Nuôi vài thùng ong dú bên rẫy là việc nhẹ nhưng phải đều tay. Mỗi tuần chỉ cần ghé nhìn cửa tổ vài lần, giữ chống kiến, sửa mái che khi mưa, và thu mật khi đàn thật sự dư. Rẫy cần có hoa nối mùa, có bóng mát, và ít phun thuốc trúng lúc ong đang làm việc.
Bà con hay hỏi: "Nuôi ong dú có làm giàu được không?" Câu đó không ai trả lời thật được, và người nào hứa trước con số là người cần dè chừng. Câu hỏi đáng hỏi hơn là: mình có thời gian và cái rẫy phù hợp không, và mình mong gì ở mấy thùng ong. Bài này trả lời câu đó, nói cả phần dễ lẫn phần khó.
Ong dú hợp làm việc phụ ở chỗ nào?
Ong dú không có ngòi đốt. Đây là điểm khác lớn nhất so với ong mật. Người già, phụ nữ, trẻ lớn trong nhà đều có thể ngồi gần thùng, nhìn ong ra vào mà không sợ bị đốt. Không cần bộ đồ bảo hộ, không cần hun khói khi mở thùng.
Ong dú cũng không đòi chăm hằng ngày như heo gà. Không cần cho ăn, không cần dọn chuồng. Phần lớn việc là để yên cho đàn tự làm, người chỉ canh chừng những mối nguy: kiến, mưa dột, nắng gắt, thuốc phun.
Thùng ong đặt ngay trong rẫy thì việc đi rẫy hằng ngày đã bao gồm luôn việc nhìn ong. Đi ngang qua, liếc cửa tổ, thấy ong ra vào tấp nập là yên tâm. Thấy lạ thì dừng lại xem kỹ hơn. Không cần tách riêng một buổi để làm ong.
Thêm một cái được ít ai tính: ong dú thụ phấn cho cây trong rẫy. Hoa cà phê, hoa cây ăn trái, hoa rau quanh chòi đều có ong ghé. Ong bò qua nhiều hoa thì phấn được mang đi, chuyện đậu trái có lợi thêm, nhưng lợi bao nhiêu ở từng rẫy thì không ai nói trước được. Cứ xem đó là một cái lợi đi kèm, không phải lý do chính.
Rẫy như thế nào thì nuôi ong dú được?
Có hoa nối mùa. Cà phê nở một đợt ngắn. Rẫy cần có thêm cây ăn trái, cây che bóng, bụi hoa dại ven bờ để ong có ăn những tháng còn lại.
Có bóng mát. Thùng ong cần đặt dưới tán cây hoặc mái che. Nắng trưa cao nguyên chiếu thẳng làm thùng nóng ruột.
Ít phun thuốc trúng ong. Rẫy phun nhiều, phun giữa ngày, phun lúc cây nở rộ thì ong khó sống. Rẫy hàng xóm cũng tính.
Có chỗ khô ráo đặt thùng. Không đặt chỗ trũng đọng nước, chỗ sương đọng nặng. Lưng đồi, sau hàng cây chắn gió là tốt.
Gần nguồn nước. Mép suối, vũng nước, hoặc một khay nước có sỏi đặt gần trại.
Còn cây cho nhựa. Thông, cây rừng, cây có vết nhựa giúp ong làm tổ. Rẫy trơ trụi khó nuôi hơn.
Không quá xa nhà. Thùng quá xa thì ít ghé, kiến vào hay mưa dột không biết kịp.
Ít người lạ qua lại. Rẫy sát đường lớn dễ bị lấy trộm thùng hoặc bị phá.
Không ngay đầu gió lạnh. Đỉnh đồi trống gió mùa lạnh làm đàn yếu. Chọn chỗ khuất gió.
Có ong dú hoang quanh vùng. Thấy tổ ong hoang gần rẫy là dấu hiệu vùng hợp ong dú.
Gia đình có người thích làm. Nghe đơn giản nhưng quan trọng. Ong cần người để ý. Không ai thích thì thùng sẽ bị bỏ quên.
Một tuần, một tháng, một năm: công việc thật sự là gì?
Một tuần: mỗi lần đi rẫy ghé qua thùng ong, đứng cách vài bước nhìn cửa tổ một lúc. Xem chân giá còn chống kiến không, mái che còn nguyên không. Việc này vài phút, gộp vào việc đi rẫy hằng ngày.
Một tháng: xem kỹ hơn một lần vào buổi sáng nắng. Thay nước hay dầu ở chén chống kiến, quét bỏ mạng nhện quanh thùng, kiểm tra thùng có nứt, có khe hở mới không. Nếu đàn có vẻ yếu, ghi lại để so tháng sau. Vẫn chưa cần mở thùng.
Theo mùa: trước mùa mưa, sửa mái che, nâng giá kê, chèn khe hở để nước không thấm. Đầu mùa khô, phát quang quanh thùng để phòng lửa đốt rẫy. Khi đàn mạnh và kho đầy, chọn ngày nắng ráo thu mật, để lại phần đủ cho đàn qua mùa khó.
Một năm: có thể chia đàn mạnh thành hai nếu đã học được cách làm. Nhìn lại thùng nào khỏe, thùng nào yếu, vị trí nào hợp, vị trí nào nên đổi. Ghi chép đơn giản cũng giúp năm sau đỡ vấp lại cùng một lỗi.
