Ong Mộc ở xã Tà Đùng, Lâm Đồng và OngQuy ở Trảng Bàng, Tây Ninh là hai trại ong dú anh em. Cùng chung tinh thần nuôi ong dú bản địa, cùng minh bạch vùng nuôi, cùng thuộc 68 Academy. Khác nhau lớn nhất là chỗ đứng: một bên trên cao nguyên mát, rừng và cà phê; một bên ở đồng bằng nắng, vườn cây ăn trái. Khác chỗ đứng thì khác hoa, khác cách giữ đàn, và khác vị mật.
Người đã quen mật của một trại, lần đầu nếm mật trại kia thường bất ngờ: cùng là mật ong dú mà sao khác vậy? Bài này giải thích cái khác đó, để khách hiểu, và để bà con nuôi ong ở mỗi vùng thấy mình nên học gì từ vùng kia.
Cùng một tinh thần, hai vùng đất
Ong dú là loài bản địa, sống được ở nhiều vùng của Việt Nam, từ đồng bằng Nam Bộ lên tới cao nguyên. Nhưng một đàn ong dú không phải cái máy làm mật. Nó sống theo cây cối, theo nắng mưa quanh nó. Đặt cùng một giống ong ở hai nơi khác nhau là có hai câu chuyện khác nhau.
Hai trại chung một cách nghĩ: nuôi đàn khoẻ trước, thu mật sau; không pha trộn; ghi rõ vùng nuôi để khách biết mật từ đâu ra. Đó là phần “anh em”. Phần còn lại, mỗi trại phải tự học theo đất của mình.
Tà Đùng là vùng cao, mát quanh năm, có mùa mưa dài, sương sớm dày. Xung quanh trại là rừng, đồi cà phê, xa hơn là hồ. Trảng Bàng là đồng bằng, nắng nóng hơn, mùa khô gắt hơn, xung quanh là vườn cây ăn trái và cây trồng của đồng bằng.
Vì thế khi khách hỏi “mật trại nào ngon hơn”, câu trả lời thật thà là: không có trại nào hơn, chỉ có hai vị khác nhau. Người thích vị nào thì chọn vị đó, hoặc dùng cả hai để thấy đất trời mỗi vùng cho ra mật thế nào.
Khác nhau ở khí hậu và cách giữ đàn
Cao nguyên: lo lạnh và ẩm. Mùa mưa vùng cao dài, đêm lạnh, người nuôi phải giữ ấm thùng, chống ẩm, chống mốc.
Đồng bằng: lo nóng. Nắng trưa gắt, thùng phơi trống dễ nóng ruột, phải che mát, đặt dưới tán cây.
Cao nguyên: ong ra cửa muộn. Sáng sương lạnh, ong chờ nắng lên mới bay.
Đồng bằng: ong ra sớm hơn. Trời ấm sớm, cửa tổ nhộn từ sáng.
Cao nguyên: thu hẹp cửa tổ mùa lạnh. Giúp đàn giữ nhiệt.
Đồng bằng: giữ thông thoáng mùa nóng. Tránh hầm hơi trong thùng.
Cao nguyên: thùng gỗ thông dày. Gỗ thông sẵn ở vùng cao, giữ nhiệt khá tốt.
Đồng bằng: chú trọng mái che. Mái che rộng để chắn nắng trực tiếp lên thùng.
Cao nguyên: kẻ hại từ rừng. Kiến rừng, các loài săn mồi sống ven rừng.
Đồng bằng: kẻ hại vườn nhà. Kiến vườn, thằn lằn, và thuốc phun của các vườn xung quanh.
Hai nơi chung một việc: chống kiến. Ở đâu kiến cũng là mối lo lớn của đàn ong dú.
Khác nhau ở nguồn hoa, và vì thế ở vị mật
Ong dú bay không xa, nên mật của chúng gần như là bản đồ hoa quanh trại. Ở Tà Đùng, mùa cà phê nở trắng đồi là một đợt hoa lớn. Ngoài ra là hoa rừng, hoa của những cây bản địa quanh vườn, hoa bơ, hoa sầu riêng của bà con quanh vùng. Mỗi đợt để lại một dấu trong mật.
Ở Trảng Bàng, quanh trại là vườn cây ăn trái và cây trồng đồng bằng. Hoa nở theo nhịp mùa khô, mùa mưa của Nam Bộ, khác với nhịp vùng cao. Mật vì vậy mang hương của những cây đó.
