Ba mươi ngày đầu với tổ ong dú giống, việc chính của người nuôi là nhìn cửa tổ mỗi ngày, ghi vài dòng, và giữ nắp đóng. Tuần một xem đàn định hướng chỗ mới. Tuần hai xem ong có mang phấn về không. Tuần ba và bốn xem ống cửa có keo mới, nhịp ra vào đã đều chưa. Hết tháng, nếu mọi thứ ổn, đàn đã coi chỗ của mình là nhà.
Có một nghịch lý của người mới nuôi ong: càng thương đàn càng muốn làm gì đó cho đàn. Mở nắp xem, đổ thêm nước đường, dời thùng sang chỗ “mát hơn”, lau chùi cửa. Phần lớn những việc đó làm đàn mệt thêm. Tháng đầu, cái đàn cần nhất ở người nuôi là sự kiên nhẫn có ghi chép: nhìn kỹ, ghi đủ, chỉ ra tay khi thật sự có chuyện.
Vì sao phải ghi, không chỉ nhìn?
Nhìn mỗi ngày mà không ghi thì mỗi ngày đều giống nhau, và cũng đều mờ đi. Tới tuần thứ ba, mình sẽ không nhớ tuần đầu ong ra vào dày hay thưa, ngày nào bắt đầu thấy ong mang phấn. Không có mốc để so thì không biết đàn đang tốt lên hay đi xuống.
Ghi chép không cần dài. Mỗi ngày một hai dòng: giờ nhìn, trời nắng hay mưa, ong ra vào nhiều ít, có gì lạ. Chỉ cần thế. Sau ba mươi ngày là có một bức tranh rõ ràng về đàn của mình.
Ghi chép còn giúp khi phải hỏi trại. Thay vì nói “dạo này ong ít ra”, mình nói được “tuần đầu ra vào dày, từ hôm thứ mười hai thưa đi, trùng với đợt mưa”. Người ở trại nghe là hiểu ngay.
Có người ghi vào sổ tay giấy, để ngay cạnh thùng. Có người ghi trên app quản lý tổ ong dú như ID Ong Dú tại app.ongdu.com, nơi mỗi thùng có trang riêng, ghi được nhật ký, chụp ảnh đính kèm. Cách nào cũng được, miễn là đều đặn. Nuôi một hai thùng thì sổ tay là đủ; nuôi nhiều thùng thì app giúp khỏi lẫn thùng này với thùng kia.
Tuần một: đàn làm quen chỗ mới
Ngày đầu: ong bay định hướng. Ong ra cửa, quay mặt lại thùng, lượn vòng nhỏ rồi rộng dần. Đó là chúng ghi nhớ vị trí nhà mới.
Ra vào chưa đều là thường. Mấy ngày đầu có lúc ra nhiều, có lúc im. Đàn còn bỡ ngỡ.
Không dời thùng. Đã đặt thì để yên. Dời dù một đoạn ngắn cũng làm ong lạc.
Không mở nắp. Tuần đầu tuyệt đối không mở, kể cả chỉ để nhìn.
Kiểm chân giá mỗi ngày. Kiến hay đánh hơi thấy đàn mới tới. Chén nước chống kiến phải luôn đầy.
Nhìn đất trước cửa. Vài xác ong sau chuyến đi là bình thường. Số xác giảm dần qua các ngày là tốt.
Ngửi mùi. Mùi nhựa thông, chua nhẹ là quen. Ghi lại nếu có mùi lạ.
Ghi giờ ong bắt đầu ra cửa. Ở vùng cao sáng sương thì muộn, ở vùng nóng thì sớm. Ghi để biết nhịp của đàn mình.
Chụp một ảnh cửa tổ mỗi ngày. Cùng một góc, cùng giờ. Một tháng sau đặt cạnh nhau sẽ thấy ống cửa thay đổi thế nào.
Báo trại nếu có gì bất thường. Ong chết nhiều, mật chảy, kiến vào thì gửi ảnh qua Zalo 0818.83.22.83 ngay.
Để trẻ nhỏ xem từ xa. Ong dú không đốt, nhưng dặn trẻ không chọc vào cửa, không gõ thùng.
Tuần hai đến tuần bốn: đàn bắt đầu làm việc
Tuần hai: ong mang phấn về. Thấy chân ong có cục phấn vàng, cam là đàn đã tìm ra hoa và đang nuôi ấu trùng.
Tuần hai: nhịp ra vào đều hơn. Buổi sáng nắng ráo, dòng ong ra vào liên tục, không còn lúc rộ lúc im.
Tuần hai: ong canh ổn định. Vài con đứng gác ở miệng ống, bình tĩnh, không xôn xao.
Tuần ba: keo mới ở ống cửa. Miệng ống có lớp keo màu tươi hơn, có khi ống dài ra. Đàn đã bắt đầu sửa nhà.
Tuần ba: ong mang nhựa về. Một số con về với cục nhựa bóng ở chân, đó là vật liệu trám thùng.
