Vườn cà phê có nuôi ong dú nên phát cỏ thấp thay vì xịt trắng. Giữ một thảm cỏ hoa dại sát đất ở giữa hai hàng, chỉ làm sạch bồn gốc cà phê để bón phân, và phát luân phiên từng băng để lúc nào trong vườn cũng còn một dải đang trổ hoa. Vườn vẫn gọn, mà ong có thêm nguồn ăn ngay dưới chân.
Nhiều chủ vườn có một sai lầm quen tay: thấy cỏ là xịt, xịt cho trắng vườn mới yên tâm. Vài tuần sau đất trơ, mưa xuống là trôi màu, nắng lên là nứt. Còn đàn ong dú đặt giữa vườn thì mất hẳn những bông hoa nhỏ lặt vặt vốn nuôi chúng trong những tuần cà phê không nở.
Bài này nói về chuyện cỏ: cỏ nào có ích cho ong, phát thế nào, xịt cỏ thì cẩn thận những gì.
Những bông hoa nhỏ dưới gốc cà phê
Cúi xuống nhìn thảm cỏ dưới gốc cà phê vào một buổi sáng nắng, sẽ thấy một thế giới khác. Những bông xuyến chi trắng nhụy vàng, chùm hoa cỏ hôi tím nhạt, hoa rau dền gai, những bông cúc dại li ti. Mỗi bông nhỏ xíu, nhưng nhiều, và nở gần như liên tục trong mùa mưa.
Ong dú nhỏ, vòng bay không xa, nên những bông hoa nhỏ sát thùng là nguồn ăn rất vừa. Không bằng một đợt hoa cà phê trắng đồi, nhưng có mặt hằng ngày, đúng những tuần cà phê không có gì. Đứng gần một bụi xuyến chi vào giữa buổi sáng, thường sẽ thấy ong dú đậu lượm phấn.
Thảm cỏ còn giữ đất. Đất đỏ cao nguyên trên sườn dốc, mưa lớn mà trơ đất là trôi lớp mặt. Rễ cỏ giữ đất lại, giữ ẩm cho gốc cà phê qua những tuần khô. Nhiều nhà vườn ở vùng cao đã chuyển sang giữ cỏ vì lẽ này, chứ không phải vì ong.
Nhưng cỏ để cao thì cạnh tranh nước và phân với cà phê, che lối đi, làm khó việc hái trái. Vì vậy câu hỏi không phải giữ hay diệt, mà là giữ thấp tới đâu, giữ ở chỗ nào.
Phát cỏ thế nào cho vườn gọn mà ong có hoa
Phát thấp, không phát sát đất. Để lại một lớp cỏ ngắn trên mặt đất. Cỏ phát sát gốc rễ dễ chết, đất trơ.
Làm sạch bồn gốc cà phê. Vòng quanh gốc nơi bón phân, tưới nước thì làm sạch cỏ. Giữa hai hàng giữ thảm cỏ.
Phát luân phiên từng băng. Mỗi đợt phát một nửa số hàng, đợt sau phát nửa kia. Lúc nào cũng còn băng cỏ đang có hoa.
Chọn giờ phát. Phát sáng sớm hoặc chiều muộn, lúc ong ít đi hoa trên cỏ. Phát giữa buổi sáng là chém trúng lúc ong đang lượm phấn.
Chừa vài khoảnh quanh thùng ong. Một khoảnh nhỏ gần thùng để cỏ hoa tự nhiên, chỉ phát khi quá cao. Đây là bếp ăn sát nhà của đàn.
Nhổ tay những cây cỏ dữ. Cỏ tranh, cỏ mọc thành bụi lớn, dây leo quấn cà phê thì nhổ riêng. Không cần phát cả vườn vì vài cây dữ.
Đừng phát trước mùa hoa cà phê sát quá. Ngay trước khi cà phê nở, vườn sạch sẽ giúp nhà vườn dễ quan sát. Nhưng phát xong vẫn để lại lớp cỏ thấp.
Để cỏ phát tại chỗ. Cỏ phát rải lại trên mặt đất thành lớp phủ, giữ ẩm, bớt cỏ mới mọc.
Máy cắt cỏ không chạy sát giá kê. Máy cắt cỏ rung mạnh, đá văng. Phát quanh giá kê thùng ong bằng tay hoặc liềm.
Đừng để cỏ cao chạm thùng. Cỏ cao chạm chân giá, chạm thùng là cầu cho kiến. Quanh chân giá giữ sạch một vòng nhỏ.
Nhìn ong để biết cỏ nào quý. Cỏ nào có ong đậu nhiều, đánh dấu và giữ lại khi nhổ cỏ dữ.
Nếu vẫn phải xịt cỏ
Đọc nhãn trước. Thuốc cỏ thường ít độc trực tiếp với ong hơn thuốc trừ sâu, nhưng mỗi loại một khác, và chất phụ gia có thể gây hại. Đọc nhãn, tìm dòng cảnh báo với ong.
Xịt điểm, không xịt tràn. Chỉ xịt những chỗ cỏ dữ, cỏ mọc dày trong bồn gốc. Giữa hàng giữ cỏ, phát tay.
Đừng xịt lên cỏ đang trổ hoa. Ong đang lượm phấn trên hoa là trúng thuốc trực tiếp. Phát hoa trước, vài hôm sau mới xịt.
Xịt lúc chiều muộn, lặng gió. Ong đã về tổ, thuốc không bay theo gió sang thùng.
Che thùng nếu xịt gần. Xịt trong vòng gần thùng thì đóng cửa tổ, phủ vải ướt như khi phun thuốc sâu.
