Hoa cà phê nuôi đàn ong dú được vài ngày mỗi năm, còn cây che bóng trong vườn mới nuôi đàn suốt những tháng còn lại. Muốn đàn không đói, hãy giữ những cây che bóng, cây đai rừng, cây trụ tiêu nở hoa lệch mùa với cà phê, và cắt tỉa sao cho chúng vẫn kịp ra hoa.
Đi một vòng các vườn cà phê vùng cao sẽ thấy hai kiểu. Kiểu thứ nhất trơ trọi, chỉ một tầng cà phê dày đặc, cây che bóng bị chặt dần cho đỡ cạnh tranh. Kiểu thứ hai có hàng cây cao rải rác, cây trụ tiêu xanh, bìa vườn có hàng cây chắn gió. Đặt cùng một đàn ong vào hai vườn đó, sau một năm sẽ thấy khác nhau rất rõ.
Bài này nói về những cây hay gặp trong vườn cà phê cao nguyên, cây nào đáng giữ vì ong, và cách nhìn để tự biết đàn ong của mình đang ăn gì.
Vì sao vườn cà phê trơ trọi lại là nơi ong dú đói?
Nhiều người nghĩ đặt thùng ong giữa vườn cà phê là ong có ăn. Đúng, nhưng chỉ đúng vài ngày. Hoa cà phê nở dày rồi tàn trong một tuần, sau đó cả vườn chỉ còn lá. Cỏ dưới gốc bị phát sạch, cây che bóng bị chặt, quanh thùng gần như không còn bông hoa nào trong nhiều tháng.
Ong dú không bay xa như ong mật. Đàn chỉ đi kiếm ăn trong một vòng quanh tổ, nên nếu trong vòng đó không có hoa thì đàn phải sống bằng dự trữ. Dự trữ của ong dú vốn ít, đựng trong những bình sáp nhỏ, nên một mùa đói dài là đủ làm đàn teo lại, ít ong ra cửa, ống sáp cửa tổ sụp dần.
Ở cao nguyên, mùa đói thường rơi vào giữa mùa mưa, khi trời âm u nhiều ngày liền, ong ít ra được, mà ra thì cũng ít hoa. Đây là lúc những cây cao nở hoa lặt vặt quanh năm trở nên quý: một cây keo dậu lác đác chùm bông trắng, một hàng muồng trổ hoa, một gốc cây ăn trái bìa vườn. Không nhiều, nhưng đủ để đàn có cái ăn hằng ngày.
Còn một thứ ong dú cần mà không phải hoa: nhựa cây. Ong dú gom nhựa từ vết thương trên thân cây để trộn với sáp làm keo, trét kín tổ, đắp ống cửa. Vườn có cây lớn, có vết cắt tỉa ứa nhựa, là vườn có vật liệu xây nhà cho ong. Vườn chỉ có cà phê thấp thì ong phải bay xa hơn để tìm.
Những cây che bóng hay gặp và giá trị với ong
Muồng hoa vàng. Trồng nhiều làm cây che bóng và đai chắn gió ở Tây Nguyên, nở chùm hoa vàng rực nhìn từ xa. Ong ghé lấy phấn, nhất là những ngày ít hoa khác. Giữ vài cây rải rác là có màu vàng cho cả vườn và cho ong.
Muồng đen. Cây gỗ lớn hay làm đai rừng quanh lô. Ra hoa vàng thành chùm trên ngọn, khá cao nên ít ai để ý ong có ghé không. Đứng dưới gốc lúc nắng sáng, ngước lên là thấy.
Keo dậu làm trụ tiêu. Vườn cà phê xen tiêu hay dùng keo dậu làm trụ sống. Cây ra hoa bông tròn trắng gần như quanh năm, lác đác chứ không ồ ạt. Đây là loại nuôi đàn qua mùa đói rất bền.
Lồng mức và các cây trụ khác. Nhiều nơi dùng lồng mức hay các cây gỗ mọc nhanh làm trụ. Mỗi loại ra hoa một mùa riêng, góp thêm vài tuần hoa cho đàn.
Sầu riêng trồng xen. Hoa nở về đêm, ong dú không đi đêm nên không ăn được phần mật chính. Buổi sáng sớm hoa còn phấn, có thể thấy ong ghé lượm. Giá trị lớn hơn là bóng mát cho thùng.
Bơ trồng xen. Hoa bơ nhỏ, nhiều, nở thành chùm, thường có côn trùng nhỏ đến đông. Nếu nở lệch với cà phê thì là đợt ăn đáng kể.
