Tổ ong dú giống nuôi ở cao nguyên mang về Sài Gòn, miền Tây hay miền Trung nóng vẫn sống được, vì ong dú vốn là ong bản địa có mặt cả ở đồng bằng. Cái cần lo không phải “ong có chịu được khí hậu nóng không”, mà là ruột thùng có bị hầm nóng không trong những ngày đầu đàn chưa kịp tự xoay xở. Tuần đầu: đặt thùng dưới bóng râm cố định, tránh hẳn nắng chiều, che thêm một lớp mái thoáng, và để yên.
Một chuyện gặp khá nhiều: người nhà phố nhận tổ, thấy sân thượng thoáng gió, đặt thùng ngay cạnh lan can, trên nền gạch, mái tôn che phía trên. Sáng thấy ong ra vào vui vẻ. Chiều ba giờ nắng xiên vào, tôn hắt nóng xuống, nền gạch hừng hực. Tới ngày thứ ba thì ong ra cửa đứng chen nhau quạt cánh, có mật rỉ ra miệng ống. Đàn không yếu, chỉ là đặt sai chỗ.
Ong dú vốn sống được ở vùng nóng, vậy lo gì?
Ong dú có mặt khắp Việt Nam, từ rừng núi phía Bắc tới vườn cây Nam Bộ. Trại anh em của Ong Mộc là OngQuy ở Trảng Bàng, Tây Ninh, nuôi ong dú ngay giữa vùng nắng nóng. Nên câu hỏi không phải là ong có sống nổi ở vùng nóng hay không.
Điều khác là thói quen nhiệt của một đàn. Đàn ở cao nguyên quen những đêm lạnh, ngày nắng nhưng gió mát. Ở đó, việc chính của đàn là giữ ấm cho ổ trứng: quấn màng sáp, co cụm. Về vùng nóng, việc chính lại đảo ngược: phải xua bớt nóng. Đàn cần thời gian để điều chỉnh, ví dụ thêm ong đứng quạt ở cửa, thưa bớt lớp màng bao ổ.
Trong lúc đàn còn đang điều chỉnh, chỗ đặt thùng quyết định gần như tất cả. Thùng đặt đúng bóng râm thì đàn chỉ thấy “ấm hơn một chút”. Thùng đặt sai thì ruột thùng có thể nóng hơn ngoài trời nhiều, vì gỗ hút nắng, không khí trong thùng bí.
Khi ruột thùng quá nóng, sáp và keo mềm ra, bình mật có thể chảy, ổ trứng bị ảnh hưởng. Đàn phải dồn sức đứng quạt thay vì đi kiếm ăn. Vài ngày như vậy là đàn hụt sức rõ.
Đặt thùng ở đâu trong nhà phố, vườn miền Tây?
Dưới tán cây có bóng cả ngày. Chỗ tốt nhất là gốc cây lớn có tán dày, bóng râm từ sáng tới chiều. Thử đứng ở chỗ đó lúc ba giờ chiều xem có nắng lọt không.
Tránh hẳn nắng chiều. Nắng sáng nhẹ còn chấp nhận được, nắng chiều phía tây là thứ hầm thùng nhất. Cửa thùng nên quay hướng đông hoặc đông nam.
Không đặt sát mái tôn. Tôn hấp nhiệt rồi hắt xuống. Thùng nằm dưới tôn mà khoảng cách thấp thì ruột thùng nóng như lò.
Không đặt trên nền gạch, bê tông trống. Nền hút nắng rồi tỏa nóng lên suốt buổi chiều. Kê thùng lên giá cao, phía dưới có cỏ hoặc đất ẩm thì mát hơn.
Hiên nhà hướng đông là lựa chọn tốt cho nhà phố. Chỉ có nắng sáng, chiều có bóng nhà che. Gắn giá chắc vào tường, cao ngang ngực.
Ban công thì chọn mặt có mái sâu. Ban công hở mái, nắng rọi thẳng thì không nên. Ban công có mái đua sâu, ít người qua lại thì được.
