Mùa hái cà phê, cách giữ thùng ong dú gói trong bốn việc: rào quanh giá kê, đánh dấu thùng thật dễ thấy, dặn kỹ người hái, và đi kiểm thùng mỗi chiều. Đây là mùa vườn đông người nhất trong năm, nhiều thứ có thể va trúng thùng mà không ai cố ý.
Thử hình dung một buổi sáng giữa mùa hái. Người hái thuê đến từ sớm, mỗi người một bao, một tấm bạt. Họ kéo bạt dưới gốc, tuốt cả cành, rung cây cho trái rụng. Xe máy chở bao chạy ra vào lối đất. Trưa ngồi nghỉ dưới bóng cây, đúng chỗ có thùng ong. Không ai muốn phá, nhưng chỉ một cú quẹt bạt, một chiếc xe lùi, là thùng có thể đổ.
Bài này nói về những gì nên làm trước mùa hái, trong mùa hái và sau mùa hái.
Mùa hái là mùa nhiều rủi ro nhất trong năm
Ở cao nguyên, mùa hái cà phê thường trùng với đầu mùa khô, trời bắt đầu ráo, gió mùa thổi mạnh. Đàn ong dú lúc này thường không còn nhiều hoa quanh vườn, đang sống bằng dự trữ chờ mùa hoa sau. Một cú va đổ thùng vào lúc này, bình mật vỡ, đàn rất khó gượng lại.
Người hái thuê thường không biết vườn có ong, hoặc biết mà không nghĩ tới. Họ chỉ lo hái cho nhanh, kéo bạt cho gọn. Thùng ong nằm giữa hai gốc cà phê trông như một cái hộp gỗ bình thường. Một người mải hái quay lưng ra là có thể đụng trúng.
Thêm chuyện rung cây. Nhiều người hái bằng cách rung mạnh thân cà phê cho trái rụng. Nếu thùng đặt trên cọc cắm sát gốc, hoặc có cành cà phê tựa vào giá, rung cây là rung luôn cả thùng. Ong dú không thích bị rung, đàn sẽ hoảng, bình sáp có thể nứt.
Mùa hái cũng là mùa có người lạ ra vào vườn nhiều nhất. Một số nơi đã có chuyện thùng ong bị mở trộm mật, hoặc bị khiêng đi. Không phải chuyện thường, nhưng đủ để người nuôi ong cẩn thận hơn trong mấy tuần này.
Chuẩn bị trước khi mùa hái bắt đầu
Rào quanh giá kê. Vài cọc tre cắm quanh giá, căng dây hoặc đóng thanh ngang. Không cần chắc như hàng rào, chỉ cần người đi qua thấy và tránh.
Đánh dấu thật rõ. Buộc dải vải đỏ hoặc vàng trên cọc cao, nhìn thấy từ xa giữa tán cà phê.
Kiểm tra giá kê. Cọc mục, chân giá lung lay thì thay trước mùa hái. Một cú va nhẹ vào giá yếu là đổ cả thùng.
Tách thùng khỏi cành cà phê. Cắt cành cà phê tựa vào giá hoặc chạm thùng. Rung cây không truyền sang thùng nữa.
Dời thùng nằm sát lối xe. Thùng gần lối đi chính, chỗ xe quay đầu, nên dời vào phía trong trước khi mùa hái bắt đầu.
Chặn chắc nắp thùng. Đè một viên gạch hoặc buộc dây quanh thùng. Nắp không bị bật ra nếu có va chạm.
Ghi số thùng và vị trí. Đánh số từng thùng, vẽ sơ đồ trong sổ. Mất thùng nào là biết ngay.
Nói với chủ vườn trước. Chủ vườn là người dặn người hái thuê. Nhờ họ nhắc ngay buổi đầu.
Chuẩn bị khúc lưới bịt cửa. Để sẵn gần thùng, lỡ thùng đổ là bịt cửa ngay để ong không bay tán loạn.
Xem lại chống kiến. Đầu mùa khô kiến đi tìm nước. Thay chén nước, chén dầu dưới chân giá.
Thu bớt mật trước nếu đàn mạnh. Với đàn thật mạnh, nhiều bình mật đầy, thu trước mùa hái làm thùng nhẹ hơn, bớt thiệt nếu có va. Đàn yếu thì để nguyên.
Dặn người hái những gì?
Chỉ tận nơi từng thùng. Dẫn người hái đi một vòng buổi đầu, chỉ từng thùng. Nói bằng lời thì dễ quên.
Ong dú không đốt. Nói rõ đây là ong không ngòi, không đốt người. Người ta sẽ không sợ mà đập ong, cũng không bỏ hái mấy gốc gần thùng.
Đừng rung gốc cà phê sát thùng. Mấy gốc quanh thùng hái bằng tay, tuốt nhẹ, không rung mạnh.
Đừng kéo bạt qua chân giá. Bạt vướng chân giá, giật mạnh là đổ thùng. Kéo bạt vòng qua.
Đừng ngồi nghỉ tựa vào giá. Bóng mát quanh thùng thường là chỗ người hái muốn nghỉ trưa. Chỉ chỗ nghỉ khác cho họ.
Đừng gác bao cà phê lên giá. Giá kê là để thùng, không phải chỗ để đồ. Một bao nặng gác lên có thể làm gãy giá.
