Lịch hoa của trại là thứ tự ghi mới có. Cách làm: mỗi tuần đi một vòng cố định quanh trại, ghi cây nào đang nụ, đang nở, đang tàn, kèm lượt ong ra vào ở cửa tổ và thời tiết. Sau một năm, cuốn sổ cho biết tháng nào đàn no, tháng nào đàn đói, để chủ động lấy mật, chia đàn và trồng cây đúng lúc.
Không có lịch hoa in sẵn nào đúng cho vườn của mình. Cùng một vùng cao, đồi nắng và thung lũng sương đã lệch nhau vài tuần. Những năm mưa sớm, mưa muộn lại xô lệch thêm. Thứ đáng tin là sổ ghi của chính người nuôi.
Vì sao phải tự ghi, không chép lịch của người khác?
Lịch hoa trên mạng thường viết cho một vùng rộng, hoặc cho đồng bằng. Ở cao nguyên, cùng một cây có thể nở muộn hơn vài tuần, thậm chí cả tháng. Chép nguyên lịch người khác rồi lấy mật theo đó là cách nhanh nhất để lấy nhầm vào lương thực mùa mưa của đàn.
Mỗi vườn còn có cây riêng. Nhà này có hàng bưởi, nhà kia có đồi dã quỳ, nhà nọ giáp rừng. Ong dú bay ngắn nên chỉ những gì trong vòng vài trăm mét mới thật sự là thức ăn của đàn. Lịch hoa cả vùng không nói được điều đó.
Thời tiết vùng cao lại thay đổi theo năm. Có năm mưa dứt sớm, cà phê bung bông sớm. Có năm mưa trái mùa làm hoa rụng. Một cuốn sổ ghi vài năm liền giúp thấy được cả những dao động ấy, thay vì một ngày cố định.
Và ghi chép buộc mình đi chậm lại, nhìn kỹ hơn. Nhiều điều về đàn chỉ hiện ra khi đứng yên trước cửa tổ đủ lâu.
Chuẩn bị gì để bắt đầu?
Một cuốn sổ nhỏ bìa cứng. Sổ bỏ túi, bìa cứng để ghi khi đứng. Giấy dễ ướt thì bọc thêm túi ni lông.
Bút chì thay vì bút bi. Bút chì viết được trên giấy ẩm, không lem khi gặp sương.
Một vòng đi cố định. Chọn một lối đi quanh trại, ngang qua những cây chính, dài khoảng vài trăm mét. Lần nào cũng đi đúng lối ấy.
Đánh số các điểm dừng. Bụi dã quỳ bờ dốc là điểm 1, hàng bưởi là điểm 2, bìa rừng là điểm 3. Ghi theo số cho nhanh.
Một ngày cố định trong tuần. Ví dụ sáng chủ nhật. Đều đặn quan trọng hơn ghi nhiều.
Một giờ cố định. Giữa buổi sáng là giờ hoa mở và ong ra nhiều. Đi cùng giờ thì mới so được tuần này với tuần trước.
Điện thoại để chụp. Chụp cây chưa biết tên để hỏi sau. Đặt tên ảnh theo ngày và số điểm.
Một mẩu giấy trắng làm bảng màu phấn. Gạt chút phấn của cây đang nở lên giấy, ghi tên. Dần dần thành bảng màu của trại.
Một thùng ong để theo dõi cửa tổ. Chọn một hai thùng đại diện, lần nào cũng đếm ong ở đúng những thùng đó.
Không cần biết tên khoa học. Ghi tên bà con quanh vùng hay gọi. Chưa biết tên thì đặt tên tạm như "bụi hoa tím bờ suối".
Hẹn với chính mình một năm. Lịch hoa chỉ có nghĩa sau đủ một vòng mùa. Đừng bỏ giữa chừng khi thấy vài tuần chẳng có gì mới.
Mỗi lần đi, ghi những gì?
Ngày và giờ. Dòng đầu mỗi lần ghi. Không có ngày thì sổ vô dụng.
Thời tiết mấy hôm gần đây. Nắng, mưa, sương, gió, lạnh. Ghi ngắn: "mưa 3 hôm, nay hửng".
Cây đang nụ. Nụ báo trước hoa sẽ nở trong vài tuần. Đây là thông tin quý nhất để chuẩn bị đàn.
