Một vườn còn nuôi được ong dú khỏe qua nhiều mùa thường là vườn còn hoa nở nối nhau, ít dùng thuốc độc với côn trùng trong tầm bay của ong, và có cây cho nhựa làm tổ. Đó là tín hiệu tốt, đáng giữ. Nhưng ong dú khỏe không phải giấy chứng nhận nước sạch, đất sạch hay rau trái không tồn dư thuốc.
Sáng sớm ở Tà Đùng, bên con suối nhỏ dưới tán rừng, có lúc thấy vài con ong dú đậu sát mép giọt nước trên lá, uống rồi bay về phía đồi cà phê. Cảnh đó dễ khiến người ta nói ngay: "Chỗ này sạch lắm." Câu đó đúng một nửa. Bài này giúp bà con đọc tín hiệu từ đàn ong cho đúng: đọc được gì, đừng đọc quá những gì.
Vì sao người ta gọi ong dú là "loài chỉ dấu"?
Chữ "chỉ dấu" nghe khoa học, nhưng ý của nó rất đời thường: có những con vật nhạy với thay đổi quanh nó, nên nhìn nó là đoán được phần nào chuyện đang xảy ra. Ong dú là một con như vậy. Nó nhỏ, bay gần, sống cố định một chỗ cả đời đàn, và ngày nào cũng đi gom hoa, phấn, nhựa, nước trong một vòng quanh tổ.
Vì sống cố định nên đàn ong dú không trốn được khi xung quanh xấu đi. Ong mật Apis có thể bỏ tổ bay đi xa, còn đàn ong dú thì phần lớn ở lại chịu trận. Rẫy bên cạnh phun một đợt thuốc trúng lúc ong đi làm, cửa tổ có thể vắng hẳn mấy hôm sau. Hoa quanh vùng thưa dần qua vài năm, đàn teo lại từ từ. Đàn ong như một tấm gương phản chiếu vòng đất quanh nó.
Thêm một điều nữa: ong dú cần nhựa cây để làm cửa tổ và trộn sáp. Ở cao nguyên, nhựa đến từ thông, từ cây rừng, từ vết thương trên thân cây ăn trái. Một vùng bị dọn trắng, chỉ còn một loại cây trồng, ong vẫn có hoa vài tuần mỗi năm nhưng lại thiếu nhựa và thiếu hoa những tháng còn lại. Đàn sống được qua ngày nhưng không lên được.
Cho nên khi thấy một đàn ong dú sống khỏe, cửa tổ đông, ống sáp ở cửa được đắp mới đều đặn qua nhiều mùa, thì nói chắc được ba điều: quanh đó còn nguồn hoa đủ đa dạng, còn chỗ lấy nhựa, và những đợt thuốc độc với côn trùng (nếu có) không rơi trúng đàn đủ nặng để làm nó suy. Ba điều đó đã là quý ở vùng đồi rẫy.
Những điều đàn ong dú khỏe THẬT SỰ cho biết
Có hoa nối mùa trong tầm bay. Ong dú bay không xa như ong mật. Đàn sống khỏe quanh năm nghĩa là trong vòng bay ngắn đó, tháng nào cũng có cây ra hoa, dù chỉ lác đác.
Có cây cho nhựa. Cửa tổ được đắp lại, sáp tổ có màu sẫm của nhựa trộn vào là dấu hiệu ong tìm được nhựa cây gần đó. Vùng còn thông, còn cây rừng thường dễ thấy điều này.
Đợt phun thuốc không trúng đàn nặng. Không có nghĩa là không ai phun. Chỉ có nghĩa là đợt phun, nếu có, không rơi đúng lúc, đúng chỗ ong đang làm việc với liều đủ gây hại lớn.
Có nguồn nước ong dùng được. Ong cần nước để làm mát tổ và pha loãng thức ăn cho ấu trùng. Vệt suối, vũng đọng, giọt sương trên lá đều là chỗ ong uống.
Ít bị khuấy phá. Đàn để yên lâu năm, không bị đốt rẫy sát bên, không bị khói nồng hằng ngày, thường lên đều hơn.
Kẻ hại chưa vượt tầm. Kiến, ruồi đẻ trứng trong tổ, thằn lằn rình cửa vẫn có, nhưng đàn khỏe tự giữ được. Đàn yếu thì mới bị lấn.
Vùng còn đa dạng cây. Một đàn ong dú khỏe ở cao nguyên hầu như luôn đi kèm vườn có nhiều tầng cây: cà phê, cây che bóng, cây ăn trái, bụi hoa dại ven bờ.
Người nuôi không vét kiệt. Đàn khỏe cũng là dấu hiệu người nuôi chừa mật, chừa phấn cho đàn qua mùa mưa dài, chứ không chỉ nói về môi trường.
