỏ chuyên chui vào tổ ong dú, đẻ trứng vào bình phấn. Một đống ủ bốc mùi là một trạm nuôi ruồi ngay cạnh trại.
Kiến cũng tới. Đống ủ ấm, ẩm, có nhiều thức ăn, kiến làm tổ quanh đó. Khi đàn kiến đông, chúng tỏa ra tìm thêm đồ ngọt, và thùng ong dú đầy mật là đích đến quen thuộc.
Còn ong dú? Những lúc ít hoa, ong dú có thể ghé hút nước ngọt ở mép đống ủ hoặc vũng nước sơ chế. Đây không phải nguồn ăn tốt: nước đã lên men, chua, có khi lẫn chế phẩm ủ, vôi hay phân chuồng. Mang về tổ, trộn vào bình mật, làm mật dễ hỏng hơn.
Đặt thùng cách đống ủ bao xa?
Càng xa càng tốt, ít nhất khuất tầm mùi. Không có con số cố định. Đứng ở chỗ đặt thùng, nếu còn ngửi thấy mùi chua của đống ủ là còn quá gần.
Đặt thùng phía trên gió. Xem gió thường thổi từ hướng nào. Thùng nằm phía gió thổi tới, đống ủ nằm phía gió thổi đi, mùi không lan về thùng.
Có vật chắn ở giữa thì tốt. Một hàng cây, một bờ đất, một dãy nhà giữa đống ủ và trại ong giúp chặn mùi và ruồi.
Đừng đặt đống ủ dọc đường bay của ong. Ong dú bay ra theo hướng cửa tổ. Đống ủ nằm ngay trước mặt là ong sẽ biết đường ghé.
Đặt đống ủ ở chỗ thấp. Nước rỉ từ đống ủ chảy xuống chỗ thấp. Thùng ong nên ở chỗ cao hơn, không bị nước rỉ chảy qua chân giá.
Tránh đặt cạnh chuồng gia súc. Nhiều nhà ủ vỏ cà phê chung với phân chuồng. Chuồng và đống ủ đặt cạnh nhau là gấp đôi ruồi.
Đống ủ cũ cũng tính. Đống đã ủ lâu, đã hoai thì ít mùi, nhưng lớp đáy vẫn ẩm. Đừng đặt thùng sát đống phân hoai.
Dời thùng thì dời từ sớm. Nếu sắp đổ đống vỏ mới ở chỗ gần thùng, dời thùng trước khi mùa xát bắt đầu.
Thà dời đống ủ hơn dời thùng. Đống ủ mới đổ dễ dời hơn một dãy thùng ong đã quen chỗ. Bàn với chủ vườn chọn chỗ ủ xa trại ong từ đầu.
Nhìn ruồi quanh thùng để biết. Thấy ruồi nhỏ bay lượn quanh khe thùng nhiều hơn thường ngày là dấu hiệu đống ủ đang quá gần.
Kiểm thùng gần nhất trước. Nếu có thùng phải ở gần, đó là thùng cần mở kiểm thường xuyên nhất trong mùa ủ.
Nước sơ chế: thứ đáng lo hơn đống vỏ
Nhiều nhà chế biến ướt, tức xát vỏ rồi ngâm, rửa nhân trước khi phơi. Nước thải từ khâu này rất chua, đặc chất hữu cơ, thường được xả ra mương, ra hố, có khi ra thẳng suối. Vũng nước sơ chế bốc mùi nặng hơn đống vỏ nhiều.
Với ong dú, vũng nước này nguy hiểm vì hai lẽ. Thứ nhất, ong cần nước, và giữa mùa khô vũng nước sơ chế có khi là chỗ ẩm gần nhất. Ong ghé uống, mang về tổ thứ nước chua lên men. Thứ hai, nước này gọi ruồi đông hơn bất kỳ đống ủ nào.
Cách xử lý tốt là dẫn nước sơ chế vào hố có đáy và thành, cách xa trại ong, có nắp hoặc phủ. Nhiều nơi để nước lắng, cho chảy qua hố lọc, hoặc tưới loãng ra gốc cây xa trại. Không để nước tràn ra mặt đất thành vũng.
Song song, đặt một chậu nước sạch gần thùng ong, có vài hòn đá hay mảnh gỗ nổi cho ong đậu. Có nước sạch gần nhà, ong ít phải đi xa tìm, cũng ít ghé những vũng không nên ghé.
Ủ vỏ cà phê sao cho ít phiền ong
Phủ bạt kín. Bạt giữ nhiệt cho đống ủ chín nhanh, đồng thời giữ mùi lại bên trong, ruồi khó vào đẻ trứng.
