Đợt tưới kích hoa cà phê mùa khô là lúc thùng ong dú dễ ướt nhất trong năm, chứ không phải mùa mưa. Nước từ béc văng ngang, tạt thẳng vào khe thùng, đất đỏ bắn lên cửa tổ, độ ẩm quanh gốc vọt lên chỉ trong một đêm. Giữ đàn khô ráo không khó: dời thùng ra khỏi vệt béc, che phía hứng nước, kê cao, và mở đáy thùng ra xem sau mỗi đợt tưới.
Ở cao nguyên, cà phê vối nghỉ suốt mấy tháng khô, nụ hoa nằm im chờ nước. Nhà vườn bật máy bơm cho đợt nước đầu, vài ngày sau cả đồi trắng hoa. Với người nuôi ong dú, đó là tin vui, vì sắp có nguồn ăn lớn. Nhưng chính những ngày bơm nước liên tục trước khi hoa nở lại là lúc nhiều thùng bị hỏng mà chủ không hay.
Bài này đi từ chuyện béc tưới văng xa tới đâu, nước vào thùng theo đường nào, cho tới cách kiểm một thùng sau tưới trong năm phút.
Vì sao đợt tưới cà phê nguy hiểm hơn một cơn mưa?
Mưa đến từ trên xuống, mà thùng nuôi thì đã có mái che. Béc tưới thì khác: tia nước bắn ngang, sát mặt đất, xoay vòng liên tục hàng giờ liền. Mái che dù rộng cũng không đỡ được nước tạt từ bên hông. Nước rơi vào khe nắp, khe ghép ván, chảy dọc vách trong rồi đọng ở đáy thùng.
Thêm một chuyện ít người để ý: mưa đầu mùa thường đi kèm trời mát, còn đợt tưới cà phê rơi đúng giữa mùa khô, nắng gắt ban ngày. Thùng bị ướt rồi bị nắng hun, bên trong thành một cái nồi hấp nhỏ. Bình phấn của ong dú, tức những túi sáp nhỏ đựng phấn hoa trộn mật, gặp hơi ẩm ấm như vậy rất dễ lên men chua và mốc trắng.
Mùi chua của phấn lên men lại gọi đến một kẻ phá tổ quen mặt: những con ruồi nhỏ li ti, bay lượn sát cửa thùng rồi tìm khe chui vào đẻ trứng. Đàn ong dú khoẻ tự dùng nhựa trét kín và đuổi được. Đàn vừa tách, đàn ít quân thì không kịp, vài tuần sau mở ra đã thấy dòi lổn nhổn trong đống phấn.
Cuối cùng là chuyện đất. Vùng cao nhiều nơi là đất đỏ, nước béc rơi xuống làm đất bắn lên tung toé. Thùng đặt thấp thì cửa tổ dính bùn, ong đi ra đi vào phải lội qua một lớp đất nhão. Một hai lần không sao, nhưng tưới liên tục cả tuần thì đàn mất nhiều công dọn dẹp, giờ đi kiếm ăn bị cắt bớt.
Đặt thùng ở đâu để né vệt béc tưới?
Bật thử béc trước khi đặt thùng. Cho béc chạy vài vòng rồi nhìn vệt đất ướt sẫm màu. Chỗ nào còn khô sau mười phút là chỗ nước không tới. Đo bằng mắt như vậy chắc hơn hỏi loại béc gì, bán kính bao nhiêu.
Ưu tiên đầu hàng, cuối hàng. Béc thường đặt giữa lô theo ô vuông, phần rìa vườn ít bị phủ nước hơn. Đầu hàng cũng là lối đi, dễ ghé xem thùng mà không phải chui qua tán cà phê ướt.
Tránh đặt ngay cạnh ống nhánh. Ống nhựa kéo dài ngoằn ngoèo, chỗ nối hay xì nước. Một khớp nối bị bung là một tia nước phun thẳng suốt đêm, đúng lúc không ai ngó tới.
Kê thùng cao hơn tầm tia béc. Phần lớn béc tưới gốc cà phê phun thấp, chếch lên không nhiều. Giá kê cao ngang ngực người thường đã ra khỏi phần nước dày nhất, đồng thời khỏi bùn bắn.
Quay cửa tổ về phía không có béc. Nếu chỉ có một phía có béc, quay cửa tổ ngược lại. Ong dú không kén hướng cửa như nhiều người nghĩ, miễn đường bay trước cửa thoáng.
Đừng giấu thùng sâu trong tán. Ý định tốt là cho thùng mát, nhưng giữa tán cà phê là nơi giọt nước đọng trên lá nhỏ xuống lâu nhất sau tưới. Gần lối đi, có bóng cây che bóng, vẫn tốt hơn.