Không pha chung với thuốc sâu. Pha chung tiết kiệm công nhưng độc tính có thể cộng dồn. Xịt riêng từng loại.
Đừng để thuốc đọng thành vũng. Ong dú hay ghé đất ẩm, vũng nước để uống. Vũng có thuốc cỏ là nguồn nước độc.
Rửa bình xa thùng. Như với thuốc sâu: rửa bình ở góc đất xa trại ong, xa nguồn nước.
Giữ đồ bảo hộ cho người xịt. Găng, ủng, khẩu trang, áo dài tay. Thuốc cỏ ngấm qua da.
Theo dõi ong sau khi xịt. Nhìn cửa tổ mấy ngày sau. Ong chết thành nhúm, bò lờ đờ thì báo chủ vườn ngay.
Giảm dần số lần xịt. Mỗi mùa thử chuyển thêm một phần vườn sang phát tay. Vài năm là vườn quen với cỏ thấp.
Thảm cỏ thấp và một khu vườn sống
Vườn có thảm cỏ thấp không chỉ có lợi cho ong dú. Dưới thảm cỏ là giun, côn trùng đất, nấm có ích. Giữa những bông hoa nhỏ là bọ rùa, ong ký sinh nhỏ, những con côn trùng ăn rệp. Những con này không ai mua về được, chúng tự đến khi vườn có chỗ cho chúng sống.
Nhà vườn giữ cỏ thường kể rằng rệp sáp, rệp vảy trên cà phê bớt bùng phát hơn so với hồi xịt trắng. Không phải phép màu, mà là vì có nhiều kẻ ăn rệp hơn. Mức giảm bao nhiêu thì tùy vườn, không có con số chung để hứa.
Với người nuôi ong, thảm cỏ là thước đo dễ nhìn. Vườn có cỏ hoa, có côn trùng nhỏ bay lượn, thì ong dú cũng khỏe theo. Vườn trơ trụi, im ắng, thì đàn ong cũng khó sống lâu ở đó.
Không cần làm một lần cho cả vườn. Bắt đầu từ vài hàng gần thùng ong, giữ cỏ thấp, phát luân phiên. Một mùa sau nhìn lại, so với phần vườn còn xịt. Thấy khác thì mở rộng dần.
Làm cỏ theo nhịp mùa ở cao nguyên
Ở vùng cao, cỏ không mọc đều quanh năm. Mùa mưa dài là mùa cỏ lên nhanh nhất, chỉ vài tuần đã ngang đầu gối. Đây cũng là mùa ít hoa cây lớn, nên thảm cỏ hoa dại thành nguồn ăn chính của đàn ong dú. Phát trong mùa này cần thường hơn, nhưng thấp tay và luân phiên, đừng phát một lượt cả vườn.
Cuối mùa mưa, trước mùa hái, nhà vườn thường dọn sạch dưới gốc để nhặt trái rụng, kéo bạt cho dễ. Phần dọn sạch nên gói trong bồn gốc và lối đi. Giữa những hàng xa lối, giữ lại một ít cỏ, để đàn không hụt ăn đúng lúc hoa rừng cũng thưa dần.
Mùa khô cỏ héo, ít hoa, ít mọc. Không cần phát nhiều, càng không cần xịt. Lớp cỏ khô nằm trên mặt đất che nắng cho đất, giảm bốc hơi trong những tuần trước đợt tưới. Đây là mùa cho máy cắt cỏ nghỉ.
Sau đợt tưới và sau những cơn mưa đầu mùa, cỏ bật lên lại cùng lúc với hoa cà phê. Lúc này đừng phát vội. Cỏ non chưa có hoa, cũng chưa cạnh tranh gì nhiều. Để vài tuần cho thảm cỏ lấy lại, rồi mới quay về nhịp phát luân phiên của mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Cỏ xuyến chi có nên giữ trong vườn cà phê không?
Xuyến chi ra hoa gần như quanh năm và ong hay ghé, nên giữ ở mức thấp giữa hàng là có lợi cho ong. Nhưng cây mọc rất nhanh, hạt bám quần áo lan khắp nơi. Phát thường xuyên để nó không cao quá và không lấn vào bồn gốc.
Thuốc diệt cỏ có làm chết ong dú không?
Phần lớn thuốc cỏ ít độc trực tiếp với ong hơn thuốc trừ sâu, nhưng không phải là vô hại. Ngoài độc tính, thuốc cỏ còn làm mất nguồn hoa. Đọc nhãn, xịt điểm, tránh hoa đang nở và tránh giờ ong bay.
Giữ cỏ có làm cà phê kém trái không?
Cỏ để cao, mọc dày trong bồn gốc thì cạnh tranh nước và phân với cà phê. Giữ cỏ thấp giữa hàng và làm sạch bồn gốc thì cạnh tranh ít. Mức ảnh hưởng tùy vườn, nên thử trên một phần vườn trước.
Mùa khô có cần giữ cỏ không?
Mùa khô cỏ thường héo, ít hoa. Lớp cỏ khô vẫn giữ đất khỏi bị nắng đốt và gió cuốn. Không cần phát hay xịt nhiều trong mùa này, để cỏ khô làm lớp phủ.
Trồng thêm cây hoa thấp giữa hàng cà phê có được không?
Được, nếu chọn cây thấp, không leo, không cạnh tranh mạnh với cà phê. Nhiều nơi trồng cây họ đậu che phủ đất, vừa có hoa vừa giữ đất. Hỏi khuyến nông địa phương loại nào hợp đất và khí hậu vùng mình.