Mắc ca trồng xen. Nhiều vườn cà phê Lâm Đồng xen mắc ca mấy năm gần đây. Hoa mắc ca thành chùm dài, có ong đến. Mùa nở mỗi vùng mỗi khác, đáng ghi lại để biết.
Cây ăn trái bìa vườn. Mít, bưởi, nhãn, chôm chôm trồng lặt vặt quanh nhà rẫy là những đợt hoa nhỏ nhưng chắc chắn, lại gần thùng.
Cây rừng còn sót lại. Gốc cây rừng cũ để lại giữa vườn vừa che bóng vừa ứa nhựa, thường là nơi ong dú gom keo. Đừng chặt chỉ vì nó già.
Hàng tre, cây bụi chắn gió. Không có hoa đáng kể, nhưng cắt gió cho thùng và cho đường bay. Gió mạnh cao nguyên làm ong nhỏ khó bay về tổ.
Cây nào cũng cần kiểm bằng mắt. Cùng một loài, vùng này ong ghé, vùng khác ong lơ. Danh sách chỉ để gợi ý, đứng dưới gốc mà nhìn mới là câu trả lời thật.
Cắt tỉa cây che bóng mà vẫn giữ hoa
Biết cây ra hoa trên cành già hay cành non. Có loại ra hoa trên cành mới mọc, có loại trên cành đã một năm. Tỉa nhầm mùa là cắt luôn đợt hoa sắp tới.
Tỉa sau khi hoa tàn. Quy tắc chung an toàn nhất: cây vừa nở xong thì tỉa, cây sắp nở thì để yên.
Đừng tỉa trụi cả hàng một lần. Tỉa luân phiên, mỗi đợt một phần hàng cây, để lúc nào cũng còn vài cây nguyên tán, có thể ra hoa.
Giữ tán vừa đủ cho cà phê. Che bóng quá dày thì cà phê ít trái, nhà vườn sẽ chặt bỏ. Giữ tán thưa vừa phải là cách để cây che bóng được sống lâu trong vườn.
Vết cắt lớn để tự liền. Vết cắt ứa nhựa là chỗ ong dú gom keo. Nếu không cần thiết, đừng quét sơn hay bôi hóa chất lên vết cắt gần thùng ong.
Không đốt cành tỉa sát thùng. Khói dày làm đàn hoảng. Gom cành ra xa hoặc để mục làm phân ở góc vườn.
Chừa vài cây không tỉa ngọn. Cây để cao thoải mái thường ra hoa nhiều hơn cây bị khống chế độ cao liên tục.
Trồng bổ sung chỗ trống. Chỗ cây che bóng chết, trồng lại bằng loại nở lệch mùa với cà phê để kéo dài lịch hoa của vườn.
Nói trước với người tỉa thuê. Thợ tỉa thường làm cho nhanh, tỉa đều tay. Chỉ cho họ cây nào giữ, cây nào đang có nụ.
Đặt thùng không sát cây sắp tỉa. Cành rơi trúng giá kê, người leo trèo rung cây là đàn bị động. Dời thùng hoặc chọn chỗ đặt khác cây đó.
Ghi lại mùa hoa của từng hàng cây. Một năm ghi là năm sau biết cây nào nên tỉa tháng nào mà không mất hoa.
Tự nhìn để biết đàn ong đang ăn gì
Cách dễ nhất là nhìn phấn. Ong dú mang phấn về dính ở chân sau thành hai cục nhỏ. Mùa hoa cà phê, phấn thường màu sáng. Những tháng khác, phấn đổi màu theo cây đang nở quanh vườn: vàng đậm, cam, có lúc gần trắng. Đứng trước cửa thùng mười phút mỗi tuần, nhìn màu phấn, là đủ biết đàn đang đi hoa hay đang đói.
Cách thứ hai là đứng dưới gốc cây đang nở vào buổi sáng nắng. Ong dú nhỏ, đen, dễ lẫn với ruồi, phải nhìn kỹ mới thấy chúng bám vào hoa. Cây nào nhiều ong dú ghé thì đánh dấu, đó là cây quý của vườn mình, đừng để ai chặt.
Cách thứ ba là nhìn lượng ong ra vào theo từng tuần. Ong ra vào dày, nhiều con mang phấn là đàn đang có ăn. Cửa thùng lặng dù trời nắng đẹp là xung quanh không còn hoa. Ghi lại những tuần như vậy, đó chính là khoảng trống trong lịch hoa của vườn, cần lấp bằng cây trồng thêm.
