Có. Ong dú ghé dã quỳ khá đều, nhất là vào những buổi sáng nắng ráo đầu mùa khô. Thứ ong lấy nhiều nhất là phấn vàng, kèm một ít mật ở những hoa ống li ti giữa bông. Dã quỳ là nguồn phấn tốt vào đúng lúc nhiều cây khác nghỉ, nhưng không phải nguồn mật lớn và không nuôi nổi đàn một mình.
Ai sống ở cao nguyên đều quen cảnh ấy: mưa vừa ngớt, trời xanh cao lên, rồi chỉ vài tuần sau hai bên đường đất đỏ đã vàng rực. Bài này kể lại những gì người nuôi thấy được khi đứng cạnh bụi dã quỳ vào giờ ong làm việc, và nên hay không nên trồng thêm dã quỳ quanh trại ong dú vùng cao.
Ong dú lấy gì từ một bông dã quỳ?
Một bông dã quỳ thật ra không phải một hoa. Nó là cả một cụm: vòng cánh vàng to bên ngoài chỉ để làm biển hiệu gọi côn trùng, còn phần giữa tròn như cái nút là hàng trăm hoa ống nhỏ xíu xếp sát nhau. Hoa ống nở dần từ ngoài vào trong, mỗi ngày một vòng. Ong dú nhỏ nên đậu được ngay trên mặt nút ấy và đi lần từng hoa ống đang mở.
Phấn của dã quỳ màu vàng đậm, hạt nhiều, dễ gom. Nhìn con ong về cửa tổ vào giữa mùa dã quỳ, bà con hay thấy cục phấn ở chân sau có màu vàng tươi hoặc vàng ngả cam. Đó là dấu hiệu dễ thấy nhất rằng đàn đang đi dã quỳ, dù không phải cục phấn vàng nào cũng từ dã quỳ.
Còn mật thì có, nhưng ít. Mỗi hoa ống chỉ tiết một giọt rất nhỏ ở đáy, mà ống lại hẹp. Ong mật to có lưỡi dài hút được sâu hơn, còn ong dú thì lấy được phần nào hay phần ấy. Vì vậy đừng mong mùa dã quỳ là mùa đầy bình mật. Mùa này đàn chủ yếu được ăn no phấn, nuôi được nhiều ong non.
Phấn chính là đạm của đàn. Không có phấn thì ong chúa đẻ chậm lại, ong non ra ít, đàn teo dần dù trong tổ còn mật. Ở cao nguyên, cuối mùa mưa thường là quãng đàn hụt phấn vì mưa dầm khiến ong không bay ra được. Dã quỳ nở đúng lúc trời vừa tạnh, nên nó như bữa cơm đầu tiên sau mấy tháng ăn dè.
Nhìn thế nào để biết ong dú đang đi dã quỳ?
Đứng cạnh bụi hoa vào giờ nắng lên. Khoảng 8 đến 10 giờ sáng là lúc dễ thấy nhất. Ong dú nhỏ, màu sẫm, bay thấp, đậu lâu trên mặt nút hoa chứ không chuyền nhanh như ong mật.
Phân biệt với ong mật đang cùng kiếm ăn. Ong mật to hơn hẳn, có sọc vàng nâu rõ ở bụng. Ong dú chỉ cỡ hạt gạo hoặc nhỏ hơn, thân đen bóng, cánh dài quá bụng.
Nhìn chân sau của ong về tổ. Cục phấn vàng tươi hay vàng cam bám ở chân sau là manh mối. Muốn chắc thì so với màu phấn trên chính bông dã quỳ gần trại.
Đếm lượt ong ra vào trong một phút. Cùng một giờ, so ngày trước khi dã quỳ nở với ngày giữa mùa hoa. Lượt ra vào tăng rõ là đàn đang có nguồn mới.
Xem bình phấn khi mở thùng. Nếu đàn nuôi trong thùng có nắp mở được, bình phấn mới làm thường có màu sáng hơn bình cũ. Mở nhanh, đóng lại ngay, đừng làm vỡ bình.
Đừng kết luận chỉ từ một buổi. Ong chọn nguồn gần và dồi dào nhất trong ngày. Hôm nay đi dã quỳ, mai có thể sang cà phê nếu cà phê bung bông.
