Rừng thông không cho ong dú mật. Thông là cây hạt trần, thụ phấn nhờ gió, không có hoa tiết mật để mời côn trùng. Thứ rừng thông có thể cho là bóng mát, gió dịu, và có lẽ một phần nhựa để đàn làm keo tổ. Mật và phấn ăn hằng ngày thì đàn vẫn phải đi tìm ở cây hoa quanh bìa rừng.
Sai lầm hay gặp là nghe "đặt ong cạnh rừng" liền nghĩ rừng nào cũng là kho thức ăn. Ở Lâm Đồng, nhiều đồi phủ kín thông ba lá, nhìn xanh mướt mà dưới tán gần như không có hoa. Bài này tách bạch điều đã thấy với điều còn chưa chắc, để bà con chọn chỗ đặt thùng cho đúng.
Vì sao rừng thông không phải nguồn mật?
Cây thông không ra hoa theo kiểu hoa cà phê hay hoa nhãn. Nó có nón đực và nón cái. Nón đực tung phấn vàng theo gió, nhiều đến mức có mùa phủ cả mặt nước, mặt xe. Nhưng không có mật đi kèm, vì thông không cần côn trùng để thụ phấn.
Ong dú đôi khi vẫn được thấy quanh nón đực đang tung phấn. Phấn thông khô, hạt có túi khí để bay xa, và theo nhiều người nuôi thì giá trị nuôi ong non của nó kém hơn phấn hoa thường. Chuyện ong dú có gom phấn thông nhiều hay ít ở vùng cao Việt Nam thì chưa có nhiều quan sát được ghi chép, nên chỉ nên coi là khả năng, đừng coi là nguồn chính.
Dưới tán thông, đất thường chua, phủ dày lá kim. Cỏ và cây bụi có hoa mọc thưa. Đó là lý do một đồi thông thuần nhìn như rừng mà với ong lại gần như một vùng trống. Đặt thùng giữa đồi thông thuần, xa cây hoa, đàn sẽ phải bay xa, mà ong dú vốn không bay xa được như ong mật.
Ngược lại, bìa rừng thông giáp vườn cà phê, rẫy cây ăn trái hay suối có cây bụi lại là chỗ tốt. Rừng che gió che nắng gắt, còn thức ăn thì nằm ngay phía vườn.
Nhựa thông và keo tổ: điều đã thấy, điều chưa chắc
Ong dú cần nhựa cây. Chúng trộn nhựa với sáp để làm keo, xây ống cửa, trám khe, đắp vách bình. Đàn khoẻ thường có ống cửa chắc và kín, đàn yếu hay để khe hở. Vì vậy chỗ có nguồn nhựa gần là một điểm cộng.
Thông chảy nhựa nhiều ở vết thương trên vỏ, vết chặt cành. Người nuôi ở vùng có thông kể thấy ong dú đậu quanh giọt nhựa còn mềm. Tuy vậy chưa đủ cơ sở để nói ong dú vùng này lấy keo chủ yếu từ thông. Nhựa thông khô cứng rất nhanh và rất dính, ong nhỏ có thể bị dính chân. Rất có thể đàn kén chọn, lấy ở thông một ít, lấy ở các cây khác nhiều hơn.
Cách biết chắc nhất là tự quan sát: vào giờ nắng, đứng gần những thân thông có vết nhựa mới, nhìn xem có ong dú tới lấy hay không và tới nhiều hay ít so với các cây khác trong vườn. Ghi lại vài lần là có câu trả lời cho chính trại mình.
Một điều nên nhớ: keo tổ mỗi trại một màu, một mùi khác nhau vì đàn gom nhựa từ nhiều loại cây. Đừng thấy keo có mùi nhựa thông rồi kết luận ngay, cũng đừng quả quyết keo của trại mình là keo thông khi chưa ai kiểm.
Đặt thùng cạnh rừng thông: những cái được
Bóng râm buổi trưa. Nắng cao nguyên mùa khô chiếu gắt lúc trưa. Thùng nằm dưới bóng bìa rừng không bị hầm nóng như thùng giữa đồi trống.
Chắn gió mùa khô. Gió thổi mạnh trên đồi làm ong khó bay về. Một dải thông phía đầu gió giúp quanh thùng dịu hơn hẳn.
Ít người qua lại. Bìa rừng thường yên. Đàn ít bị rung, ít bị trẻ nhỏ hay vật nuôi chạm vào.
Có thể có nguồn nhựa gần. Như đã nói, chưa chắc ong lấy nhiều nhựa thông, nhưng có thêm một nguồn để chọn vẫn hơn không có.
Lá thông khô làm lớp phủ đất. Lá rụng che đất, giữ ẩm cho cây hoa trồng ở phía vườn, lại ít cỏ mọc lên sát chân giá thùng.
Không khí mát, độ ẩm vừa. Vùng thông thường cao và mát. Ong dú ở đây ít khổ vì nóng, nhưng phải tính chuyện lạnh sương sớm.
Cảnh đẹp cho trải nghiệm. Với trại có khách ghé thăm, dãy thùng gỗ dưới hàng thông là khung cảnh dễ chịu để kể chuyện ong dú.
Ít cây bị phun thuốc. Rừng thông thường không bị phun thuốc trừ sâu như vườn, nên phía rừng là phía an toàn của trại.
