Rẫy xa nhà, cả tuần mới lên một lần, vẫn đặt tổ ong dú giống được, miễn là chỗ đặt tự giữ được đàn trong bảy ngày không có ai: có bóng râm cả buổi chiều, giá kê chống kiến kiểu không cần châm thêm, mái che chịu được mưa tạt vùng cao, và nằm khuất khỏi lối đi của người lạ. Ong dú là loài ít cần chăm, nhưng chúng không tự sửa được một cái giá sập hay một chén nước chống kiến đã cạn.
Bà con có rẫy cà phê, rẫy sầu riêng ở cao nguyên hay hỏi: “Ở nhà không có hoa, rẫy thì bạt ngàn hoa, nhưng rẫy cách mấy chục cây số, có nên đem tổ lên đó?” Hỏi đúng chỗ khó. Ở rẫy đàn có nhiều thức ăn hơn, nhưng cũng nhiều rủi ro hơn: kiến rừng, mưa giông, thuốc phun của rẫy bên cạnh, và người lạ. Bài này đi qua từng thứ để bà con tự cân.
Nên hay không nên đem tổ giống lên rẫy xa?
Lợi thế của rẫy là nguồn hoa. Một rẫy cà phê mùa trổ bông, hàng cây che bóng, bìa rừng cạnh đó có thể cho đàn ăn no hơn hẳn mảnh sân nhà. Đàn ăn no thì lớn nhanh, đầy thùng sớm.
Cái giá phải trả là mình không nhìn thấy đàn mỗi ngày. Ở nhà, sáng ra liếc cửa thùng là biết có chuyện hay không. Ở rẫy, chuyện xảy ra hôm thứ hai thì tới hôm thứ bảy mình mới biết. Với đàn giống mới nhận, giai đoạn còn bỡ ngỡ, một tuần không ai nhìn có thể là quá lâu.
Vì vậy nhiều người làm theo cách hai bước: nuôi đàn giống ở nhà vài tuần tới khi thấy đàn ổn định, ra vào đều, ống cửa có keo mới, rồi mới chuyển lên rẫy. Khi chuyển, làm như chuyến chở từ trại về: bịt cửa chiều tối, chở êm, đặt chỗ cố định ngay.
Nếu nhà cũng ở ngay vùng cao, cách rẫy không xa, có thể đặt thẳng ở rẫy từ đầu. Chỉ cần tuần đầu cố lên rẫy thêm vài lần, dù chỉ để đứng nhìn cửa mười phút.
Chọn chỗ đặt tổ ở rẫy
Khuất lối đi chính. Không đặt cạnh đường xe, lối người hái đi qua lại. Một góc rẫy có lùm cây, sau chòi, sát bờ bụi là hợp.
Có bóng râm buổi chiều. Nắng trưa chiều cao nguyên xuyên mạnh. Tán cây che bóng hoặc mái chòi phía tây che bớt là đủ.
Không ngay dưới cây có cành khô dễ gãy. Mùa giông vùng cao gió giật, cành rơi trúng thùng là sập cả giá.
Tránh chỗ trũng đọng nước. Đất rẫy dốc, nước mưa dồn về chỗ trũng. Đặt trên chỗ đất ráo, nước chảy qua chứ không đọng.
Cách xa chỗ pha thuốc, rửa bình. Khu pha thuốc, rửa bình phun là chỗ hơi thuốc và nước rửa đọng lại nhiều nhất. Đặt thùng ở đầu kia của rẫy.
Cách xa đống vỏ ủ, phân chuồng. Mùi chua ngọt và ruồi nhặng quanh đó không lợi cho đàn.
Không sát rẫy nhà khác hay phun. Nếu rẫy bên cạnh phun thuốc dày, đặt thùng ở phía rẫy nhà mình xa ranh giới đó.
Gần nguồn hoa nhưng không giữa lô phun. Đặt ở bìa lô, sát hàng cây che bóng, để ong bay vào hoa được mà khi phun thì dễ che.
Có chỗ đứng quan sát. Đặt sao cho mình đứng cách vài bước nhìn rõ được cửa thùng mà không phải chui vào bụi.
Cửa hướng đông, đông nam. Đón nắng sớm để ong ra sớm, tránh hướng gió lạnh thổi thẳng mùa cuối năm.
Không treo lên cây cao. Treo cao thì khó kiểm, khó che, gió lay liên tục. Giá kê chắc trên mặt đất dễ quản hơn.
Chống kiến kiểu tự giữ được cả tuần
Ở nhà, chén nước chống kiến cạn thì mình đổ thêm. Ở rẫy, chén nước có thể cạn sau ba ngày nắng, hoặc đầy lá rụng thành cầu cho kiến bò qua. Cách chống kiến cho rẫy phải bền hơn.
Cách nhiều người dùng là giá một chân hoặc hai chân, mỗi chân đặt trong một lon hay chén sâu, đổ nước có lớp dầu ăn mỏng trên mặt cho chậm bay hơi, nắp che phía trên để lá khỏi rơi vào. Chén càng sâu càng giữ được lâu. Có người thay nước bằng dầu nhớt cũ, nhưng dầu nhớt đổ ra đất rẫy là chuyện không nên, dùng dầu ăn thì đỡ hơn.
Một cách khác là quấn quanh chân giá một vòng keo bẫy côn trùng, có mái nhỏ che mưa phía trên vòng keo. Keo ướt mưa hay phủ bụi đất sẽ mất tác dụng, nên phải có chỗ che.