Đắp đất mỏng hoặc lớp lá khô lên mặt. Lớp phủ khô trên mặt đống làm mùi bớt bay ra ngoài.
Trộn vật liệu khô. Vỏ tươi rất ướt. Trộn với lá khô, rơm, mùn cưa làm đống thoáng hơn, ít chua hơn, ít nước rỉ.
Đảo đống đúng lúc. Đảo vào buổi chiều tối khi ong đã về tổ. Đảo giữa trưa là tung mùi đúng giờ ong đang bay.
Dùng chế phẩm ủ theo hướng dẫn. Các chế phẩm vi sinh giúp đống ủ chín nhanh, bớt thối. Pha đúng liều trên bao bì.
Rải vôi thì rải gọn. Vôi bột bay theo gió có thể bám vào cửa thùng. Rải lúc lặng gió, xa thùng.
Không để đống ủ quá to một chỗ. Chia nhiều đống nhỏ ở góc xa vườn dễ quản lý hơn một đống lớn.
Đào rãnh thoát nước quanh đống. Nước rỉ đi vào rãnh, dẫn ra hố, không lan thành vũng.
Đậy hố nước thải. Tấm tôn, tấm ván hay lưới che hố nước sơ chế, ong và ruồi khó tới gần.
Bón phân ủ đã hoai. Phân đã hoai hết mùi chua rải gốc cà phê không gọi ruồi như vỏ tươi.
Ghi lại chỗ ủ từng năm. Năm sau chọn chỗ đã biết là không phiền trại ong.
Phân vỏ cà phê là của quý, đừng vì ong mà bỏ
Nói nhiều về chuyện phiền, nhưng cũng phải nói cho công bằng: vỏ cà phê ủ là nguồn phân hữu cơ quý của vườn cao nguyên. Đất đỏ ở đây nhiều năm bón phân hóa học dễ chai, ủ vỏ trả lại cho đất một phần chất hữu cơ. Vườn khỏe thì cà phê khỏe, cây che bóng khỏe, hoa nhiều, ong cũng có lợi.
Nên câu hỏi không phải là có ủ hay không, mà là ủ ở đâu và ủ thế nào. Một góc vườn xa, khuất gió, có bạt phủ, có rãnh thoát nước, là đủ để đống ủ và trại ong sống chung.
Ở những vùng như Tà Đùng, nơi cà phê, rừng và ong sống cạnh nhau, giữ cho từng thứ ở đúng chỗ của nó là nguyên tắc chung. Phân ủ ở góc phân, thùng ong ở góc ong, nước sơ chế ở hố của nó. Lẫn lộn là sinh chuyện.
Người nuôi ong cũng có thể được lợi từ đống ủ. Phân hoai bón cho cây hoa trồng quanh trại, cho hàng cây che bóng, giúp chúng nở nhiều hơn. Vòng quay đó bắt đầu từ chính vỏ cà phê.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có làm mật từ nước vỏ cà phê không?
Ong dú có thể hút nước ngọt ở vỏ cà phê lên men khi thiếu hoa, nhưng đó không phải mật hoa. Mang về tổ, nó làm bình mật dễ lên men và kém chất lượng. Giữ ong khỏi đống ủ là giữ mật sạch.
Ruồi lính đen trong đống ủ có hại ong dú không?
Ruồi lính đen thường sống trong đống ủ và không phải loại ruồi chui vào tổ ong dú. Loại cần lo là những con ruồi nhỏ li ti chuyên đẻ trứng vào bình phấn. Đống ủ hở thì gọi đủ thứ ruồi, nên vẫn cần phủ kín.
Mùi đống ủ có làm ong dú bỏ tổ không?
Ít khi ong bỏ tổ chỉ vì mùi. Rủi ro thật là ruồi và kiến từ đống ủ tràn sang phá tổ. Đàn bị phá nặng nhiều tuần liền mới có thể bỏ đi.
Có nên dùng nước sơ chế cà phê để tưới cây quanh trại ong?
Nước sơ chế rất chua, tưới thẳng có thể hại cây và gọi ruồi. Nếu muốn tận dụng, nên để lắng, pha loãng nhiều và tưới ở chỗ xa trại ong. Hỏi thêm cán bộ khuyến nông về cách xử lý phù hợp.
Thùng ong gần đống ủ bị ruồi vào thì làm sao?
Mở thùng lúc trưa ráo, gỡ bỏ bình phấn có dòi, lau sạch, thu dọn mảnh vụn ra xa. Trét kín khe hở thùng. Sau đó dời thùng xa đống ủ hoặc phủ kín đống ủ, và kiểm lại sau vài ngày.