Chú ý khoảng cách tới bụi hoa. Ong dú bay ngắn hơn ong mật nhiều. Bụi dã quỳ sát trại được hưởng nhiều nhất; đồi dã quỳ cách xa cả cây số thì đàn ít khi tới.
Ghi lại ngày bụi đầu tiên nở. Mỗi năm mưa dứt sớm muộn khác nhau nên ngày dã quỳ nở cũng xê dịch. Ghi lại vài năm là thấy nhịp riêng của vườn mình.
Quan sát cả hoa ở chỗ râm. Bụi dã quỳ dưới bóng cây nở muộn hơn bụi ngoài nắng, kéo dài mùa hoa thêm ít hôm cho đàn.
Nhìn xem có kiến hay ruồi tranh không. Hoa dã quỳ hút nhiều loại côn trùng. Nếu thấy ong dú vẫn đậu đều giữa đám ruồi nhỏ thì nguồn ấy đủ hấp dẫn với đàn.
Tin vào điều thấy tại vườn mình. Mỗi trại vùng cao có cây quanh khác nhau. Điều đúng ở đồi này chưa chắc đúng ở đồi bên, nên quan sát tận mắt đáng tin hơn lời đồn.
Có nên trồng thêm dã quỳ quanh trại ong dú?
Câu trả lời mộc nhất là: giữ những bụi đã có, trồng thêm thì có chừng mực. Dã quỳ mọc rất khoẻ, chỉ cần một đoạn cành cắm xuống đất ẩm là lên cây. Nó không phải cây gốc của Việt Nam mà được đưa vào từ lâu, và ở nhiều nơi nó lấn mạnh bờ rẫy, lấn bìa rừng. Thả nó tự do thì vài năm sau cả lối đi trước trại thành một bức tường dã quỳ.
Cách hợp lý là trồng thành một hàng hoặc một khóm có ranh giới rõ, ví dụ dọc bờ dốc phía dưới trại, nơi vốn cần cây giữ đất. Mỗi năm sau mùa hoa thì phát bớt, cắt ngang thân cho bụi gọn. Cành phát ra để lại làm phân xanh hoặc ủ gốc cà phê, khỏi đốt.
Nên đặt khóm dã quỳ trong tầm vài chục mét quanh dãy thùng, nhưng đừng sát cửa thùng. Bụi rậm sát thùng làm thùng ẩm, che mất lối bay của ong, lại là chỗ cho thằn lằn, nhện giăng rình ở cửa tổ.
Điều cần nói thẳng: dã quỳ chỉ nở một mùa trong năm. Trại chỉ dựa vào dã quỳ thì sau mùa hoa, đàn lại đói như cũ. Muốn đàn khoẻ quanh năm thì dã quỳ chỉ nên là một mắt xích trong lịch hoa, cùng với cà phê, cây ăn trái, cây bụi ven rừng nở vào những tháng khác.
Những điều hay làm sai với dã quỳ quanh trại
Phát sạch dã quỳ đúng lúc nở. Nhiều nhà dọn bờ rẫy vào đầu mùa khô cho gọn, vô tình cắt đúng nguồn phấn lớn nhất lúc đàn cần. Dời việc phát bờ sang sau khi hoa tàn.
Phun thuốc cỏ lên bờ dã quỳ đang hoa. Ong đang đậu trên hoa sẽ dính thuốc. Nếu buộc phải xử lý bờ, đọc kỹ nhãn, tránh giờ ong bay và tránh lúc hoa nở rộ.
Trồng dã quỳ ép sát vách thùng. Thùng bị che ẩm quanh năm, nấm mốc dễ lên, cửa tổ bị lá quẹt. Để khoảng trống cho ong cất cánh.
Nghĩ có dã quỳ là có mật đầy. Mùa này đàn tăng ong non là chính. Mở thùng lấy mật vào giữa mùa dã quỳ thường chỉ được ít và làm đàn hụt sức.
Để dã quỳ lấn vào lối đi kiểm thùng. Mỗi lần len qua bụi rậm là một lần rung thùng, làm ong hoảng. Giữ lối đi rộng và quang.
Mang cành dã quỳ đi cắm khắp nơi. Cây lan nhanh hơn mình tưởng. Cắm ở chỗ có ranh giới, đừng cắm vào sát rừng hay rẫy của nhà bên cạnh.