Quan trọng không kém: dọn sạch cầu kiến. Cành cây chạm vào thùng, dây leo bò lên giá, cỏ cao chạm chân giá đều là cầu. Mỗi lần lên rẫy, phát một vòng quanh giá cho trống.
Kiến rừng ở vùng cao có loài rất hung, một khi đã vào được thùng thì đàn mới khó giữ. Chống kiến là việc làm kỹ một lần ở ngày đầu, rồi kiểm mỗi lần lên rẫy.
Che mưa, chống trộm và những thứ khác ở rẫy
Mái che vươn rộng. Mưa vùng cao hay kèm gió, tạt xiên. Mái vươn khỏi thùng mỗi bên một gang tay trở lên.
Mái buộc chắc vào giá. Gió giông lật mái là thùng ướt cả tuần. Buộc hoặc đóng đinh mái vào giá, không đặt hờ.
Giá chân chôn sâu. Đất rẫy sau mưa mềm, giá nông dễ nghiêng. Chân chôn sâu, nện chặt, hoặc kê đá phẳng.
Thùng buộc vào giá. Một sợi dây ràng thùng vào giá chống gió lật và chống thú đi qua va đổ.
Không để lộ từ xa. Thùng nằm khuất trong lùm cây, mái che màu lá, đỡ thu hút ánh mắt người đi đường.
Báo hàng xóm rẫy. Cho người làm rẫy kế bên biết chỗ đó có ong. Họ sẽ để ý giùm và báo khi phun thuốc.
Báo người làm thuê. Mùa hái, người làm đông. Dặn trước đừng đụng thùng, đừng kê bạt, đừng dựng xe sát giá.
Không đặt cạnh tổ ong khác nhiều. Rẫy có nhiều đàn ong hoang hay đàn của người khác sát nhau dễ xảy ra chuyện cướp mật khi đàn mới còn yếu.
Ghi lại mỗi lần lên rẫy. Ngày lên, thấy gì ở cửa, có kiến không, mái còn chắc không. Ghi vào sổ hay vào app quản lý tổ để so tuần này với tuần trước.
Mang theo đồ sửa nhỏ. Dây, đinh, dầu ăn, lon dự phòng, băng keo. Lên rẫy thấy gì hỏng sửa ngay, không để tới tuần sau.
Có điện thoại chụp ảnh cửa tổ. Thấy lạ thì chụp gửi Zalo trại ở 0818.83.22.83, kèm mô tả chỗ đặt.
Mỗi lần lên rẫy, nhìn gì trong mười phút?
Lên tới rẫy, đừng vội đi thẳng tới thùng. Đứng cách vài bước, nhìn cửa tổ chừng vài phút trước. Ong ra vào đều, có con mang phấn về, có ong canh ở miệng ống là đàn vẫn ổn suốt mấy ngày mình vắng.
Sau đó mới lại gần. Nhìn chân giá xem chén nước còn hay cạn, có lá rụng bắc cầu không. Nhìn mặt dưới thùng và khe nắp xem có vệt kiến. Nhìn mái che xem có lệch, có thủng sau trận gió nào không.
Liếc xuống đất trước cửa. Vài xác ong già là chuyện thường. Một nắm xác ong, hoặc ong bò lết không bay được, có thể là dấu hiệu dính thuốc. Khi đó nên hỏi ngay rẫy bên cạnh mấy hôm trước có phun gì không.
Cuối cùng, nhấc nhẹ một góc thùng xem nặng nhẹ thế nào so với lần trước. Thùng nhẹ đi rõ giữa mùa hoa là chuyện lạ, thùng nặng dần là đàn đang tích trữ. Mười phút như vậy là đủ, không cần mở nắp.
Câu hỏi thường gặp
Một tuần không ai nhìn, đàn ong dú có sao không?
Đàn đã ổn định thì một tuần không ai nhìn không sao, ong dú vốn tự lo được. Rủi ro nằm ở kiến, mưa giông, thuốc phun và giá đổ, nên phải làm kỹ những thứ đó ngay từ đầu.
Có nên đặt tổ ong dú giống lên rẫy ngay khi vừa nhận?
Nếu rẫy gần nhà, lên được thường xuyên trong tuần đầu thì được. Nếu rẫy xa, nên nuôi ở nhà vài tuần cho đàn ổn định rồi mới chuyển lên.
Hàng xóm rẫy phun thuốc thì ong dú có chết không?
Có thể, tùy loại thuốc, giờ phun và khoảng cách. Nói chuyện với hàng xóm để biết lịch phun, khi họ phun thì bịt cửa thùng từ tối hôm trước, mở lại khi thuốc đã khô và hết thời gian cách ly ghi trên nhãn.
Làm sao để thùng ong ở rẫy không bị lấy mất?
Không có cách chắc chắn tuyệt đối. Đặt khuất, buộc thùng vào giá, cho hàng xóm rẫy biết và nhờ để ý là những cách bà con hay làm. Rẫy quá vắng, hay mất đồ thì cân nhắc nuôi ở nhà.
Đặt thùng ong dú gần chòi rẫy có người ngủ được không?
Được. Ong dú không đốt, đặt gần chòi còn tiện quan sát. Chỉ tránh đặt ngay chỗ nấu nướng, khói bếp và chỗ người đi lại sát cửa thùng.
Mùa mưa có nên đem tổ ong dú về nhà không?
Nếu chỗ đặt ở rẫy có mái che chắc, đất ráo, không trũng thì không cần. Nếu rẫy hay sạt, hay ngập, khó lên kiểm thì đem về nhà qua mùa mưa sẽ yên tâm hơn.
