Thu sáp và keo ong dú có chừng mực nghĩa là chỉ lấy phần sáp vỏ bình mật đã chích và phần keo dư bám ở nắp, ở khe thùng không cần thiết. Còn ống cửa tổ, lớp màng bao quanh khu ấu trùng, lớp keo trám kín khe hở thì để nguyên. Đàn phải tốn mật và công bay đi lấy nhựa để làm lại từng mẩu sáp, nên vét sạch là bắt đàn trả giá bằng chính kho mật của nó.
Có người thu mật xong, nhìn đống sáp nâu sẫm còn lại trong thùng và nghĩ: "Cái này cũng bán được." Thế là cạo. Cạo cửa tổ, cạo vách, cạo nắp. Thùng sạch bong như mới. Một tháng sau đàn lặng hẳn đi. Chuyện này không hiếm, và nó bắt đầu từ chỗ không hiểu sáp ong dú được làm ra như thế nào.
Sáp ong dú khác sáp ong mật: được làm từ đâu?
Ong dú tiết ra một ít sáp từ cơ thể, giống ong mật. Nhưng chúng không dùng sáp trơn. Chúng trộn sáp với nhựa cây mang về từ những vết nhựa trên thân thông, cây rừng, cây ăn trái. Hỗn hợp đó có màu nâu đến đen, dẻo khi ấm, cứng khi lạnh. Người ta hay gọi chung là sáp ong dú, sách vở gọi là cerumen, tức sáp trộn nhựa.
Keo ong dú là phần nhựa đặc hơn, có khi lẫn cả đất, bùn. Ong dùng keo trám khe hở, làm lớp dính ở cửa tổ để bẫy kiến, gia cố vách tổ. Ở vùng cao, keo còn có vai trò giữ ấm, vì một cái thùng có khe hở là một cái thùng bị gió lùa mỗi đêm.
Để có một mẩu sáp, đàn phải làm hai việc tốn kém. Ong thợ phải ăn mật để tiết sáp từ cơ thể. Và ong phải bay đi tìm nhựa, cắn từng chút mang về. Cả hai việc đều lấy từ năng lượng của đàn. Vét sáp tức là bắt đàn trả lại phần năng lượng đó, đúng lúc đàn vừa bị lấy mật.
Ong dú lại rất tiết kiệm. Chúng tái dùng sáp cũ: bình mật rỗng được gỡ ra, sáp được dồn sang chỗ khác để đắp bình mới, sửa cửa tổ. Một kho sáp dư trong thùng là vốn liếng để đàn dựng lại nhanh sau mùa thu. Lấy hết vốn đó, đàn phải làm từ đầu.
Phần nào lấy được, phần nào phải chừa
Lấy được: vỏ bình mật đã chích. Bình mật đã thu mật xong, vỏ sáp rời ra. Đây là phần thu tự nhiên nhất.
Lấy được: mẩu sáp dính trên nắp thùng. Khi mở thùng, một ít sáp dính lên nắp. Gỡ phần dư không bám vào tổ.
Lấy được: keo đắp thừa ở chỗ không cần. Có khi ong đắp keo dày ở chỗ thùng cũ hở mà nay đã được sửa. Cạo bớt phần dày quá.
Chừa: ống cửa tổ. Ống cửa là cổng giữ nhà. Cạo đi là đàn phải làm lại ngay, và trong lúc đó kiến dễ vào.
Chừa: màng bao khu ấu trùng. Lớp màng sáp mỏng bao quanh khu nuôi con giữ ấm cho ấu trùng. Đây là thứ tuyệt đối không đụng.
Chừa: keo trám khe. Khe thùng đã được ong trám kín là chỗ gió lạnh không lọt vào. Để nguyên.
Chừa: bình phấn và bình mật chưa thu. Đừng cạo sáp mà làm vỡ bình phấn, bình mật đàn đang giữ.
Chừa: cột sáp chống đỡ. Những sợi sáp nối các phần tổ với vách thùng giữ cho tổ không sụp. Cắt đi là tổ dễ xệ.
Chừa: kho sáp dự trữ. Đàn thường để dồn một cục sáp ở góc thùng. Đó là kho xây dựng. Để lại.
Chừa nhiều hơn trước mùa mưa. Mùa mưa ong khó đi lấy nhựa. Kho sáp phải đủ để đàn sửa tổ cả mùa.
Không cạo vách trong thùng. Lớp sáp keo phủ vách là lớp chống ẩm, chống mốc của tổ.
Vét sạch thì đàn phải trả giá thế nào?
Cái giá đầu tiên là mật. Để làm lại phần sáp bị lấy, ong thợ ăn mật trong kho. Đàn vừa bị thu mật, giờ lại phải ăn thêm vào kho để làm sáp. Kho cạn nhanh hơn người nuôi tưởng.
Cái giá thứ hai là sức bay. Ong phải bay đi lấy nhựa nhiều hơn, thay vì lấy hoa, lấy phấn. Ở vùng cao, những ngày nắng đủ để bay có hạn. Dùng ngày nắng cho việc lấy nhựa tức là bớt ngày lấy thức ăn.
Cái giá thứ ba là an ninh. Thùng bị cạo cửa, cạo keo trám khe, trong vài ngày đầu là thùng mở toang với kiến, ruồi và những kẻ hại khác. Đàn đang yếu sau mùa thu, lại phải đánh nhau ở cửa.
Cái giá thứ tư là nhiệt. Đêm cao nguyên se lạnh. Thùng mất lớp keo trám khe bị gió lùa, khu ấu trùng mất lớp màng bao thì lạnh, đàn phải dồn sức sưởi. Một vài đêm lạnh liên tiếp có thể làm hỏng cả một lứa ấu trùng.