Hỏi chủ vườn lịch bơm. Mỗi nhà một kiểu: có nhà bơm ban đêm cho đỡ bay hơi, có nhà bơm theo ca điện. Biết giờ bơm thì biết lúc nào nên ra xem thùng.
Coi chừng máy bơm chạy dầu. Máy bơm đặt gần giếng hay ao, khói và tiếng rung suốt nhiều giờ. Thùng ong để sát máy bơm thì đàn hay bồn chồn, cửa tổ đông ong đứng gác. Lùi ra xa vài chục bước là yên.
Vườn tưới gốc bằng ống thì nhẹ hơn. Nhà vườn kéo ống tưới từng gốc, hoặc dùng nhỏ giọt, gần như không có nước văng. Khi đó chỉ cần lo đất ẩm dưới chân giá, chuyện tạt nước gần như không còn.
Dời thùng thì dời từ trước. Ong dú nhớ vị trí cửa tổ rất kỹ. Dời vài bước lúc đang tưới làm ong đi làm về bị lạc. Nên dời trước đợt nước đầu ít nhất vài ngày, mỗi lần một quãng ngắn.
Ghi lại chỗ nào khô, chỗ nào ướt. Mùa sau cùng vườn đó, béc vẫn nằm đúng chỗ cũ. Ghi một dòng trong sổ là năm sau khỏi phải đo lại.
Che chắn thùng thế nào cho đủ mà không bí?
Cách đơn giản nhất là thêm một tấm che phía hứng béc. Một miếng tôn cũ, một tấm ván, hay tấm bạt căng trên hai cọc, đặt cách vách thùng một gang tay. Khoảng hở đó quan trọng: nước đập vào tấm che rồi chảy xuống đất, không áp sát vào vách thùng, mà không khí vẫn lưu thông quanh thùng.
Nhiều người quấn luôn bao ni lông quanh thùng cho chắc. Làm vậy giữa mùa khô là tự hại mình. Ni lông giữ hơi nước bên trong, ban trưa nắng chiếu vào là thùng nóng hầm, ong phải quạt cánh liên tục ở cửa để hạ nhiệt. Nếu buộc phải dùng ni lông thì chỉ phủ phía trên và phía hứng nước, để hở hai bên.
Mái che nên rộng hơn thùng mỗi bên chừng một gang tay, đầu mái hơi chúc xuống phía sau để nước chảy ra sau lưng thùng, không chảy về phía cửa tổ. Thùng gỗ thông kiểu vùng cao thường có nắp khít, nhưng sau một mùa nắng ván co lại, khe hở rộng ra. Trước đợt tưới, ấn thử tay lên nắp, thấy lỏng thì chèn lại hoặc dán băng keo dọc khe.
Đáy thùng cũng cần lối thoát. Thùng đặt nằm hơi nghiêng về phía trước, chỉ vài phân, để nếu có nước lọt vào thì nó chảy ra theo khe dưới cửa thay vì đọng ở góc trong cùng, nơi đàn hay chất bình phấn. Đừng khoan lỗ lớn ở đáy: lỗ to là cửa mở cho kiến và ruồi nhỏ.
Kiểm một thùng sau đợt tưới trong năm phút
Đứng nhìn cửa tổ trước khi đụng tay. Ong ra vào đều, mang phấn về là đàn ổn. Cửa tổ lặng, vài con bò lờ đờ quanh miệng ống sáp là dấu hiệu cần mở ra xem.
Ngửi khe nắp. Mùi thơm hơi chua nhẹ của mật là bình thường. Mùi chua gắt như dưa muối hỏng, hoặc mùi mốc, là phấn đã lên men.
Sờ đáy thùng phía ngoài. Ván đáy lạnh và ẩm hơn vách hông là trong thùng có nước đọng. Gỗ khô thì sờ vào âm ấm, đều tay.
Mở nắp lúc trời ráo, giữa buổi. Đừng mở lúc sáng sớm sương còn dày hay ngay sau khi béc vừa tắt. Chờ nắng lên, ong đã ra làm, mở nhanh và đóng lại nhanh.
Nhìn góc đáy và chỗ ghép ván. Có vệt nước, có lớp mốc trắng xanh, có đốm đen trên ván là chỗ nước vào. Lấy giấy hoặc khăn khô thấm sạch.
Soi bình phấn ngoài rìa. Bình phấn bị nứt, chảy nước, có dòi nhỏ màu trắng là đã có ruồi nhỏ vào. Gỡ bỏ phần hư, đừng để lại trong thùng.