Đừng mở nắp xem. Người tò mò hay mở nắp thùng xem bên trong. Nói rõ là đừng, mở ra đàn sẽ bị phá.
Thấy thùng đổ thì báo ngay. Để lại số điện thoại. Thùng đổ được dựng lên trong vài giờ đầu thì đàn có thể cứu.
Đừng đốt lửa gần thùng. Người hái hay nấu nước, đốt lửa sưởi buổi sáng sớm lạnh. Khói dày làm đàn hoảng.
Đừng xả rác ngọt gần thùng. Vỏ bánh, chai nước ngọt vứt bừa gọi kiến tới, rồi kiến lên thùng.
Cảm ơn khi hết mùa. Một hũ mật nhỏ hay lời cảm ơn cho người hái cẩn thận. Mùa sau họ quay lại sẽ nhớ.
Kiểm thùng mỗi chiều và sau mùa hái
Mỗi chiều khi người hái đã về, đi một vòng các thùng. Không cần mở nắp, chỉ nhìn: thùng còn nằm thẳng không, giá có xê dịch không, nắp còn chặt không, cửa tổ ong còn ra vào bình thường không. Năm phút mỗi thùng, hoặc ít hơn.
Nếu thấy thùng bị nghiêng, đừng vội dựng lại ngay khi ong đang hoảng. Bịt cửa nhẹ nhàng, chờ trời chạng vạng ong bớt bay rồi mới dựng thùng lại thẳng, kê chắc. Mở nắp xem có bình mật vỡ không. Mật chảy lênh láng trong thùng làm ong dính chết và gọi kiến, ruồi tới. Lau sạch, gỡ phần sáp vỡ ra.
Hết mùa hái, vườn yên lại. Đây là lúc tháo bớt rào, xem lại toàn bộ thùng một lượt kỹ hơn. Đàn nào yếu đi sau mùa hái thì ghi lại, xem có phải do thùng bị va, hay do vị trí đặt. Mùa sau chỉnh lại.
Còn một chuyện nhỏ. Sau mùa hái, nhà vườn thường tỉa cành, bón phân, chuẩn bị tưới cho mùa hoa mới. Đó là một chuỗi việc mới trong vườn, lại có người ra vào. Giữ nguyên dấu hiệu đánh dấu thùng cho tới khi qua hết mùa hoa sau mới gỡ.
Phơi cà phê gần trại ong có sao không?
Nhiều nhà rẫy phơi cà phê ngay trên sân đất hoặc trên bạt cạnh nhà, có khi gần chỗ đặt thùng ong. Trái cà phê chín đỏ phơi nắng tỏa ra mùi chua ngọt khá rõ, nhất là những ngày đầu khi trái còn ướt.
Ong dú có thể bị mùi này hút tới, đặc biệt lúc ít hoa. Thường không hại gì nhiều, nhưng trái phơi lên men cũng gọi ruồi, kiến đông hơn. Mà ruồi nhỏ, kiến tụ tập gần thùng ong là điều người nuôi không muốn.
Nếu có thể, phơi cà phê cách xa dãy thùng ong một khoảng, hoặc phía dưới gió. Vỏ cà phê sau khi xay xát cũng đừng đổ đống sát thùng. Chuyện đống vỏ cà phê ủ và nước sơ chế là chuyện riêng, đáng một bài khác.
Ngược lại, mùi khói từ lò sấy cà phê ở những nhà có máy sấy cũng làm đàn khó chịu. Thùng đặt sát lò sấy chạy suốt đêm, đàn hay bồn chồn. Giữ khoảng cách là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Thùng ong dú bị đổ có cứu được không?
Nếu phát hiện sớm, dựng lại thùng thẳng, kê chắc, gỡ sáp vỡ và lau mật chảy thì nhiều đàn vẫn sống. Quan trọng là ong chúa còn nguyên. Đàn bị đổ nằm lâu ngoài nắng, bị kiến vào thì khó cứu hơn.
Người hái cà phê có bị ong dú đốt không?
Ong dú là ong không ngòi nên không đốt. Khi tổ bị phá, chúng có thể bay quanh, chui vào tóc, cắn nhẹ, nhưng không gây sưng như ong mật. Nói trước với người hái để họ yên tâm.
Mùa hái cà phê có nên thu mật ong dú không?
Có thể thu với đàn mạnh có nhiều bình mật đầy, để thùng nhẹ và bớt thiệt nếu có va. Đàn yếu hoặc vừa thì để nguyên dự trữ, vì sau mùa hái thường là lúc ít hoa. Đừng thu cạn.
Làm sao chống trộm thùng ong dú trong vườn?
Đánh số, ghi chép vị trí, nhờ chủ vườn và hàng xóm để ý. Thùng đặt sâu trong vườn, xa đường lớn ít bị để ý hơn. Mùa hái nên đi kiểm thường xuyên hơn.
Ong dú có ăn trái cà phê chín không?
Ong dú không cắn vỏ trái được. Nhưng trái chín nứt, trái phơi lên men có nước ngọt chảy ra thì ong có thể ghé hút. Đây không phải nguồn ăn tốt, và gần đống trái lên men thường có nhiều ruồi kiến.