Người nếm hai loại thường nói mật cao nguyên có hương khác, có khi đậm màu hơn vào mùa hoa rừng, còn mật đồng bằng mang mùi của vườn trái cây. Đây là cảm nhận, không phải bảng phân loại. Năm nào hoa nở khác thì mật khác, kể cả trong cùng một trại.
Điều chắc chắn là cả hai đều có cái chua nhẹ đặc trưng của mật ong dú, đều lỏng hơn mật ong thường, và đều cần để mát. Khác nhau là ở hương, ở hậu vị, ở màu.
Bà con nuôi ong ở mỗi vùng học được gì từ vùng kia?
Người đồng bằng học cách chống ẩm. Mùa mưa Nam Bộ cũng ẩm, cách kê cao, che mái, chà mốc của vùng cao dùng được.
Người vùng cao học cách chống nóng. Nắng trưa cao nguyên cũng xuyên mạnh, cách che thùng của đồng bằng có ích.
Cùng học cách đọc nhịp hoa. Ghi lại cây gì nở tháng nào quanh trại, sau vài năm sẽ thấy quy luật.
Cùng học chừa mật cho đàn. Vùng nào cũng có mùa đói, chỉ khác tháng.
Học cách nói chuyện với hàng xóm về thuốc phun. Đồng bằng có nhiều kinh nghiệm hơn vì vườn san sát.
Học giữ hốc cây cho ong hoang. Vùng cao còn nhiều cây già, đồng bằng thì phải chủ động giữ.
Đừng mang đàn đi quá xa. Đàn quen khí hậu một vùng, chuyển đột ngột sang vùng khác dễ yếu.
Học cách ghi chép đàn. Ghi lại sức đàn, lần mở thùng, lần thu mật, giúp so sánh qua các năm.
Cùng tránh ép sản lượng. Cách làm mộc ở đâu cũng giống nhau.
Chia sẻ kinh nghiệm qua lại. Hai trại anh em có thể hỏi nhau khi gặp tình huống lạ.
Tôn trọng cái khác của mỗi vùng. Không có công thức nào đúng cho mọi nơi.
Khách nên chọn mật trại nào?
Muốn vị cao nguyên. Chọn Ong Mộc ở Tà Đùng, hỏi mật mùa nào đang có.
Muốn vị đồng bằng. Ghé OngQuy.com để tìm hiểu mật ong dú Trảng Bàng.
Muốn so sánh. Nếm cả hai, mỗi loại một ít, để tự cảm nhận.
Ở gần vùng nào. Ở gần đâu thì ghé thăm trại đó dễ hơn, xem tận mắt.
Muốn đi du lịch kết hợp. Tà Đùng có hồ và rừng, hợp chuyến đi vùng cao.
Mua làm quà. Câu chuyện vùng nuôi là thứ làm món quà có ý nghĩa, chọn trại mình hiểu rõ nhất.
Muốn nuôi thử tổ giống. Nên chọn đàn từ vùng có khí hậu gần với nơi mình ở.
Ở vùng nóng mà mua tổ giống vùng cao. Hỏi kỹ trại về cách cho đàn làm quen, vì đàn quen mát.
Không biết chọn gì. Gọi hỏi. Ong Mộc: 0818.83.22.83.
Muốn vị ổn định. Với mật ong dú mộc, không trại nào cam kết vị y hệt mỗi lần. Đó là đặc tính.
Muốn mật cho món ăn. Vị chua nhẹ của cả hai đều hợp với nước chấm, sữa chua, trái cây.
Câu hỏi thường gặp
OngQuy là trại ong ở đâu?
OngQuy là trại ong dú ở Trảng Bàng, Tây Ninh, trại anh em với Ong Mộc. Thông tin của trại có ở OngQuy.com.
Ong Mộc và OngQuy có chung chủ không?
Hai trại cùng tinh thần ong dú bản địa và cùng thuộc 68 Academy. Câu hỏi cụ thể về cách vận hành từng trại nên hỏi thẳng trại.
Mật ong dú cao nguyên có tốt hơn đồng bằng không?
Không có chuyện tốt hơn hay kém hơn, chỉ có vị khác nhau theo hoa và khí hậu. Chọn theo khẩu vị của mình.
Có thể mua tổ giống vùng cao về nuôi ở đồng bằng không?
Có thể, nhưng đàn quen khí hậu mát cần thời gian thích nghi và cần che nắng kỹ. Hỏi trại trước khi đặt.
Vì sao mật hai trại cùng là ong dú mà khác vị?
Ong dú bay không xa nên mật mang hương hoa quanh trại. Hoa ở cao nguyên Tà Đùng và đồng bằng Trảng Bàng khác nhau nên mật khác nhau.
