Trước mùa hoa cà phê, việc cần làm với đàn ong dú gói trong ba chữ: kiểm, dời, hẹn. Kiểm xem đàn nào đủ sức, dời thùng vào giữa lô cà phê từ trước khi nụ bung, và hẹn với nhà vườn lịch phun thuốc. Hoa cà phê chỉ nở vài ngày, đàn nào chuẩn bị muộn là coi như lỡ.
Có một sai lầm hay gặp ở người mới: đợi thấy đồi trắng hoa rồi mới khiêng thùng vào vườn. Đến lúc đó ong còn đang lo tìm đường về tổ mới thì hoa đã bắt đầu rụng. Mùa hoa cà phê không chờ ai, nên phải đi trước nó một nhịp.
Dưới đây là cách nhận biết lúc nào mùa hoa sắp tới, cách tự đánh giá sức đàn không cần mở tung thùng, và những gì nên nói với chủ vườn trước khi họ đeo bình phun.
Nhận biết mùa hoa sắp đến qua nhịp vườn
Hoa cà phê vối ở cao nguyên không nở theo lịch trên giấy mà theo nước. Suốt mấy tháng khô, nụ hoa nhú thành chùm nhỏ ở nách lá rồi đứng im. Khi nụ đã căng, ngả màu xanh nhạt hơi trắng, nhà vườn bắt đầu tính ngày bơm đợt nước đầu. Khoảng một tuần đến mười ngày sau nước hoặc sau một cơn mưa lớn trái mùa, hoa bung đồng loạt.
Vì vậy người nuôi ong không nên hỏi hoa nở tháng mấy, mà nên hỏi nhà vườn định tưới khi nào. Mỗi lô, mỗi chủ một khác: lô gần suối tưới sớm, lô xa nguồn nước tưới muộn, nhà có giếng khoan chủ động hơn nhà chờ nước hồ. Hai lô sát nhau có thể nở cách nhau cả tuần.
Điều này có lợi cho người nuôi ong. Nếu đặt thùng ở chỗ giáp ranh nhiều lô có lịch tưới khác nhau, đàn được ăn hoa cà phê kéo dài hơn. Ngược lại, đặt giữa một vườn lớn tưới cùng một ngày thì đàn chỉ có một đợt hoa dày rồi hết.
Một dấu hiệu nữa là mùi. Đêm trước khi hoa bung, đi ngang vườn đã nghe thoảng mùi thơm ngọt như hoa nhài. Sáng hôm sau mở cửa ra là trắng đồi. Người ở vùng cà phê lâu năm nhận ra mùi đó trước khi nhìn thấy hoa.
Kiểm sức đàn ong dú mà không mở tung thùng
Đếm ong ra vào giữa buổi sáng. Đứng cách thùng vài bước, nhìn cửa tổ chừng một phút lúc nắng đã lên. Đàn mạnh thì ong ra vào liên tục, nhiều con mang phấn vàng ở chân sau.
Nhìn miệng ống sáp ở cửa. Ống cửa được đắp dày, sạch, có vài con gác đứng sẵn là đàn còn sức giữ nhà. Ống cửa sụp, bám bụi, không ai gác là đàn đang yếu.
Ghé tai sát vách thùng. Đàn đông thì nghe tiếng rì rầm đều, nhất là buổi chiều mát. Im lặng hoàn toàn thì nên mở ra xem.
Nhấc nhẹ một góc thùng. Thùng nặng tay là có nhiều mật, phấn, sáp. Thùng nhẹ bẫng sau mùa khô là đàn đã ăn gần hết dự trữ.
Nếu mở, chỉ nhìn nhanh phía trên. Mở nắp lúc trưa ráo, nhìn lượng bình mật và bình phấn quanh rìa. Đừng cạy vào vùng ấp trứng ở giữa.
Chia đàn làm ba nhóm. Mạnh, vừa, yếu. Đàn mạnh đưa vào giữa lô cà phê, đàn vừa ở rìa lô, đàn yếu để lại chỗ cũ, gần nhà, dễ chăm.
Đàn yếu không nên đi xa. Dời thùng là một cú sốc với đàn. Đàn ít quân chịu thêm một lần lạc ong là có thể suy hẳn, không lợi gì từ mùa hoa.
