Từ một tổ ong dú giống gầy thành vài thùng ở vùng cao là làm được, nhưng phải đi chậm hơn đồng bằng. Đêm lạnh, sương dày và mùa mưa kéo dài làm đàn có ít ngày bay đi kiếm ăn trọn vẹn, nên thùng đầy chậm hơn. Chỉ tách khi đủ bốn điều: đàn đã đầy thùng, ổ trứng lan rộng, dự trữ phấn mật dồi dào, và trời đang vào mùa hoa. Thiếu một điều thì đợi.
Sai lầm thường gặp nhất không phải tách sai kỹ thuật, mà là tách quá sớm. Người mới nhận tổ, thấy ong ra vào rộn ràng mấy tháng đầu, nóng lòng muốn có thêm thùng. Tách xong, được hai thùng, nhưng cả hai đều mỏng, gặp mùa mưa đầu tiên thì một thùng tàn, thùng còn lại mất cả năm mới hồi. Tính ra còn chậm hơn người kiên nhẫn đợi.
Vì sao đàn ong dú ở vùng cao lớn chậm hơn?
Ong dú bay đi kiếm ăn khi trời đủ ấm và đủ sáng. Ở đồng bằng, gần như ngày nào cũng có vài giờ như vậy. Ở cao nguyên, sáng sương có khi kéo tới gần trưa, chiều mưa đổ sớm, đêm lạnh làm đàn phải dồn sức giữ ấm ổ trứng. Mỗi ngày đàn có ít giờ làm việc hơn.
Thêm vào đó, mùa mưa vùng cao dài. Có những tuần mưa liên tiếp, đàn ăn vào dự trữ thay vì tích thêm. Mùa hoa tập trung, như mùa cà phê trổ bông trắng đồi, là lúc đàn bung sức, nhưng ngoài những đợt đó thì nguồn hoa thưa hơn.
Chưa có số đo chung để nói đàn ở vùng cao chậm hơn bao nhiêu phần, vì còn tùy từng vườn, từng năm. Nhưng nhịp chung thì người nuôi ở cao nguyên đều thấy: thùng đầy chậm hơn, và có những tháng đàn chỉ giữ được chứ không lớn thêm.
Hiểu điều này thì đỡ sốt ruột. Một đàn không lớn trong mùa mưa không phải đàn hỏng. Nó đang làm đúng việc của một đàn vùng cao: giữ mình qua mùa khó để bung ra vào mùa hoa.
Dấu hiệu đàn đã đủ sức để tách
Thùng đầy. Mở nắp thấy ổ trứng và bình chứa đã chiếm gần kín ruột thùng, ít chỗ trống. Đàn không còn chỗ để lớn thêm.
Ổ trứng lan rộng, nhiều ô sắp nở. Ổ không chỉ to mà còn có nhiều ô nhạt màu, khô, tức là sắp có một lứa ong mới ra.
Có ô chúa. Một số ô to hơn hẳn ô thường ở rìa ổ, đó là ô nuôi chúa. Có ô chúa thì phần đàn không có chúa sau khi tách mới tự nuôi được chúa mới.
Nhiều bình mật đầy, có nắp. Dự trữ đủ để chia cho hai thùng mà mỗi bên vẫn còn ăn được qua vài tuần.
Bình phấn dồi dào. Phấn là đạm nuôi ấu trùng. Thiếu phấn thì đàn con khó nuôi lứa mới.
Ong đông ở cửa cả ngày ấm. Dòng ong ra vào dày, ong canh đông, buổi trưa có ong đứng chật miệng cửa.
Thùng nặng tay. Nhấc thử thấy nặng hơn rõ so với lúc mới nhận.
Đàn đã qua ít nhất một mùa khó. Đàn sống qua một mùa mưa hoặc một đợt lạnh mà vẫn giữ sức là đàn có nền.
Không có dấu hiệu bệnh, hại. Không có ruồi hại, không kiến, không mùi lạ, ổ không bị khoét.
Đang hoặc sắp vào mùa hoa. Có nguồn hoa quanh trại trong mấy tuần tới để hai đàn sau tách đều kiếm được ăn.
Mình có thùng mới đã sẵn sàng. Thùng mới phơi cho bay mùi nhựa, giá kê, mái che đã làm xong từ trước.
Thùng nhiều tầng giúp việc tách nhẹ nhàng hơn
Nhiều trại nuôi ong dú dùng thùng chia tầng: tầng dưới chủ yếu là ổ trứng, tầng trên là chỗ đàn xây bình mật. Khi đàn đầy cả hai tầng, việc tách có thể làm bằng cách nhấc rời hai tầng ra, mỗi phần ghép thêm một tầng trống, thành hai thùng. Đàn ít bị xé lẻ hơn so với cạy từng mảng trong thùng một khối.
Thùng một khối thì vẫn tách được, nhưng phải mở nắp, dùng dao mỏng tách một phần ổ trứng có ô sắp nở và ô chúa, cùng vài chùm bình phấn mật, chuyển sang thùng mới. Việc này cần tay quen, cần trời ấm và nhanh gọn, để ổ trứng không bị lạnh lâu.
Người mới tách lần đầu nên nhờ người có kinh nghiệm làm cùng, hoặc ít nhất quay video, chụp ảnh ổ trứng gửi trại hỏi trước khi cắt. Cắt sai chỗ, làm vỡ nhiều bình mật, để mật chảy tràn là kéo kiến, ruồi tới ngay.