Tránh cạnh cục nóng máy lạnh. Luồng gió nóng từ cục nóng thổi thẳng vào thùng suốt đêm ngày là thứ người nhà phố hay không để ý.
Tránh lối đi, chỗ giặt phơi. Ong dú không đốt, nhưng người va vào thùng hay rung giá là đàn bị xáo trộn. Nước xà phòng, khói bếp cũng nên tránh.
Vườn miền Tây thì tính chuyện nước lên. Đặt giá trên chỗ đất cao, chân giá đủ cao để mùa nước hoặc mưa lớn không ngập tới.
Gần nguồn hoa. Vườn có cây ăn trái, hàng rào có hoa, cây chanh, bưởi, hoa giấy quanh đó giúp đàn sớm tìm được thức ăn.
Chọn một chỗ rồi để yên. Đã đặt thì để đó lâu dài. Dời qua dời lại làm ong đi kiếm ăn lạc đường về.
Tuần đầu: che mát thế nào cho đúng
Ngay cả khi đã chọn chỗ có bóng, tuần đầu nên che thêm một lớp mái phụ trên nóc thùng: một tấm ván, vài tàu lá, hoặc tấm tôn lót lá bên dưới, cách nóc thùng một khoảng để gió lùa qua. Mái phụ nên vươn ra khỏi mép thùng để nắng xiên không chạm vách.
Đừng bọc kín thùng bằng bạt hay vải dày “cho mát”. Bọc kín là chặn đường thoát hơi nóng, càng hầm hơn. Che là để chặn nắng, không phải để quấn.
Cũng đừng tưới nước lên thùng hay xịt nước quanh cửa vào buổi trưa. Nước làm gỗ ẩm, lại đọng ở khe nắp, hơi nước nóng bốc vào trong. Muốn hạ nhiệt khu đặt thùng thì tưới gốc cây, tưới đất quanh đó từ sáng sớm, để đất ẩm tỏa mát cả ngày.
Trong tuần đầu, không mở nắp thùng ra xem. Mỗi lần mở là luồng khí nóng bên ngoài ùa vào, đàn lại mất công điều chỉnh. Muốn biết đàn thế nào thì nhìn ở cửa, việc đó nói được gần đủ.
Sau tuần đầu, nếu đàn ra vào đều, không có ong đứng chen nhau quạt ở cửa vào giữa trưa, thì có thể bỏ bớt mái phụ. Nhưng nhiều nhà ở vùng nóng giữ mái phụ quanh năm, vì nó rẻ mà đỡ được những đợt nắng gắt.
Dấu hiệu đàn đang bị nóng và dấu hiệu đã quen
Ong đứng chen ở miệng cửa quạt cánh. Một vài con đứng quạt là bình thường. Cả đám đứng chen kín miệng ống giữa trưa là đàn đang cố đẩy hơi nóng ra.
Ong bò ra ngoài vách thùng. Ong tụ thành vệt ngoài vách thùng vào buổi trưa chiều, trong khi bình thường chỉ ở cửa, là trong thùng đang bí.
Mật rỉ ra cửa hoặc đáy thùng. Bình mật bị nóng mềm, vỡ, mật chảy ra. Đây là dấu hiệu cần di chuyển che chắn ngay.
Mùi chua nồng bất thường. Mật chảy, phấn bị ẩm nóng có thể lên men mạnh. Mùi khác hẳn mùi chua nhẹ quen thuộc.
Ít ong mang phấn về. Đàn bận chống nóng thì ít đi kiếm. Thấy ong ra vào thưa đi rõ sau vài ngày nóng cần xem lại chỗ đặt.
Ong rơi chết trước cửa nhiều. Vài con mỗi ngày là đàn dọn xác ong già. Rơi nhiều, đều đặn, kèm các dấu hiệu trên là đàn đang khổ.
Dấu hiệu quen: ra vào đều cả buổi sáng. Sau vài ngày, ong bắt đầu đi kiếm từ sáng sớm, dòng ra vào đều đặn.