Không cạy phần tổ đang khoẻ. Vùng ấp trứng ở giữa, bình mật còn kín thì để yên. Mỗi lần cạy sáp là đàn phải tốn công trét lại.
Thu dọn mảnh vụn ra xa. Phấn hư, sáp vụn vứt cạnh giá kê sẽ gọi thêm ruồi và kiến. Bỏ vào túi mang đi chôn hoặc đốt xa thùng.
Thăm chân giá chống kiến. Chén nước hay chén dầu dưới chân giá dễ bị bùn văng làm đầy, thành cầu cho kiến bò lên. Đất ướt cũng làm kiến dọn tổ lên chỗ cao, đúng lúc chúng hay tìm tới thùng ong.
Ghi ngày tưới và tình trạng thùng. Một dòng ngắn: ngày bơm, thùng nào ướt, thùng nào khô. Ba bốn đợt là thấy rõ chỗ đặt nào hay bị.
Kiểm lại sau ba bốn ngày. Ruồi nhỏ đẻ trứng hôm nay thì vài ngày sau mới thấy dòi. Lần kiểm thứ hai mới cho biết đàn có vượt qua được không.
Đợt tưới qua rồi, hoa cà phê nở thì sao?
Thường chỉ một tuần đến mười ngày sau đợt nước đầu, nụ cà phê bung trắng cả đồi. Mùi thơm lan xa, ong dú ra cửa sớm hơn ngày thường, đường bay trước thùng dày hẳn lên. Đây là phần thưởng cho những ngày canh nước. Đàn khô ráo, đủ quân thì tận dụng được trọn mấy ngày hoa, đàn bị ướt mốc thì lỡ mất.
Hoa cà phê nở nhanh và tàn nhanh, chỉ vài ngày. Nhiều vườn tưới thêm đợt hai, đợt ba để hoa nở tiếp những nụ còn lại. Mỗi đợt tưới sau lại lặp lại chuyện nước văng, nên đừng nghĩ qua đợt đầu là xong. Giữ tấm che và lịch kiểm suốt cả mùa tưới.
Một chuyện nữa là ong dú cũng cần nước. Những ngày nắng khô, người ta thấy ong ghé mép vũng nước tưới, bãi đất ẩm dưới gốc cà phê. Đó là điều tốt, đàn có nước gần để làm mát tổ. Nhưng nếu nhà vườn pha phân bón hay thuốc vào nước tưới, những vũng đó không còn an toàn nữa. Hỏi trước chủ vườn có bón qua đường nước không.
Người nuôi ở vùng cao hay nói vui: mùa khô mà lo nước cho ong nghe như chuyện ngược đời. Thật ra là vậy. Ở cao nguyên, cái khó không nằm ở chuyện nhiều nước hay ít nước, mà ở chỗ nước đến bất ngờ, từ hướng không ai ngờ. Canh được nhịp tưới của vườn là canh được nửa mùa hoa cà phê.
Câu hỏi thường gặp
Thùng ong dú bị ướt có nên đem phơi nắng không?
Không nên đem cả thùng ra nắng gắt, vì sáp tổ mềm ra, bình mật dễ vỡ và ong chết nóng. Chỉ cần mở nắp lúc trời ráo, thấm khô nước đọng, gỡ phần hư, rồi để thùng chỗ thoáng có bóng râm cho tự khô.
Ong dú có bay đi khi vườn tưới suốt đêm không?
Ong dú ít khi bỏ tổ chỉ vì ẩm, nhất là khi trong tổ có ấu trùng và mật. Đàn bỏ đi thường do tổ bị ruồi nhỏ hoặc kiến phá nặng sau một thời gian dài ẩm. Vì vậy kiểm sớm quan trọng hơn lo đàn bỏ đi.
Vườn tưới nhỏ giọt có cần che thùng ong không?
Tưới nhỏ giọt gần như không văng nước nên không cần tấm che riêng. Vẫn nên kê thùng cao và giữ chân giá chống kiến, vì đất quanh gốc luôn ẩm suốt mùa tưới.
Đặt thùng ong dú cách béc tưới bao xa là được?
Mỗi loại béc văng xa khác nhau nên không có một con số chung. Cách chắc nhất là bật thử béc, nhìn vệt đất ướt, rồi đặt thùng ở ngoài vệt đó thêm vài bước cho an toàn.
Nước tưới có pha phân thì có hại ong dú không?
Ong dú hay ghé vũng nước, đất ẩm để lấy nước làm mát tổ. Nếu nước tưới pha phân hoặc thuốc, ong có thể mang về tổ. Nên hỏi chủ vườn lịch bón qua nước và đặt một chậu nước sạch gần thùng trong những ngày đó.
