Khách đến trại ong dú có thể làm hại đàn nếu đi đông, nói to, đứng lâu chắn ngay trước cửa tổ, hoặc thùng nào cũng bị mở cho xem. Ong không đốt ai, nhưng đàn bị khuấy liên tục thì ra vào kém, kiếm ăn ít và yếu dần. Đón khách bền là chia nhóm nhỏ, làm lối đi cách dãy thùng một khoảng, và chỉ mở một thùng mẫu.
Ong dú hiền. Đó vừa là điểm mạnh vừa là cái bẫy của du lịch trải nghiệm trại ong. Vì ong không đốt, khách dễ áp sát, chụm đầu vào cửa tổ, chạm tay vào ống sáp, có khi gõ nhẹ vào thùng cho ong bay ra. Ở trại ong mật, chuyện đó không ai dám làm. Ở trại ong dú, nếu chủ trại không đặt cách đón khách từ đầu, đàn sẽ trả giá trong im lặng.
Đàn ong dú cảm nhận khách đến như thế nào?
Cửa tổ ong dú là một ống nhỏ, có ong canh. Ong đi làm về theo đường bay quen, thẳng vào cửa. Khi có người đứng chắn ngay trước cửa, ong về phải lượn vòng, tìm đường, có con đậu tạm lên áo, lên tóc khách. Một người đứng một chút không sao. Mười người đứng chụm cả buổi thì đường bay của đàn bị cắt.
Rung là thứ ong dú rất ghét. Bước chân nặng trên sàn gỗ, tay vỗ vào giá kê, trẻ con lắc thùng cho vui đều truyền rung vào tổ. Ong canh cửa ra đông hơn, ong trong tổ ngừng việc. Ở vùng cao, khi trời lạnh, rung còn làm đàn mất nhiệt vì ong bị kéo ra khỏi khu ấu trùng.
Mở thùng là lúc đàn bị khuấy nặng nhất. Nắp mở, ánh sáng và gió lùa vào, có khi vỡ bình mật, bình phấn. Đàn cần một thời gian để dọn dẹp, đắp lại. Nếu thùng đó tuần nào cũng mở cho khách xem, nó không bao giờ được yên đủ lâu để lên mạnh.
Còn tiếng ồn thì chưa rõ ong dú nghe đến đâu, nên không nên nói chắc. Nhưng tiếng ồn đi kèm với người đông, đi lại nhiều, rung nhiều. Giữ nhóm nhỏ, nói vừa, tự nhiên rung cũng giảm.
Thiết kế lối đi và chỗ đứng cho khách
Lối đi cách dãy thùng một khoảng. Một sợi dây thừng, một hàng cọc tre thấp đủ để khách biết dừng ở đâu. Không cần hàng rào kín.
Lối đi chạy song song, không cắt ngang. Khách đi dọc bên hông dãy thùng, không đi ngang qua trước cửa tổ.
Đứng bên cạnh, không đứng trước cửa. Chỉ khách xem cửa tổ từ bên hông. Đường bay của ong luôn để trống.
Nền đất hoặc nền cỏ. Sàn gỗ truyền rung. Lối đi trên đất nện, cỏ, sỏi nhỏ thì êm hơn.
Giá kê tách khỏi lối đi. Giá kê thùng không chạm vào cọc lối đi, để khách vịn tay không làm rung thùng.
Ghế ngồi cách xa. Đặt ghế gỗ nhỏ ở chỗ khách ngồi nghe kể chuyện, nhìn ong từ xa. Ngồi thì ít đi lại.
Bóng mát cho khách. Khách không phải đứng dồn vào bóng cây ngay chỗ thùng ong vì nắng.
Một thùng mẫu riêng. Chọn một thùng đặt riêng, gần lối đi, để mở cho khách xem. Các thùng khác để yên.
Thùng mẫu là đàn mạnh. Đàn mạnh chịu được việc mở thùng tốt hơn. Đàn yếu không bao giờ dùng làm thùng mẫu.
Luân phiên thùng mẫu. Sau một thời gian, đổi thùng mẫu khác để thùng cũ được nghỉ.
Biển chỉ dẫn bằng hình. Hình vẽ đơn giản "đứng bên hông, không gõ thùng" giúp nhắc khách mà không cần nói mãi.
Nhóm bao nhiêu người, đến giờ nào thì vừa?
Không có con số đúng cho mọi trại. Trại có lối đi rộng, thùng xếp thưa thì đón được nhóm đông hơn trại thùng xếp sát. Nguyên tắc dễ áp dụng là: nhóm nhỏ đến mức người dẫn có thể nhìn thấy và nhắc được từng người. Khi người dẫn bắt đầu phải nói to để cả nhóm nghe, nhóm đã quá đông.
Đoàn đông thì chia ra. Một nửa ngồi nghe kể chuyện ở ghế, nếm mật, nửa kia đi dọc dãy thùng. Rồi đổi. Mất thêm chút thời gian nhưng đàn ong được nghỉ giữa hai lượt, và khách cũng nghe rõ hơn.
Giờ đến cũng quan trọng. Ở vùng cao, sáng sớm sương lạnh, ong ra cửa muộn. Khách đến lúc đó không thấy gì nhiều, lại hay muốn mở thùng cho thấy ong. Giữa buổi sáng khi nắng đã lên, ong ra vào tấp nập, là lúc khách nhìn cửa tổ thích nhất mà không cần mở thùng.