Nói thật phần khó: mất đàn là chuyện có xảy ra, nhất là năm đầu. Kiến tràn vào một đêm, mưa dột một tuần, một đợt phun thuốc gần rẫy. Người mới thường nản sau lần mất đàn đầu tiên. Bắt đầu nhỏ, học từ từ thì cú mất đàn đầu tiên không quá đau.
Bắt đầu thế nào cho chắc tay?
Bắt đầu với một, hai thùng. Ít thùng thì để ý kỹ được, học nhanh, mất cũng không nhiều.
Học từ người nuôi gần nhà. Người nuôi ong dú cùng vùng biết khí hậu, biết mùa hoa, biết kẻ hại ở đây. Đáng học hơn sách vở chung chung.
Ưu tiên đàn trong vùng. Chia đàn từ hàng xóm hoặc mua đàn nuôi ở vùng có khí hậu giống mình. Đàn quen lạnh, quen mưa thì dễ sống hơn.
Chuẩn bị chỗ đặt trước khi có ong. Giá kê, mái che, chống kiến làm xong rồi mới mang ong về.
Đặt thùng vào chiều tối. Ong về tổ đủ rồi mới chuyển và đặt. Mở cửa tổ ngay sau khi đặt xong.
Để đàn yên vài tuần đầu. Đàn mới chuyển cần thời gian quen chỗ. Đừng mở thùng xem liên tục.
Không thu mật năm đầu nếu đàn chưa mạnh. Năm đầu là năm cho đàn ổn định. Thu sớm dễ mất đàn.
Báo hàng xóm biết mình có ong. Để họ báo trước khi phun thuốc, đốt rẫy.
Ghi sổ đơn giản. Ngày đặt, ngày thấy lạ, ngày thu. Một cuốn sổ nhỏ ở chòi rẫy là đủ.
Hỏi khi không chắc. Thấy hiện tượng lạ, chụp ảnh cửa tổ hỏi người có kinh nghiệm. Trại Ong Mộc ở Tà Đùng có hotline 0818.83.22.83 cho người cần hỏi về ong dú vùng cao.
Không vay mượn để nuôi. Ong dú là việc phụ, kết quả không ai đảm bảo. Đừng bỏ tiền vay vào chuyện chưa chắc.
Những điều nên nghĩ kỹ trước khi mở rộng
Mật ong dú ít. Mỗi đàn ong dú cho mật ít hơn ong mật nhiều. Đừng so sánh hai loại theo sản lượng.
Bán mật cần người mua tin. Mật ong dú dễ bị nghi pha. Có người mua quen, tin mình mới bán được đều.
Mật cần bảo quản kỹ. Mật ong dú nhiều nước, dễ lên men. Cần hũ sạch, đậy kín, để mát.
Không nói mật chữa bệnh khi bán. Chỉ nói hương vị, cách dùng. Chuyện sức khỏe để bác sĩ trả lời.
Nhiều thùng thì nhiều việc. Từ hai thùng lên hai chục thùng, công việc không còn là việc phụ nữa.
Nguồn hoa có giới hạn. Đặt quá nhiều thùng một chỗ, hoa không đủ, đàn tranh nhau, cùng yếu.
Rẫy hàng xóm có thể đổi. Hôm nay họ ít phun, năm sau họ đổi cây trồng, phun nhiều hơn. Đàn của mình chịu theo.
Thời tiết thất thường. Có năm mưa dài bất thường, đàn nào cũng yếu. Đó là phần không kiểm soát được.
Cần học chia đàn. Muốn tăng đàn mà không mua, phải học chia đàn. Học từ người làm thật, đừng thử liều trên đàn duy nhất.
Mở rộng từ đàn mạnh. Chỉ chia đàn từ thùng thật sự mạnh. Chia từ đàn yếu là thành hai đàn yếu.
Giữ nó là niềm vui. Nhiều người giữ vài thùng ong dú lâu năm vì thích nhìn ong, có hũ mật nhà làm. Đó cũng là một lý do rất đủ.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi ong dú bên rẫy có cần giấy phép không?
Nuôi vài thùng trong rẫy nhà thường không có thủ tục gì đặc biệt. Nếu định bán mật có nhãn mác, có thương hiệu, hỏi chính quyền xã hoặc cơ quan nông nghiệp về giấy tờ cần có.
Ong dú có đốt người không?
Ong dú không có ngòi đốt. Khi bị phá tổ, chúng có thể bu vào tóc, cắn nhẹ hoặc bám nhựa dính, nhưng không gây sưng đau như ong mật.
Một thùng ong dú cho bao nhiêu mật một năm?
Không có con số chung. Lượng mật tùy loài, sức đàn, nguồn hoa và thời tiết từng năm. Ong dú nói chung cho mật ít hơn ong mật rất nhiều, nên đừng tính theo sản lượng.
Rẫy cà phê phun thuốc thường xuyên có nuôi ong dú được không?
Khó. Nếu phải phun, chọn giờ chiều muộn, tránh lúc cây nở hoa, đọc nhãn chọn thuốc ít độc với ong, và đặt thùng xa hàng cây hay phun nhất.
Trẻ con trong nhà chơi gần thùng ong dú có sao không?
Ong dú hiền, không có ngòi. Chỉ cần dặn trẻ không đập, không chọc que vào cửa tổ, không lắc thùng.
Người lớn tuổi có nuôi ong dú được không?
Được. Ong dú không đòi việc nặng hằng ngày. Việc chính là nhìn cửa tổ, giữ chống kiến, sửa mái che. Phần chuyển thùng, thu mật có thể nhờ con cháu phụ.
