Nhận tổ ong dú giống tại trại vùng cao rồi tự chở về được, nếu làm đúng bốn việc: hẹn nhận vào chiều mát, đợi ong thợ về hết mới bịt cửa, buộc thùng đứng thẳng có lót chống rung, và đặt thùng vào chỗ cố định ngay khi về tới nhà. Phần khó nhất không nằm ở con đèo, mà ở mấy tiếng thùng phải nằm kín cửa trên xe.
Năm ngoái có người lên trại lúc mười một giờ trưa, nhận thùng, buộc lên baga, ghé quán ăn trưa dựng xe giữa nắng gần một tiếng rồi mới chạy. Về tới nhà, mở cửa thấy cả nắm ong nằm im dưới đáy, mật trong vài bình chảy ra dính vách. Đàn không chết hẳn, nhưng mất cả tháng mới gượng lại. Không có gì sai về con đường hay cái xe, chỉ sai giờ và sai chỗ đứng xe.
Bài này đi theo đúng trình tự một buổi nhận tổ: gọi hẹn, chuẩn bị đồ, bịt cửa, buộc xe, chạy đèo, về nhà. Mỗi bước đều có lý do riêng.
Vì sao nên hẹn nhận tổ vào chiều mát?
Ong dú đi kiếm ăn ban ngày và về tổ khi trời tối dần. Nếu bịt cửa giữa trưa, mọi con ong thợ đang ở ngoài sẽ bị bỏ lại trại. Đó lại là những con già, khỏe, biết đường kiếm hoa nhất của đàn. Mất một phần đàn đi kiếm ăn đúng lúc chuyển nhà là cái giá không cần phải trả.
Chiều muộn, khi nắng đã dịu và ong về gần đủ, người ở trại bịt cửa thì đàn đi gần như trọn vẹn. Trời cao nguyên chiều xuống cũng mát nhanh, thùng nằm trên xe ít bị hầm nóng.
Cái nóng là mối lo lớn nhất khi chở. Thùng kín cửa thì đàn không tự điều hòa được bằng cách quạt gió ở cửa như lúc bình thường. Nắng chiếu vài chục phút lên thùng gỗ đã đủ làm ruột thùng nóng lên, sáp mềm, bình mật có thể rạn. Ở vùng cao nắng trưa xuyên rất gắt dù gió thổi mát da, người đi đường hay bị đánh lừa chỗ này.
Vì vậy khi gọi trại hẹn ngày, hãy nói luôn mình đi từ đâu, khoảng mấy tiếng đường, để người ở trại tính giờ bịt cửa cho khớp. Đi xa thì có thể phải tính khởi hành chiều tối, chạy khi trời mát. Đường đèo ban đêm thì phải tự cân nhắc chuyện an toàn của chính mình trước.
Chuẩn bị gì trước khi lên trại nhận tổ?
Xe có baga chắc. Baga sau phẳng, chắc, không lỏng ốc. Thùng gỗ có đàn ong và phấn mật nặng hơn người ta tưởng.
Dây ràng hai sợi. Dây thun ràng hàng có móc hoặc dây dù. Hai sợi để buộc chéo, một sợi dễ để thùng xoay.
Tấm lót chống rung. Miếng mút xốp, tấm thảm cũ hoặc bao tải gấp đôi lót giữa baga và đáy thùng. Rung liên tục qua ổ gà làm bình mật vỡ.
Tấm che mỏng sáng màu. Khăn vải sáng màu hoặc tấm bạt mỏng để che nắng gắt lên mặt thùng nếu phải dừng. Không trùm kín bạt ni lông đen.
Áo mưa riêng cho thùng. Mùa mưa vùng cao trời đổ bất chợt. Một tấm che mưa phủ nóc thùng nhưng chừa hai bên cho thoáng.
Lưới mịn hoặc mút thoáng. Thường trại sẽ bịt cửa giúp. Vẫn nên mang theo một miếng lưới cửa sổ nhỏ và băng keo giấy để phòng khi miếng bịt bung ra giữa đường.
Chai nước và chỗ dừng. Tính trước vài chỗ dừng có bóng cây hoặc mái hiên. Người nghỉ thì thùng cũng phải nằm trong bóng râm.