Sau khi tách, thùng nào giữ chỗ cũ sẽ nhận lại số ong đi kiếm ăn đang bay ngoài. Vì vậy người ta hay để thùng thiếu chúa hoặc thùng ít ong hơn ở chỗ cũ để được bù ong. Chi tiết này nên hỏi kỹ trước khi làm, vì mỗi kiểu thùng, mỗi đàn một khác.
Hai thùng sau tách cần để yên, không mở nắp nhiều tuần. Theo dõi ở cửa: thùng có chúa thì ra vào đều sớm; thùng đang nuôi chúa mới thường lặng hơn một thời gian rồi mới rộn lại.
Lộ trình thực tế: một, hai rồi vài thùng
Năm đầu giữ một đàn cho khỏe. Mục tiêu năm đầu là đàn giống qua được mùa mưa, đầy thùng, chứ không phải nhân lên.
Lần tách đầu tiên vào mùa hoa. Khi đủ dấu hiệu và đúng mùa thuận, tách thành hai.
Không tách tiếp ngay. Hai đàn sau tách cần thời gian đầy lại. Tách vòng hai khi chưa đầy là quay về chỗ hai đàn yếu.
Ưu tiên đàn khỏe làm đàn mẹ. Đàn nào lớn nhanh, hiền, đi kiếm chăm thì đem tách tiếp. Đàn chậm thì giữ cho thu mật hoặc chỉ giữ cho sống.
Ghi lại ngày tách từng thùng. Đánh dấu thùng, ghi ngày tách, đàn mẹ là thùng nào. Sổ tay hoặc app quản lý tổ đều được, miễn là ghi.
Chừa khoảng cách giữa các thùng. Thùng sát nhau, giống hệt nhau thì ong dễ vào nhầm. Đặt cách nhau, đánh dấu khác nhau.
Không đếm theo số thùng mà theo sức đàn. Ba thùng khỏe hơn năm thùng lèo tèo. Người nuôi lâu năm ở vùng cao đều nói vậy.
Tính đủ nguồn hoa. Thêm thùng thì thêm miệng ăn. Vườn nhỏ, ít hoa thì không nên dồn quá nhiều đàn một chỗ.
Chuẩn bị trước thùng và giá. Thùng mới phải phơi sẵn, giá kê làm trước, không đợi lúc tách mới lo.
Chấp nhận có lần không thành. Có lần đàn tách không nuôi được chúa mới, phải gộp lại. Đó là chuyện thường của nghề.
Hỏi trại khi chưa chắc. Chụp ảnh ổ trứng gửi Zalo trại ở 0818.83.22.83 trước khi cắt, đỡ hơn cắt xong mới hỏi.
Những điều không nên làm khi muốn nhân đàn nhanh
Không cho ăn nước đường liên tục để ép đàn lớn. Đàn có thể xây thêm bình, nhưng bình đó chứa nước đường chứ không phải mật hoa. Mật thu sau này lẫn đường thì không còn là mật mộc. Khi nào thật sự phải cứu đàn đói mới tính tới, và nên hỏi trước.
Không mở nắp mỗi tuần để xem đàn lớn tới đâu. Mỗi lần mở là ổ trứng bị lạnh, keo trám bị bóc, đàn mất công sửa. Ở vùng cao đêm lạnh, cái giá này càng đắt.
Không tách vào đầu mùa mưa chỉ vì đàn đang đầy sau mùa khô. Đầu mùa mưa là lúc nguồn hoa sắp thưa đi, hai đàn mới tách gặp ngay những tuần đói.
Không gom quá nhiều đàn vào một góc vườn nhỏ. Đàn đông mà hoa ít thì các đàn tranh nhau, đàn yếu bị đàn mạnh vào cướp mật. Muốn nuôi nhiều thì phải có vườn rộng, nhiều cây hoa hoặc chia thùng ra vài chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu sau khi nhận tổ giống thì tách được?
Không có hạn chung, ở vùng cao thường phải đợi đàn qua ít nhất một mùa khó và đầy thùng. Nhìn dấu hiệu của đàn quan trọng hơn đếm tháng; tách theo lịch mà đàn chưa đầy là tách sớm.
Một năm tách được mấy lần?
Ở vùng cao, nhiều người chỉ tách một lần vào mùa hoa thuận. Đàn mạnh, năm thuận có thể nhiều hơn, nhưng mỗi lần tách là một lần đàn mất sức, không nên ép.
Đàn sau khi tách không có chúa thì sao?
Nếu phần đó có ô chúa hoặc ổ trứng non, đàn sẽ tự nuôi chúa mới. Nếu lâu mà cửa vẫn thưa, không thấy ong mang phấn, nên chụp ảnh gửi người có kinh nghiệm xem, có khi phải gộp lại với đàn khác.
Có cần mua thêm tổ giống để nhân nhanh hơn không?
Đó là lựa chọn của từng nhà. Mua thêm một đàn đã ổn định thì nhanh hơn chờ tách, nhưng cũng là thêm một đàn phải chăm. Người mới nên quen tay với một đàn trước.
Tách đàn ong dú có làm giảm mật không?
Có. Mỗi đàn sau tách cần dồn sức xây lại, nên mùa đó gần như không thu mật. Muốn vừa nhân đàn vừa có mật thì để riêng vài thùng chỉ để thu, không tách.
Thùng nhiều tầng có bắt buộc không?
Không bắt buộc. Thùng một khối vẫn nuôi và tách được, chỉ là tách cần tay quen hơn. Thùng tầng giúp người mới đỡ phải cắt ổ trứng.