Nhịp đàn ổn qua nhiều năm. Một mùa đẹp chưa nói lên nhiều. Ba, bốn năm liền đàn giữ được sức mới là tín hiệu đáng tin.
Nhiều đàn cùng khỏe. Một thùng mạnh có thể do may. Năm thùng ở năm góc vườn đều mạnh thì tín hiệu về vùng xung quanh rõ hơn nhiều.
Ong hoang vẫn còn quanh đó. Thấy tổ ong dú hoang trong hốc cây, khe đá gần vườn là thêm một bằng chứng vùng còn đủ chỗ ở và đủ thức ăn.
Những điều ong dú KHÔNG chứng minh được
Chỗ này cần nói thẳng, vì nhiều nơi lấy hình ong để quảng cáo "vùng sạch tuyệt đối". Ong dú khỏe không chứng minh nước giếng uống được. Ong chỉ lấy vài giọt nước trên mặt lá hay mép suối, và nó chịu được nhiều thứ mà con người không nên uống. Muốn biết nước sạch hay không thì phải đem mẫu đi xét nghiệm ở nơi có chuyên môn.
Ong dú khỏe cũng không chứng minh đất không có tồn dư thuốc hay kim loại. Thứ nằm dưới đất ít khi đến được với ong. Một mảnh đất cũ từng dùng nhiều thuốc vẫn có thể trồng cây ra hoa đẹp, ong vẫn đến lấy mật bình thường.
Rau trái cạnh tổ ong cũng vậy. Có khi người ta phun thuốc lúc chiều tối, khi ong đã về tổ, hoặc phun lên cây không có hoa. Ong ít bị ảnh hưởng, nhưng trái vẫn có thể còn tồn dư nếu hái sớm trước thời gian cách ly ghi trên nhãn. Ong khỏe không thay được việc đọc nhãn thuốc và đợi đủ ngày cách ly.
Cuối cùng, ong khỏe ở một góc không có nghĩa cả vùng đều tốt. Tầm bay của ong dú ngắn, chỉ nói về một vòng nhỏ quanh tổ. Cách rẫy vài đồi, chuyện có thể khác hẳn. Đọc tín hiệu từ ong là đọc cho đúng cái vòng nhỏ đó, đừng phóng to ra thành lời khẳng định cho cả xã, cả tỉnh.
Nói vậy không phải để hạ giá trị của ong. Nói đúng mức thì người mua tin lâu, còn nói quá thì chỉ cần một lần bị bắt bẻ là mất uy tín, mà mất cho cả những người nuôi thật thà khác.
Khi đàn ong báo động: đọc dấu hiệu cho đúng nguyên nhân
Ong chết rải trước cửa tổ sau một buổi. Nếu cùng lúc rẫy gần đó vừa phun thuốc, đây là nghi can số một. Ghi lại ngày giờ, hướng gió, loại cây vừa phun.
Ong bò lết, run, không bay lên được. Dấu hiệu hay gặp khi ong dính thuốc độc với côn trùng. Khác với ong già chết tự nhiên, rơi lác đác vài con mỗi ngày.
Cửa tổ vắng hẳn trong ngày nắng đẹp. Ngày nắng mà cửa im lìm thì đáng lo. Còn sáng sương lạnh ở vùng cao, ong ra cửa muộn là chuyện thường, đừng hốt hoảng.
Đàn teo dần qua nhiều tháng. Thường do đói: vùng thiếu hoa, mùa mưa kéo dài, hoặc thu mật quá tay. Ít khi do thuốc nếu không có đợt chết hàng loạt.
Nhiều thùng cùng suy một lúc. Khi năm thùng ở năm chỗ cùng yếu đi trong một tuần, nghĩ đến nguyên nhân chung: một đợt phun lớn, một đợt lạnh bất thường.
Chỉ một thùng suy. Nhìn vào chính thùng đó trước: kiến vào, ruồi đẻ trứng, nước mưa thấm, chúa có vấn đề. Đừng vội đổ cho môi trường.
Phân biệt chết vì lạnh. Đợt rét đậm ở cao nguyên làm ong chết co cụm trong tổ, không rải trước cửa. Thời điểm trùng với ngày lạnh là manh mối.
Phân biệt chết vì đói. Mở thùng thấy bình mật rỗng hết, ong chết đầu chúi vào bình là đói, không phải ngộ độc.
Giữ mẫu nếu nghi thuốc. Gom một nắm ong chết vào túi sạch, ghi ngày, cất ngăn đá. Nếu cần hỏi cán bộ nông nghiệp hay thú y, có mẫu để nói chuyện.