Xem có ruồi nhỏ quanh thùng không. Thấy ruồi lởn vởn sát khe là đàn đang có chỗ hở hoặc phấn hư bên trong. Xử lý xong rồi mới dời.
Xem kiến quanh chân giá. Mùa khô kiến đi tìm nước và đồ ngọt nhiều. Thay chén nước, chén dầu dưới chân giá trước khi đưa thùng vào vườn.
Ghi tên và tình trạng từng thùng. Đánh số thùng, ghi mạnh hay yếu. Sau mùa hoa so lại mới biết dời vào vườn có lợi thật hay không.
Không cho ăn đường để bù. Đàn ong dú yếu ăn nước đường dễ lên men trong bình, lại gọi ruồi và kiến. Tốt hơn là đưa đàn yếu tới gần nguồn hoa gần nhà.
Dời thùng vào giữa lô cà phê đúng cách
Dời trước khi hoa nở ít nhất một tuần. Cho ong đủ thời gian học đường bay mới. Vừa dời vừa có hoa thì ong vừa lạc vừa không kịp ăn.
Dời ban đêm hoặc lúc chạng vạng. Đợi ong về tổ hết, bịt cửa bằng lưới hoặc nút bông, rồi mới khiêng. Đừng dời giữa trưa lúc ong đang đi làm.
Đi xa hẳn, đừng đi một khúc ngắn. Dời vài chục bước thì ong cũ quay về chỗ cũ rồi chết ngoài trời. Dời xa hẳn vào lô bên kia, đường bay mới hoàn toàn, ong tự học lại.
Khiêng giữ thùng thăng bằng. Nghiêng thùng là bình mật vỡ, mật chảy xuống dính ong. Đặt thùng trên xe, chèn chắc, chạy chậm qua đường đất.
Đặt lên giá có sẵn. Dựng giá kê, chén chống kiến, mái che trước, rồi mới mang thùng tới. Đến nơi là đặt lên ngay, không để thùng nằm dưới đất chờ.
Mở cửa sau khi thùng đã yên. Để thùng nằm yên chừng nửa giờ cho ong bên trong bớt xao động, rồi mới gỡ lưới cửa.
Đặt một vật lạ trước cửa. Một cành lá hay hòn đá đặt chếch trước cửa tổ làm ong ra lần đầu chú ý, bay vòng nhận diện kỹ hơn.
Chọn khoảng trống có bóng râm. Giữa lô cà phê có cây che bóng là chỗ tốt: mát, đường bay ngắn tới hoa, ít gió lùa.
Tránh chỗ xe và người đi lại nhiều. Mùa hoa nhà vườn còn đi bón phân, kiểm vòi tưới. Thùng đặt sát lối đi chính hay bị va.
Báo chủ vườn chỗ đặt thùng. Đánh dấu bằng một dải vải buộc trên cọc cho người làm vườn biết mà tránh.
Theo dõi ba ngày đầu. Ngày đầu ong ra ít là bình thường. Sang ngày thứ ba mà cửa tổ vẫn vắng thì xem lại chỗ đặt.
Ngồi lại với nhà vườn về lịch phun
Phần khó nhất của mùa hoa cà phê không nằm ở ong, mà ở người. Nhà vườn có lịch phun của họ, lo bệnh lo sâu của họ. Người nuôi ong không thể bảo người ta đừng phun, nhưng có thể xin được biết trước. Chỉ cần được báo trước một ngày là đủ để đóng cửa thùng hoặc che chắn.
Nên nói rõ mấy điều: đàn ong dú bay gần, chỉ quanh vài trăm bước, nên phun lô nào thì ảnh hưởng trực tiếp tới thùng đặt ở lô đó. Phun đúng lúc hoa đang nở rộ là lúc ong tập trung đông nhất trên hoa. Nếu có thể, nhờ nhà vườn lùi việc phun ra sau khi hoa tàn, hoặc phun vào chiều muộn khi ong đã về.
Về loại thuốc, người nuôi ong không nên tự kê đơn cho nhà vườn. Chỉ nên nhờ họ đọc kỹ nhãn: có dòng cảnh báo độc với ong thì càng phải tránh giờ ong bay và tránh phun lên hoa đang nở. Nhóm thuốc nội hấp, tức loại cây hút vào rồi đi khắp thân lá hoa, cần đặc biệt cẩn thận vì nó có thể nằm trong cả mật hoa.