Tuần ba: ong dọn rác ra cửa. Thấy ong tha sáp vụn, xác ong ra ngoài thả xuống là đàn đang dọn nhà.
Tuần bốn: thùng nặng dần. Nhấc nhẹ một góc so với lúc mới nhận. Mùa hoa thì thùng nặng lên rõ.
Tuần bốn: phản ứng với thời tiết hợp lý. Mưa thì im, nắng thì ra, nóng thì có vài con quạt cửa. Đàn phản ứng đúng nhịp là đàn đã ổn.
So ảnh tuần một và tuần bốn. Ống cửa, lượng ong ở cửa, màu keo. Thường sẽ thấy rõ sự khác biệt.
Vẫn chưa cần mở nắp. Nhiều người đợi qua tháng đầu mới mở nhìn bên trong lần đầu, chọn lúc trời ấm, nhanh gọn.
Không cho ăn nếu không cần. Đàn đã mang phấn mật về thì không cần cho ăn thêm.
Những dấu hiệu không nên đợi tới hết tháng
Có vài chuyện mà gặp là nên hỏi ngay, không đợi. Thứ nhất là kiến vào thùng thành hàng. Kiến đã vào được thì đàn mới khó giữ, phải xử lý chân giá và cầu kiến ngay trong ngày.
Thứ hai là ong chết nhiều đột ngột trước cửa, nhất là ong bò lết, run rẩy, không bay được. Đó có thể là dính thuốc. Hỏi quanh xem gần đây có ai phun trừ sâu, phun muỗi không, rồi báo trại.
Thứ ba là ong đánh nhau ở cửa, rơi xuống đất từng cặp, kéo dài nhiều giờ. Có thể là đàn khác tới cướp mật. Đàn mới còn yếu dễ thua. Người ở trại sẽ chỉ cách thu hẹp cửa hoặc xử lý khác.
Thứ tư là mật chảy ra ngoài thùng nhiều, hoặc mùi chua nồng, thối kéo dài. Chụp ảnh khe nắp, cửa tổ, gửi ngay.
Trong những trường hợp này, ghi chép của mình sẽ rất có giá trị: chuyện bắt đầu từ ngày nào, trước đó đàn ra sao, thời tiết thế nào.
Hết ba mươi ngày: đánh giá và bước tiếp theo
Cuối tháng, đọc lại sổ ghi. Nếu đàn ra vào đều, có ong mang phấn, có keo mới ở ống cửa, không có kiến, không có chuyện lạ kéo dài, thì đàn đã ổn định. Từ đây có thể giãn nhịp nhìn ra, vài ngày một lần, nhưng vẫn nên ghi.
Nếu đàn còn thưa, chưa thấy phấn, hãy xem lại chỗ đặt: có quá nóng, quá lạnh, quá ít hoa quanh đó không. Đem sổ ghi ra hỏi trại, kèm ảnh mới nhất.
Tháng đầu chưa phải lúc tính chuyện thu mật hay tách đàn. Đàn cần ít nhất một mùa đầy thùng. Hãy đặt mục tiêu cho những tháng sau: giữ đàn khỏe qua mùa mưa, hoặc qua mùa nóng tùy nơi mình ở.
Và đừng bỏ thói quen ghi. Một năm ghi chép là một năm mình hiểu đàn của mình hơn bất cứ bài viết nào. Năm sau gặp lại mùa mưa, mùa hoa, mình đã có sẵn kinh nghiệm của chính vườn mình để so.
Câu hỏi thường gặp
Tháng đầu nuôi tổ ong dú giống có cần mở thùng không?
Thường không cần. Cửa tổ cho biết gần đủ tình trạng đàn. Nhiều người đợi qua tháng đầu mới mở lần đầu, chọn lúc trời ấm, nhanh gọn, hoặc chỉ mở khi trại dặn.
Bao lâu thì đàn ong dú quen chỗ mới?
Thường sau một hai tuần, đàn ra vào đều và mang phấn về. Thấy keo mới ở ống cửa là dấu hiệu đàn đã chấp nhận chỗ ở.
Ghi chép nuôi ong dú cần ghi những gì?
Ngày giờ, thời tiết, ong ra vào nhiều ít, có phấn không, có gì lạ ở cửa, chân giá, mùi. Một hai dòng mỗi ngày là đủ.
App quản lý tổ ong dú dùng để làm gì?
App như ID Ong Dú giúp ghi nhật ký từng thùng, đính ảnh, theo dõi nhiều thùng mà không lẫn. Nuôi ít thùng thì sổ tay giấy cũng đủ, cái quan trọng là ghi đều.
Tháng đầu có thu được mật không?
Không nên thu. Mật trong thùng lúc này là dự trữ để đàn sống qua giai đoạn làm quen chỗ mới. Đợi đàn đầy thùng qua ít nhất một mùa hoa.
Thấy ong dú bay vòng vòng trước thùng có phải sắp bỏ tổ?
Thường không phải. Ong bay vòng quay mặt về thùng là bay định hướng để ghi nhớ vị trí nhà, hay gặp ở đàn mới chuyển và ong non lần đầu ra cửa.