Nói chuyện với hàng xóm, đừng gây gổ. Hỏi lịch phun, đề nghị phun lúc chiều muộn khi ong đã về, tránh phun lúc cây đang nở hoa. Phần lớn bà con sẵn lòng nếu được nói nhẹ nhàng.
Ghi sổ đều tay. Một cuốn sổ ghi ngày, thời tiết, tình trạng cửa tổ giúp phân biệt được chuyện thường với chuyện bất thường sau vài tháng.
Giữ cho vườn còn là chỗ ong dú sống được
Để hoa dại ven bờ. Bờ rẫy, mép suối để vài dải cỏ hoa, cây bụi. Ong có thêm bữa giữa hai mùa hoa chính.
Trồng xen cây ra hoa lệch mùa. Cà phê nở một đợt ngắn. Thêm vài cây ăn trái, cây che bóng ra hoa tháng khác để ong không bị đói dài.
Giữ vài cây cho nhựa. Một gốc thông, một cây rừng sót lại giữa rẫy là kho nhựa cho ong. Chặt sạch là tự lấy đi vật liệu làm tổ của đàn.
Chọn thuốc và giờ phun. Khi buộc phải phun, đọc nhãn, chọn thuốc ít độc với ong theo hướng dẫn cán bộ khuyến nông, phun chiều muộn, tránh lúc cây đang nở rộ.
Không phun gió lớn. Gió đồi cao nguyên đẩy thuốc bay xa hơn ở đồng bằng. Ngày gió lớn thì hoãn.
Giữ một vũng nước sạch. Mùa khô, đặt một khay nước có sỏi hoặc rêu cho ong đậu uống, đỡ phải bay ra mương nước rửa bình thuốc.
Không đổ nước rửa bình thuốc ra suối. Ong uống ở mép suối. Nước rửa bình đổ xuống đó là đầu độc chính chỗ uống của đàn.
Hạn chế đốt rẫy sát tổ. Khói và nhiệt làm đàn hoảng, có khi bỏ tổ hoặc chết ngạt. Gom ủ cành lá là cách nhẹ hơn.
Giữ tổ ong hoang. Thấy tổ trong hốc cây khô giữa rẫy thì để lại. Đàn hoang là nguồn giống tự nhiên cho cả vùng.
Ghi lại những năm tốt. Năm nào đàn lên đẹp, ghi lại vườn khi đó có gì. Đó là bài học riêng cho chính mảnh đất của mình.
Kể đúng mức khi bán mật. Nói vườn còn hoa, còn rừng, có ong sống khỏe. Đừng nói "vùng sạch tuyệt đối". Người mua tinh ý sẽ tin câu nói chừng mực hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vườn có ong dú làm tổ tự nhiên thì rau trái trong vườn có sạch không?
Chưa chắc. Ong dú khỏe cho thấy những đợt phun thuốc không trúng đàn nặng, nhưng trái vẫn có thể còn tồn dư nếu hái trước thời gian cách ly. Muốn biết chắc, phải theo đúng nhãn thuốc và khi cần thì gửi mẫu kiểm nghiệm.
Ong dú nhạy với thuốc trừ sâu hơn ong mật không?
Cả hai đều bị hại bởi thuốc độc với côn trùng. Khác biệt lớn là ong dú sống cố định và bay gần, nên khó tránh khỏi một đợt phun sát vườn. Chưa nên khẳng định loài nào nhạy hơn theo từng loại thuốc khi chưa có tài liệu đáng tin cho đúng loài đó.
Ong dú chết hàng loạt có phải chắc chắn do thuốc?
Không chắc. Rét đậm, đói kéo dài, kiến tràn vào tổ cũng gây chết nhiều. Ong chết rải trước cửa ngay sau một đợt phun gần đó mới là manh mối mạnh cho chuyện ngộ độc.
Có nên quảng cáo mật ong dú là mật từ vùng sạch?
Nên nói điều mình kiểm được: vườn còn rừng, còn hoa, đàn sống khỏe nhiều năm. Câu "vùng sạch tuyệt đối" không ai chứng minh được bằng con ong, nói ra dễ mất lòng tin khi bị hỏi lại.
Một thùng ong dú khỏe đủ để đánh giá cả vùng chưa?
Chưa đủ. Một thùng chỉ nói về vòng bay nhỏ quanh nó. Nhiều thùng ở nhiều góc, theo dõi qua vài năm mới cho bức tranh đáng tin hơn.
Nghi hàng xóm phun thuốc làm chết ong thì nên làm gì?
Giữ mẫu ong chết trong ngăn đá, ghi ngày giờ, rồi nói chuyện nhẹ nhàng về lịch phun. Nếu cần ý kiến chuyên môn, hỏi cán bộ khuyến nông hoặc thú y ở xã.