Người nuôi lâu năm ở vùng cao không thuộc tên từng loài cây. Họ thuộc thứ khác: tuần này ong đi hướng nào, cây nào đang có ong. Thứ hiểu biết đó không có trong sách, chỉ có được bằng cách đứng nhìn đủ lâu.
Thuyết phục nhà vườn giữ cây che bóng
Bắt đầu từ lợi ích của cà phê. Cây che bóng giảm nắng gắt, giữ ẩm đất, giảm gió. Nói chuyện cây cà phê trước, chuyện ong sau.
Đừng đòi giữ hết. Nhà vườn cần nắng cho cà phê. Xin giữ vài cây nở lệch mùa là dễ được đồng ý hơn đòi giữ cả hàng.
Chỉ ra cây có ong. Dẫn chủ vườn đứng dưới gốc cây đang nở, chỉ cho thấy ong bám hoa. Thấy tận mắt thuyết phục hơn mọi lời giải thích.
Đề nghị tự trồng bổ sung. Người nuôi ong tự mang cây giống tới trồng ở bìa vườn, tự chăm mấy tháng đầu. Chủ vườn chỉ cần cho chỗ.
Chọn bìa vườn, đầu lô. Trồng thêm ở rìa không chiếm chỗ cà phê, lại làm hàng rào chắn gió.
Nhắc chuyện trụ tiêu. Vườn có tiêu thì đã có sẵn cây trụ sống. Giữ trụ sống thay vì chuyển sang trụ bê tông là giữ thêm một nguồn hoa.
Đừng hứa năng suất. Không nói giữ cây thì cà phê tăng bao nhiêu phần trăm. Chưa có ai đo cho vườn đó, hứa sai là mất lòng tin.
Chia lại một phần mật. Mật thu từ đàn đặt trong vườn, biếu chủ vườn một phần. Đó là lý do cụ thể để người ta muốn giữ ong lại.
Mời chủ vườn mở thùng xem. Người chưa từng thấy bình mật ong dú thường rất tò mò. Một lần xem là thành người cùng giữ đàn.
Giữ thùng gọn, không vướng việc. Thùng đặt đúng chỗ, giá chắc, không cản lối đi thì chủ vườn ít phiền và dễ chịu giữ cây theo ý mình.
Kiên nhẫn qua vài mùa. Lần đầu người ta còn ngại. Sau một hai mùa thấy ong hiền, vườn vẫn tốt, chuyện giữ cây sẽ tự nhiên hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có ăn hoa cà phê chè không, hay chỉ cà phê vối?
Cà phê chè trồng ở những vùng cao hơn cũng ra hoa trắng thơm, côn trùng vẫn ghé. Tuy vậy cà phê chè tự thụ phấn được nhiều hơn cà phê vối. Với ong, cả hai đều là một đợt hoa ngắn, phần quanh năm vẫn phải nhờ cây khác.
Trồng thêm cây gì quanh vườn cà phê để ong dú có hoa mùa mưa?
Nên chọn cây bụi, cây ăn trái hay cây bản địa ra hoa vào những tháng mưa ở chính vùng mình. Cách chắc nhất là đi quanh vùng vào mùa mưa, xem cây nào đang nở và có ong, rồi trồng theo. Cây hợp ở đồng bằng chưa chắc nở đúng mùa ở cao nguyên.
Cây che bóng có làm thùng ong dú quá tối, quá ẩm không?
Có thể, nếu tán quá dày và thùng đặt sát gốc. Nên đặt thùng ở chỗ có bóng lốm đốm, buổi sáng có nắng chiếu tới cửa tổ, và không khí lưu thông được.
Ong dú có lấy nhựa cây cà phê làm keo không?
Cây cà phê ít ứa nhựa như các cây gỗ lớn. Ong dú thường gom nhựa ở vết cắt tỉa của cây che bóng, cây rừng hay cây ăn trái. Vườn có thêm cây lớn thì ong có thêm nơi lấy keo.
Có nên đặt thùng ong dú dưới gốc cây muồng?
Đặt gần là tốt, vì mát và có hoa theo mùa. Nhưng tránh đặt ngay dưới cành lớn dễ gãy, và tránh thời điểm cây đang bị tỉa. Chừa khoảng trống trước cửa tổ để ong ra vào dễ.