Cuối cùng là cho lại một chút. Mùa hoa xong, biếu chủ vườn một hũ mật nhỏ từ chính đàn đặt trong vườn họ. Người ta thấy ong của mình làm ra mật từ hoa cà phê nhà mình thì lần sau tự gọi báo lịch phun, không cần nhắc.
Ở vùng Tà Đùng, nơi rừng và vườn cà phê xen nhau, chuyện quen biết giữa người nuôi ong và nhà vườn quan trọng hơn bất kỳ kỹ thuật nào. Một cuộc điện thoại báo trước có khi cứu cả chục thùng.
Mấy ngày hoa nở, người nuôi làm gì?
Câu trả lời ngắn là: gần như không làm gì với thùng. Đây là mấy ngày đàn bận nhất, mở nắp hay dời chỗ lúc này chỉ làm đàn mất giờ đi hoa. Việc của người nuôi là đứng xa mà nhìn, và canh những thứ có thể phá ngang.
Buổi sáng, ra đứng trước dãy thùng chừng mười phút. Nhìn xem đàn nào ra vào dày, đàn nào lặng. Đàn đã được xếp loại mạnh mà vẫn lặng giữa mùa hoa là có chuyện: có thể ong bị lạc sau khi dời, có thể có kiến bò vào. Ghi lại, nhưng đợi trưa ráo mới mở ra xem.
Buổi chiều, đi một vòng quanh lô để nghe ngóng. Thấy ai đeo bình phun ở lô bên cạnh thì hỏi ngay họ phun gì, phun tới đâu. Thấy ong chết rải rác trên mặt đất trước cửa thùng, nhiều hơn mọi ngày, thì chụp ảnh lại, ghi giờ, và báo chủ vườn. Một hai con chết là chuyện thường, cả nhúm chết co quắp là dấu hiệu dính thuốc.
Cũng đừng vội nghĩ tới chuyện thu mật ngay sau hoa. Ong dú cần thời gian đắp bình sáp, chứa mật và để mật chín bớt nước. Mùa hoa cà phê thường là lúc đàn dồn sức nuôi thêm quân và đắp tổ, phần mật dư đến muộn hơn. Thu vội ngay sau hoa là lấy đi chính phần đàn cần để đi qua mấy tháng sau.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có giúp cà phê đậu trái nhiều hơn không?
Cà phê vối cần thụ phấn chéo giữa các cây, và côn trùng đi hoa là một phần của việc đó cùng với gió. Ong dú nhỏ, bay gần nên góp sức ở quanh chỗ đặt thùng. Mức tăng bao nhiêu thì tùy vườn, chưa có con số chung đáng tin để hứa.
Mùa hoa cà phê kéo dài bao lâu?
Mỗi đợt hoa nở chỉ vài ngày rồi tàn. Vườn tưới nhiều đợt hoặc nhiều lô tưới khác ngày thì cả mùa hoa kéo dài hơn. Đặt thùng ở chỗ giáp nhiều lô giúp đàn ăn được lâu hơn.
Có nên dời đàn ong dú mới mua vào vườn cà phê ngay không?
Không nên. Đàn mới về đã chịu một lần chuyển nhà, cần thời gian ổn định ở chỗ đặt đầu tiên. Đợi đàn ra vào đều, có mang phấn về rồi mới tính dời tiếp.
Mật ong dú mùa hoa cà phê có vị gì?
Mật thu sau mùa hoa cà phê thường có mùi thơm nhẹ của hoa, vị chua thanh đặc trưng của mật ong dú. Thật ra trong thùng luôn là mật nhiều loại hoa trộn lại, nên mỗi lô một vị khác nhau, không hoàn toàn từ cà phê.
Thùng ong đặt sẵn trong vườn cà phê quanh năm có được không?
Được, nếu vườn có cây che bóng và nguồn hoa khác ngoài mùa cà phê, và chủ vườn đồng ý. Lúc đó không cần dời mỗi mùa, chỉ cần kiểm sức đàn và hẹn lịch phun trước mùa hoa.