Cây đang nở và mức độ. Ghi "lác đác", "nhiều", "rộ". Ba mức là đủ.
Cây đang tàn. Biết nguồn nào sắp hết để đoán quãng hụt.
Có ong dú trên hoa không. Đây là điều phân biệt lịch hoa cho ong với lịch hoa ngắm cảnh. Cây nở nhiều mà không có ong thì không phải nguồn của đàn.
Lượt ong ra vào trong một phút. Đếm ở cùng một thùng. Con số này cho biết đàn đang bận hay rảnh.
Màu phấn chính ở chân ong. Ghi màu chiếm nhiều nhất. So với bảng màu để đoán nguồn.
Việc đã làm với đàn. Lấy mật, chia đàn, che thùng, dời thùng. Ghi để sau này nối được việc làm với kết quả.
Thuốc phun quanh vùng. Thấy nhà bên phun, ghi ngày và vườn nào. Ong chết sau đó thì có manh mối.
Một câu nhận xét. Một dòng tự do: "đàn số 2 ống cửa sứt", "nhiều ruồi quanh thùng 4". Những dòng này sau này rất đáng giá.
Đọc sổ sau một năm
Hết một vòng mùa, lấy sổ ra, kẻ một tờ lớn có mười hai cột cho mười hai tháng. Mỗi cây một hàng, tô những tháng cây ấy nở. Bên dưới thêm một hàng ghi lượt ong ra vào trung bình mỗi tháng.
Nhìn tờ giấy ấy, những tháng trống sẽ hiện ra rất rõ: tháng không cây nào được tô, lượt ong thấp. Đó là tháng đàn đói. Những tháng nhiều cây chồng lên nhau, lượt ong cao, là tháng đàn no, có thể tính chuyện lấy mật hay chia đàn.
Từ đây, việc chăm đàn có căn cứ. Lấy mật vào cuối mùa no nhưng chừa lại cho tháng đói sắp tới. Chia đàn vào đầu mùa no để đàn con kịp lớn. Trồng thêm cây nở đúng tháng trống.
Năm thứ hai, ghi tiếp và so với năm đầu. Sẽ thấy cây nào nở đều đặn năm nào cũng vậy, cây nào thất thường. Đó là lúc lịch hoa của trại bắt đầu đáng tin.
Mấy chuyện nhỏ làm sổ ghi bền hơn
Đừng cố ghi quá nhiều. Người ghi quá kỹ thường bỏ sau một tháng. Ba dòng mỗi tuần nhưng ghi đủ một năm có giá trị hơn ba trang ghi trong ba tuần.
Rủ người trong nhà cùng đi. Trẻ con rất giỏi phát hiện ong trên hoa, người lớn tuổi biết tên cây. Vòng đi hằng tuần thành một nếp nhỏ của cả nhà.
Chép sổ sang một chỗ khác mỗi quý. Sổ giấy ở vùng cao ẩm dễ mốc, dễ mất. Chụp ảnh từng trang cũng được.
Với trại có khách ghé thăm, cuốn sổ cũ sờn mép, đầy những dòng ghi tay về hoa và ong, tự nó đã là một câu chuyện kể về sự mộc và thật của nghề.
Câu hỏi thường gặp
Ghi lịch hoa trên điện thoại có được không?
Được, miễn là đều đặn. Nhiều người thấy sổ giấy dễ ghi hơn khi đứng ngoài vườn, còn điện thoại tiện chụp ảnh. Có thể kết hợp cả hai.
Bao lâu thì lịch hoa tự ghi dùng được?
Sau một năm đã thấy được tháng no tháng đói. Sau hai ba năm thì phân biệt được cây nào nở ổn định, cây nào thất thường.
Không biết tên cây thì ghi thế nào?
Đặt tên tạm theo hình dáng và vị trí, chụp ảnh, rồi hỏi người trong vùng sau. Quan trọng là lần nào cũng gọi cùng một tên.
Lịch hoa có giúp biết lúc nào lấy mật ong dú không?
Có. Lấy mật vào cuối quãng no và luôn chừa lại cho quãng đói sắp tới mà sổ đã cho biết trước.
Có cần ghi lịch hoa khi chỉ nuôi một hai thùng ong dú?
Vẫn nên. Một hai thùng thì vòng đi ngắn, ghi nhanh, mà vẫn biết được tháng nào đàn cần mình để ý.