Dấu hiệu quen: ong về có cục phấn. Thấy chân ong vàng cam là đàn đã tìm ra nguồn hoa quanh nhà.
Dấu hiệu quen: ống cửa đắp thêm. Miệng ống có keo mới, màu tươi hơn. Đàn bắt đầu sửa nhà, tức là đã chấp nhận chỗ ở.
Dấu hiệu quen: ong canh đứng yên tĩnh. Vài con gác ở miệng cửa, không xôn xao, không quạt gấp.
Dấu hiệu quen: đáy thùng gọn. Rác, xác ong được dọn ra cửa đều. Đàn có sức làm việc nhà là đàn đã ổn.
Vùng nóng có những chuyện cao nguyên ít gặp
Kiến ở vùng nóng nhiều và hung hơn. Chân giá phải chống kiến ngay từ ngày đầu: đặt chân giá trong chén nước có vài giọt dầu ăn trên mặt cho kiến khỏi bơi qua, hoặc quấn keo chống côn trùng quanh chân. Nhớ kiểm cành cây, dây phơi, tường có chạm vào thùng không, vì kiến đi đường tắt rất giỏi.
Thằn lằn, nhện hay rình ở cửa tổ nhà phố. Một hai con không làm đàn chết, nhưng nếu thấy thằn lằn ngày nào cũng nằm canh cửa thì nên dời giá ra khỏi sát tường.
Mùa mưa miền Nam mưa to, ngắn, rồi nắng lại ngay. Thùng ướt rồi phơi nắng gắt dễ bị hấp hơi. Mái che vươn rộng một chút giúp cả hai việc: chặn mưa tạt và chặn nắng sau mưa.
Nếu có gì lạ mà chưa chắc, chụp ảnh cửa tổ lúc trưa và gửi Zalo cho trại ở số 0818.83.22.83. Nói rõ nhà mình ở đâu, thùng đặt hướng nào, có mái gì che. Người ở trại không đứng ở sân nhà mình, nên mô tả càng cụ thể thì lời khuyên càng trúng.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú cao nguyên về Sài Gòn có bỏ tổ không?
Ong dú hiếm khi bỏ cả tổ như ong mật. Đàn bị nóng quá thì yếu dần, ít ong đi kiếm, chứ không bay đi một lượt. Vì vậy dấu hiệu nóng cần được nhìn ra sớm, đừng đợi đàn bỏ đi mới lo.
Đặt thùng ong dú trong nhà có máy lạnh cho mát được không?
Không nên. Ong cần bay ra ngoài kiếm hoa, cửa thùng phải thông ra ngoài trời. Đặt trong phòng kín thì ong bay ra lạc trong nhà. Chỗ hợp là ngoài trời có bóng râm.
Bao lâu thì đàn quen chỗ ở vùng nóng?
Không có mốc chung. Nhiều đàn sau vài ngày tới một hai tuần đã ra vào đều, ong về có phấn, cửa ổn định. Nhìn dấu hiệu ở cửa đáng tin hơn đếm ngày.
Có nên quạt máy thổi vào thùng ong cho mát?
Không cần và dễ phản tác dụng. Gió quạt thổi thẳng vào cửa làm ong khó ra vào, đàn lại phải giữ nhiệt trong ổ. Giải pháp bền là bóng râm và mái che thoáng.
Sân thượng nhà phố có nuôi ong dú được không?
Được nếu có chỗ bóng râm thật sự cả buổi chiều, không sát mái tôn, không đặt trên nền bê tông trống. Sân thượng phơi nắng cả ngày thì nên chọn chỗ khác.
Vùng nóng có cần thùng gỗ dày hơn không?
Ván dày cách nhiệt tốt hơn cả nóng lẫn lạnh, nên thùng gỗ thông dày của trại dùng được cả hai nơi. Ở vùng nóng, mái che và bóng râm còn quan trọng hơn độ dày ván.