Gộp bốn cái giá đó lại, mẩu sáp người nuôi cạo được đổi bằng một đàn yếu hẳn đi. Thường không đáng, trừ khi thùng có vấn đề thật sự cần dọn.
Thu và dùng sáp, keo ong dú cho đúng mức
Thu sáp cùng lúc thu mật. Không mở thùng riêng một lần chỉ để lấy sáp. Gộp vào lần thu mật để đàn chỉ bị khuấy một lần.
Gom sáp vỏ bình sạch sẽ. Vỏ bình mật đã chích, để ráo, gom vào hộp sạch.
Không để sáp dính mật trong thùng. Sáp dính mật bỏ lại trong thùng hút kiến, ruồi. Mang ra ngoài.
Lọc sáp bằng nước nóng. Sáp nấu trong nước nóng, để nguội, lớp sáp nổi lên tách khỏi cặn. Làm ở ngoài trời, cẩn thận lửa.
Dùng lại sáp cho thùng mồi. Xoa một ít sáp cũ sạch vào lòng thùng trống giúp thùng có mùi quen với ong.
Dùng sáp cho việc nhà. Có nơi dùng sáp để đánh bóng đồ gỗ, sáp vào chỉ khâu, làm nến nhỏ. Thử ở quy mô nhỏ trước.
Không quảng cáo keo ong chữa bệnh. Nếu bán keo, chỉ nói nguồn gốc và cách bảo quản. Chuyện sức khỏe để bác sĩ, dược sĩ trả lời.
Cất sáp nơi mát, kín. Sáp để hở dễ hút sâu bướm sáp, kiến. Bỏ vào hộp kín.
Ghi lại thùng nào đã thu sáp. Lần thu sau tránh thùng đó nếu đàn chưa hồi.
Dọn thùng khi có lý do. Thùng có dòi ruồi, nấm mốc thì dọn phần hỏng. Đó là dọn để cứu đàn, không phải thu.
Ưu tiên đàn hơn sáp. Một đàn khỏe cho mật, cho sáp lâu năm. Một mẩu sáp vét chỉ dùng được một lần.
Nhìn sáp và keo trong thùng để đọc sức đàn
Cửa tổ dài, mép tươi. Ống cửa được đắp dài thêm, mép màu sáng hơn chỗ cũ là đàn đang dư sức làm việc.
Cửa tổ ngắn, khô, cũ. Ống cửa không được sửa trong thời gian dài có thể là đàn đang yếu hoặc thiếu nhựa quanh vùng.
Keo dính tươi ở cửa. Lớp keo dính ở miệng cửa còn bóng, dẻo là đàn đang canh giữ tốt trước kiến.
Khe thùng được trám kín. Đàn tự trám khe sau khi mở thùng là đàn đang khỏe, chủ động giữ nhà.
Khe hở để lâu không trám. Đàn không đủ sức trám, hoặc thiếu vật liệu. Người nuôi nên tự chèn khe giúp đàn.
Sáp mới màu nhạt. Phần sáp mới đắp thường sáng màu hơn sáp cũ. Thấy nhiều phần sáng là đàn đang xây.
Sáp xám, có tơ mạng. Dấu hiệu sâu bướm sáp hoặc nấm mốc. Kiểm tra kỹ và dọn phần hỏng.
Kho sáp dồn ở góc. Đàn có kho sáp dư là đàn có vốn. Đây là lý do càng không nên cạo phần đó.
Ít keo trong vùng thiếu nhựa. Trại quanh toàn cây không cho nhựa thì đàn ít keo. Giữ lại vài cây thông, cây rừng gần trại sẽ giúp.
Màu sáp đổi theo mùa. Mùa ong lấy nhựa thông, sáp sẫm hơn. Mùa lấy nhựa cây khác, màu khác đi. Không phải dấu hiệu bệnh.
Ghi lại sau mỗi lần mở thùng. Vài dòng về cửa tổ, khe, kho sáp giúp so sánh sức đàn qua các mùa.
Câu hỏi thường gặp
Keo ong dú có giống keo ong mật không?
Đều là nhựa cây được ong mang về và chế biến, nhưng ong dú hay trộn thêm đất, sáp và dùng nhiều hơn trong tổ. Màu và độ dẻo tùy nguồn cây quanh trại.
Sáp ong dú có bán được không?
Có nơi có người mua để làm thủ công, đánh bóng đồ gỗ. Nhưng lượng sáp mỗi thùng ít, nên không nên coi đây là nguồn thu chính hay lý do để vét thùng.
Vì sao sáp ong dú màu sẫm hơn sáp ong mật?
Vì ong dú trộn sáp với nhựa cây và đôi khi đất. Nhựa thông, nhựa cây rừng cho màu nâu sẫm đến đen.
Ong dú bị cạo cửa tổ bao lâu thì làm lại?
Đàn khỏe thường bắt tay sửa cửa ngay trong ngày, nhưng ống cửa dài như cũ cần thời gian lâu hơn. Trong lúc đó đàn dễ bị kiến tấn công, nên đừng cạo cửa tổ khi không cần.
Có thể dùng sáp ong mật thay cho sáp ong dú để xoa thùng mồi không?
Có người dùng, nhưng mùi sáp ong dú cùng loài thường quen với ong dú hơn. Có sáp ong dú sạch thì ưu tiên dùng.
Keo ong dú có dùng được cho trẻ nhỏ không?
Đây là câu hỏi sức khỏe, nên hỏi bác sĩ. Trẻ dưới một tuổi không dùng mật ong, và các sản phẩm từ ong cho trẻ nhỏ đều cần ý kiến chuyên môn.