Bỏ quên những tháng không có hoa. Dã quỳ tàn là thời điểm phải để ý đàn nhất. Đó là lúc nên có cây khác nở nối tiếp.
Tưởng mật mùa dã quỳ sẽ có vị dã quỳ rõ. Đàn đi nhiều nguồn cùng lúc, bình mật là hỗn hợp. Chưa chắc nếm ra được vị riêng của dã quỳ.
Đốt bụi phát ra ngay cạnh trại. Khói nhiều làm ong bỏ bay, có khi bỏ cả tổ. Nếu phải đốt thì đốt xa và chọn lúc gió thổi ngược hướng trại.
Chụp ảnh đẹp rồi quên ghi chép. Một dòng ghi ngày nở, ngày tàn, đàn có mạnh lên không, sang năm sẽ giúp nhiều hơn mười tấm ảnh.
So trại mình với trại vùng thấp. Ở đồng bằng nắng nóng, nhịp hoa khác hẳn. Người nuôi vùng cao nên đối chiếu với chính cao nguyên mình đang ở.
Dã quỳ trong lịch một năm của trại vùng cao
Ở Lâm Đồng và nhiều nơi Tây Nguyên, dã quỳ thường bung vàng khi mùa mưa dứt, quanh những tháng cuối năm. Năm mưa kéo dài thì hoa trễ, năm khô sớm thì hoa sớm. Không có ngày cố định, chỉ có dấu hiệu: trời nắng ráo được mấy hôm liền là nụ dã quỳ lên.
Quãng ấy cũng là lúc nhiều vườn cà phê đang nuôi trái, chưa ra hoa. Cây ăn trái thì tuỳ loại. Nên với người nuôi ong dú vùng cao, dã quỳ lấp đúng khoảng trống giữa mùa mưa đói và mùa hoa cà phê đầu năm.
Ở trại đặt giữa rừng và vườn như vùng Tà Đùng, đàn ong có cả hoa rừng lẫn hoa vườn để chọn. Dã quỳ chỉ là một trong nhiều nguồn, nhưng vì nở rộ và gần đường đi nên rất dễ quan sát. Người mới nuôi lấy mùa dã quỳ làm bài học đầu tiên để tập nhìn chân ong, nhìn cửa tổ, là cách học rất tự nhiên.
Khi dã quỳ tàn, đừng vội nghĩ đàn sẽ ổn. Hãy xem trong vòng vài trăm mét quanh trại còn cây gì sắp nở. Nếu thấy trống, đó là tín hiệu để trồng thêm cây bụi, cây bản địa cho năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong dú lấy vào mùa dã quỳ có màu khác không?
Có thể sáng màu hơn một chút, nhưng không chắc. Bình mật là hỗn hợp từ nhiều nguồn hoa đàn đi cùng lúc, nên màu và vị phụ thuộc cả vườn chứ không riêng dã quỳ.
Ong dú có làm hỏng hoa dã quỳ không?
Không. Ong chỉ lấy phấn và mật rồi đi, còn giúp hoa đậu hạt. Hoa dã quỳ tàn theo nhịp tự nhiên của nó.
Dã quỳ có độc với ong dú không?
Chưa thấy dấu hiệu đàn bị hại khi đi dã quỳ ở các trại vùng cao. Nếu đàn yếu đi giữa mùa hoa, nên nghĩ tới thuốc phun quanh đó, kiến, hoặc thời tiết trước.
Đặt thùng ong dú gần đồi dã quỳ xa nhà có được không?
Được, nhưng phải tính chuyện trông coi. Thùng xa nhà dễ bị kiến, người lạ đụng vào, và sau mùa dã quỳ đàn có thể thiếu nguồn hoa nếu quanh đó chỉ có dã quỳ.
Trồng dã quỳ bao lâu thì có hoa?
Dã quỳ lên nhanh. Cành giâm vào đầu mùa mưa thường đủ sức ra hoa ngay trong mùa khô kế tiếp nếu đất ẩm và đủ nắng. Bụi càng già càng nhiều hoa.
Ngoài dã quỳ, mùa khô cao nguyên còn hoa gì cho ong dú?
Hoa cà phê là nguồn lớn nhất đầu năm, rồi tới cây ăn trái và nhiều cây bụi ven rừng. Mỗi vườn một khác, nên đi một vòng ghi lại cây nào sắp nở là cách biết chắc nhất.