Trưa nắng gắt và chiều muộn nên hạn chế mở thùng mẫu. Trưa thì nóng, chiều thì ong đã về đông và trời bắt đầu lạnh. Mùa mưa dài, những ngày mưa dầm thì không mở thùng, chỉ kể chuyện và cho khách nhìn từ xa.
Trại Ong Mộc ở Tà Đùng đón khách theo lịch hẹn trước qua hotline. Hẹn trước giúp trại biết số người, sắp giờ hợp với đàn, và không để hai đoàn chồng lên nhau trong một buổi.
Những lời dặn khách nên nói ngay từ đầu
Ong dú không đốt, nhưng đừng chọc. Không thọc que, không thổi vào cửa tổ, không chạm ống sáp.
Không gõ, không lắc thùng. Kể cả để "xem ong bay ra". Rung là thứ đàn ghét nhất.
Đứng bên hông cửa tổ. Đường bay trước cửa luôn để trống.
Không dùng nước hoa nồng. Mùi lạ, nồng có thể làm ong chú ý, bám theo.
Ong đậu lên người thì đứng yên. Không đập. Ong dú sẽ tự bay đi. Đập chết ong ở cửa tổ còn làm đàn hoảng.
Tắt đèn flash khi chụp gần. Chụp từ chỗ đứng cho phép, không chồm qua dây.
Trẻ em đi cùng người lớn. Trẻ tò mò, hay chạy nhảy. Người lớn nắm tay khi đi dọc dãy thùng.
Không cầm đồ ngọt lại gần thùng. Nước ngọt, kẹo, trái cây chín làm ong và kiến kéo đến.
Không xả rác. Vỏ chai, giấy kẹo trong trại hút kiến, ruồi về gần thùng.
Hỏi trước khi chạm vào bất cứ gì. Thùng, giá kê, dụng cụ đều có thể ảnh hưởng đến đàn.
Nói chuyện vừa đủ nghe. Không phải vì ong nghe, mà vì nhóm im lặng thì nhìn thấy nhiều hơn.
Dấu hiệu trại đang đón khách quá sức đàn
Thùng mẫu suy dần. Cửa tổ thưa ong, ít đắp mới. Đổi thùng mẫu và cho thùng cũ nghỉ.
Ong canh cửa đông bất thường. Đàn luôn trong tư thế phòng thủ, ít ong đi làm.
Bình mật vỡ nhiều sau mỗi lần mở. Cách mở thùng chưa nhẹ tay hoặc mở quá thường.
Kiến tấn công thùng mẫu. Mật chảy sau những lần mở hút kiến. Lau sạch, chống kiến kỹ hơn.
Cỏ quanh thùng bị dẫm trụi. Khách đã đi quá gần. Dời lại ranh lối đi.
Giá kê lung lay. Khách vịn vào giá quá nhiều. Gia cố và tách giá khỏi lối đi.
Rác xuất hiện quanh trại. Thêm chỗ bỏ rác ở đầu lối đi, nhắc khách mang rác về.
Đàn gần lối đi yếu hơn đàn xa. So sánh hai nhóm thùng. Nếu thùng gần khách luôn yếu hơn, lối đi đang quá sát.
Người dẫn mệt, quên nhắc. Đón quá nhiều đoàn trong ngày thì người dẫn cũng không giữ được kỷ luật.
Không còn ngày nghỉ. Đàn và người đều cần ngày không có khách.
Ghi sổ số đoàn và sức đàn. Đặt hai thứ cạnh nhau vài tháng là thấy ngưỡng của trại mình ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có đốt khách tham quan không?
Ong dú không có ngòi đốt. Khi bị làm phiền, chúng có thể bám vào tóc hoặc cắn nhẹ, không gây sưng đau như ong mật. Vẫn nên đứng yên, không đập khi ong đậu lên người.
Khách có được mở thùng ong dú xem không?
Tùy trại. Trại chăm đàn kỹ thường chỉ mở một thùng mẫu, do người của trại mở, vào giờ hợp lý. Các thùng còn lại để yên.
Mùa mưa có nên đi thăm trại ong dú ở vùng cao?
Vẫn có thể đến để nghe kể chuyện, nếm mật, nhìn ong ra vào khi tạnh. Nhưng ngày mưa dầm thường không mở thùng vì đàn đang cần giữ ấm.
Trại ong nhỏ có nên đón khách không?
Có thể, nếu chủ trại giữ được kỷ luật: nhóm nhỏ, lối đi rõ, thùng mẫu riêng, có ngày nghỉ. Trại ít thùng càng phải cẩn thận vì mỗi đàn yếu đi là mất một phần lớn.
Mang trẻ nhỏ đến trại ong dú có an toàn không?
Ong dú hiền nên khá an toàn, miễn trẻ đi cùng người lớn, không chạy nhảy sát thùng, không chọc vào cửa tổ. Hỏi trại trước về đường đi và chỗ ngồi cho trẻ.
Vì sao trại ong yêu cầu đặt lịch trước?
Để sắp giờ hợp với nhịp của đàn, chia nhóm vừa sức, tránh hai đoàn chồng nhau. Đặt lịch trước cũng giúp khách đến đúng lúc ong hoạt động đẹp nhất.