Chỗ đặt thùng ở nhà đã sẵn. Giá kê, mái che, chén nước chống kiến làm xong từ trước. Về tới nơi chỉ việc đặt, không để thùng nằm đất chờ đóng giá.
Không chở thêm hàng nặng. Bao phân, thùng hàng chất cạnh làm thùng ong bị đè và lắc theo. Một chuyến nhận tổ thì chở một việc.
Gọi lại trại trước khi đi. Trời vùng cao đổi nhanh. Gọi 0818.83.22.83 hỏi lại thời tiết ở trại, giờ giấc, tránh lên đúng lúc mưa lớn.
Có người đi kèm nếu đường xa. Một người lái, một người ngồi sau để ý thùng. Đường đèo dài mà đi một mình thì khó dừng kiểm tra.
Bịt cửa tổ: bằng gì và lúc nào?
Bịt cửa là để ong không bay ra giữa đường, chứ không phải để làm kín thùng. Đàn trong thùng vẫn cần thở. Thứ hợp nhất là một miếng lưới mịn như lưới cửa sổ chống muỗi, chụp lên miệng ống cửa rồi dán bằng băng keo giấy. Hoặc một nút mút xốp thưa, nhét vừa miệng lỗ. Không dùng băng keo dán kín mít, không nhét giấy ướt, không đổ sáp bịt.
Lúc bịt là lúc ong thợ đã về gần hết, thường là khi nắng tắt hẳn khỏi cửa thùng và chỉ còn vài con lượn quanh. Người ở trại nhìn cửa là biết. Nếu đi xa, có trại sẽ bịt từ tối hôm trước để sáng sớm khách lên chở đi khi trời còn mát.
Trong lúc chở, thỉnh thoảng nghe thùng sẽ thấy tiếng rì rì nhè nhẹ. Đó là bình thường. Tiếng rì rì vọt lên to, gấp, kéo dài là dấu hiệu đàn đang bị nóng hoặc bị lắc quá. Dừng lại, đưa thùng vào bóng râm, để yên vài phút.
Một sai lầm hay gặp là thương ong, mở hé cửa giữa đường cho thoáng. Ong sẽ bay ra và lạc ngay tại chỗ, vì chúng chưa biết chỗ này là đâu. Bịt rồi thì giữ bịt cho tới khi thùng nằm yên trên giá ở nhà.
Buộc thùng trên xe máy và chạy qua đường đèo
Thùng đứng đúng chiều. Nắp trên vẫn ở trên, đáy ở dưới, như lúc thùng nằm trên giá. Đặt nghiêng hay lật là bình mật đổ dồn một phía, ổ trứng bị đè.
Buộc chéo hình chữ X. Hai sợi dây vắt chéo qua nóc thùng, móc vào bốn góc baga. Kéo căng vừa đủ để thùng không xê dịch, không siết tới mức ván kêu.
Cửa thùng quay sang ngang. Không quay thẳng về phía trước hứng gió, cũng không áp vào lưng người ngồi. Quay sang bên để miếng bịt ít bị gió giật.
Lót mút dưới đáy. Lớp lót mềm ăn bớt rung từ mặt đường. Đường đèo cao nguyên nhiều đoạn sạt, vá, ổ gà, lớp lót này đáng giá.
Chạy chậm, đều ga. Tránh phanh gấp, tăng ga giật. Mỗi cú giật là cả khối bình chứa trong thùng bị xô theo.
Qua cua giảm tốc từ xa. Ôm cua gắt làm thùng nghiêng mạnh. Giảm tốc trước khúc cua chứ không phải trong khúc cua.
Đoạn ổ gà xuống dắt nếu cần. Có đoạn đường xấu ngắn, xuống dắt xe vài chục mét còn đỡ hơn để thùng nảy lên nảy xuống.
Dừng nghỉ trong bóng râm. Dừng là dựng xe dưới cây hoặc mái hiên, không dựng giữa nắng rồi đi ăn uống. Đây là lỗi hay làm chết đàn nhất.