Dễ giữ trại mộc. Gỗ thông sẵn quanh vùng nên làm giá kê, mái che cũng thuận, hợp tinh thần càng mộc càng thật.
Cảnh báo sớm khi có lửa rừng. Ở gần rừng, người nuôi tự nhiên phải để ý mùa khô hơn, điều đó cũng giúp trại an toàn hơn.
Đàn có chỗ trú khi mưa giông. Hàng cây cao chặn bớt mưa tạt ngang, thùng ít bị ướt so với để trơ trên đồi.
Những cái thiếu và cách bù
Thiếu mật. Thông không cho mật, nên phải có vườn hoa trong tầm bay. Đặt thùng ở bìa giáp vườn, đừng đặt sâu giữa đồi thông thuần.
Thiếu phấn tốt. Trồng thêm cây bụi có hoa ở phía trống của trại, ưu tiên cây nở vào những tháng vườn nghỉ hoa.
Lạnh sương sớm. Dưới tán rừng mặt trời lên muộn, thùng ấm chậm. Xoay cửa thùng về hướng đón nắng sớm, đặt chỗ có khoảng hở cho nắng lọt.
Ẩm kéo dài mùa mưa. Bìa rừng ẩm hơn đồi trống. Kê thùng cao khỏi mặt đất, mái che rộng, kiểm tra nấm mốc sau những đợt mưa dầm.
Kiến rừng nhiều. Gần rừng có nhiều tổ kiến hơn. Chân giá phải có chén nước hoặc lớp chống kiến, kiểm thường xuyên.
Nguy cơ cháy rừng mùa khô. Dọn sạch lá thông khô quanh giá thùng một vòng rộng, đừng để lớp lá dày bén lửa ngay dưới thùng.
Cành khô rơi. Thông già hay rụng cành khi gió lớn. Đừng kê thùng ngay dưới cành chết, nhìn lên trước khi chọn chỗ.
Đường xa, khó trông. Bìa rừng xa nhà thì khó canh. Chọn chỗ đi bộ tới được hằng ngày, vì ong dú cần mắt người ghé qua.
Thú rừng nhỏ. Một số loài thú, chim có thể phá tổ. Giá kê chắc, thùng đóng kín, cửa tổ không quá rộng.
Tưởng xanh là đủ ăn. Đi một vòng bán kính vài trăm mét đếm cây có hoa. Nếu chỉ thấy thông và cỏ, chỗ đó chưa nên đặt nhiều thùng.
Đặt quá nhiều thùng một chỗ. Nguồn hoa ít thì nhiều thùng chia nhau càng đói. Bắt đầu vài thùng, thấy đàn khoẻ mới tăng.
Vậy đặt trại ở đâu cho hợp vùng thông?
Nếu đất nhà nằm sát đồi thông, chỗ đẹp nhất thường là đường ranh giữa rừng và vườn. Lưng tựa vào rừng để có bóng và chắn gió, mặt hướng ra vườn để đàn bay ra là gặp hoa. Cửa thùng nên đón nắng buổi sáng, vì ở vùng cao ong dú cần chút nắng mới ấm người mà bay ra.
Trại ở vùng Tà Đùng đặt giữa rừng và vườn cà phê, hoa rừng, cây ăn trái cũng theo đúng tinh thần ấy: rừng cho chỗ ở yên, vườn cho miếng ăn. Không có vườn hoa thì rừng đẹp mấy cũng chỉ là chỗ ngủ.
Người mới hay hỏi có nên chở thùng vào sâu trong rừng thông cho mộc. Câu trả lời là không cần. Mộc ở đây là không ép đàn, không cho ăn đường tràn lan, để đàn sống bằng hoa thật. Muốn vậy thì phải có hoa thật gần đàn.
Cuối cùng, hãy để đàn trả lời. Đặt thử một hai thùng, theo dõi vài tháng: ong ra vào đều, ống cửa chắc, đàn nặng dần là chỗ ấy hợp. Đàn lặng, ống cửa xẹp, ong ít ra là nên dời ra gần vườn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong dú gần rừng thông có mùi nhựa thông không?
Thường là không rõ, vì thông không cho mật. Mùi mật do hoa đàn đi quyết định. Nếu có mùi nhựa nhẹ thì có thể do keo tổ lẫn vào khi lấy mật, chứ không phải mật từ thông.
Ong dú có bị dính chết trong nhựa thông không?
Có thể có vài con bị dính ở giọt nhựa còn mềm, đó là chuyện tự nhiên. Một đàn khoẻ không vì thế mà yếu đi. Nếu thấy ong chết nhiều bất thường thì nên tìm nguyên nhân khác như thuốc phun.
Rừng thông có ảnh hưởng xấu đến đàn ong dú không?
Bản thân thông không hại ong. Cái bất lợi là thiếu hoa, ẩm và lạnh dưới tán. Đặt thùng ở bìa rừng có nắng và gần vườn là tránh được phần lớn.
Có nên đặt ong dú trong rừng thông để lấy keo ong?
Không nên đặt chỉ vì keo. Ong dú cho keo ít và chưa chắc đàn lấy keo chủ yếu từ thông. Ưu tiên của trại là đàn khoẻ, đủ ăn.
Đặt thùng ong dú dưới tán thông thì cách gốc bao xa?
Không có con số chuẩn. Nên tránh ngay dưới cành khô, chừa lối nắng sáng vào cửa thùng, và dọn lá khô quanh giá cho khỏi bén lửa.