Kiểm dây sau mỗi lần dừng. Dây thun giãn dần theo đường. Mỗi lần dừng, ấn thử thùng xem còn chắc không.
Gặp mưa thì phủ nóc, chừa hai bên. Mưa vùng cao lạnh. Che nóc thùng cho khỏi ướt, nhưng không quấn kín bốn mặt.
Không để người khác ngồi đè. Thùng không phải chỗ tựa lưng. Người ngồi sau tì vào thùng suốt đoạn đèo là đàn bị ép liên tục.
Về tới nhà: đặt thùng ngay, mở cửa đúng lúc
Về tới nhà, việc đầu tiên là đặt thùng lên đúng chỗ nó sẽ ở lâu dài. Ong dú học vị trí cửa tổ trong mấy lần bay đầu tiên. Đặt tạm một chỗ, mai dời sang chỗ khác là ong đã học chỗ cũ sẽ bay về chỗ trống và lạc.
Đặt xong, để thùng yên một lúc cho đàn bớt xáo trộn. Nếu về tới lúc tối, nhiều người chờ tới sáng hôm sau, khi trời vừa sáng và còn mát, mới gỡ miếng bịt. Nếu về tới lúc chiều còn sớm, có thể để đàn nghỉ chừng nửa tiếng rồi gỡ. Điều cần tránh là gỡ bịt rồi đứng ngay trước cửa, quạt, gõ, nhìn sát vào.
Sau khi mở cửa sẽ thấy cảnh đáng xem: từng con ong bay ra, quay mặt lại phía thùng, lượn những vòng nhỏ rồi rộng dần. Đó là chúng đang ghi nhớ chỗ ở mới. Đừng hoảng nếu ngày đầu thấy ong bay quanh thùng nhiều hơn đi xa.
Hôm sau, nhìn vài thứ: ong có ra vào không, có ong canh ở miệng ống không, đáy thùng hay chân giá có hàng kiến không. Có gì lạ, chụp ảnh cửa tổ và gửi Zalo cho trại. Bình thường thì để yên, đừng mở nắp ít nhất vài tuần đầu.
Cuối cùng, một chuyện dễ quên: đếm lại đồ. Miếng lưới, băng keo vứt lại quanh thùng có dính mật sẽ thành mồi kéo kiến tới. Gom đi luôn.
Câu hỏi thường gặp
Chở tổ ong dú bằng xe máy bao xa thì được?
Không có con số cố định. Điều quyết định là thùng có bị nóng, bị lắc quá không. Đi chiều mát, buộc chắc, lót êm, dừng trong bóng râm thì đường vài tiếng vẫn ổn; đi giữa trưa thì đường ngắn cũng hại đàn.
Có nên chở tổ ong dú trong cốp ô tô?
Cốp kín đỗ ngoài nắng nóng lên rất nhanh, nên tránh. Nếu đi ô tô, đặt thùng trong khoang có điều hòa, chèn chắc cho khỏi trượt, và không để xe phơi nắng khi dừng.
Về tới nhà thấy ong chết dưới đáy thùng có sao không?
Vài con ong già chết sau chuyến đi là thường gặp. Nếu thấy cả nắm ong nằm im, mật chảy ướt vách thì đàn đã bị nóng hoặc va mạnh. Chụp ảnh gửi trại để được chỉ cách giữ đàn.
Có cần cho ong ăn sau khi chở về không?
Đàn giống có sẵn bình phấn, bình mật dự trữ nên thường không cần. Cho ăn bừa bằng nước đường dễ kéo kiến và làm lẫn vào mật sau này. Hỏi trại trước khi định cho ăn.
Gặp mưa lớn giữa đèo thì làm gì?
Tìm chỗ trú có mái, đưa thùng vào chỗ khô, che nóc. Đừng cố chạy trong mưa lớn trên đường đèo trơn, cả người và thùng đều không đáng mạo hiểm.
Nhà gần trại thì có cần bịt cửa không?
Vẫn cần. Ngoài việc ong bay ra giữa đường, nếu nhà quá gần trại, một phần ong có thể bay về chỗ cũ. Nên hỏi trại xem khoảng cách nhà mình có cần lưu ý gì thêm.
