Có, nhưng chủ yếu là phấn. Hoa chanh dây rất to, mật giấu trong một buồng kín dưới đáy, ong dú bé xíu khó với tới. Thứ ong dú hay lấy là phấn trên năm bao phấn treo lủng lẳng. Người thụ phấn chính cho chanh dây là những con ong to như ong bầu, không phải ong dú.
Nhiều nhà vùng cao có giàn chanh dây sau nhà, lại có thùng ong dú, nên câu hỏi này rất hay gặp: đặt thùng gần giàn có lợi gì không? Bài này nói thẳng phần được, phần không được, để khỏi kỳ vọng sai.
Nhìn kỹ một bông chanh dây
Bông chanh dây nở ra trông như một chiếc đĩa có vòng tua tím trắng xoăn. Giữa đĩa nhô lên một cái trụ, trên đỉnh là năm bao phấn to màu vàng lục quay xuống, trên cùng là ba đầu nhụy cong. Bao phấn và đầu nhụy đều ở khá cao so với mặt hoa.
Mật thì nằm ở dưới đáy, trong một buồng nhỏ được che bởi một lớp màng. Ong to đậu xuống, chui đầu vào khe để hút mật, lưng cọ vào bao phấn và đầu nhụy, nhờ đó mà thụ phấn. Con ong phải đủ to thì lưng mới chạm được.
Ong dú thì nhỏ hơn rất nhiều. Đậu xuống mặt hoa, nó không chạm tới bao phấn ở trên cao, cũng khó lách vào buồng mật. Cách đơn giản nhất với ong dú là bay thẳng lên bao phấn mà gom phấn.
Hoa chanh dây chỉ nở trong khoảng một ngày rồi khép. Ong dú phải ghé đúng hôm ấy. Giàn lớn có hoa nở liên tục nhiều tuần thì đàn có nguồn phấn đều.
Ong dú gần giàn: được gì cho đàn, được gì cho trái?
Phần được cho đàn khá rõ: phấn chanh dây nhiều, hạt to, ong gom về được. Ở vùng cao, chanh dây có thể ra hoa nhiều đợt trong năm tuỳ cách chăm, nên giàn chanh dây có thể lấp một phần những quãng thiếu phấn.
Phần mật thì ít. Đừng mong mùa chanh dây là mùa mật của ong dú. Nếu có mật thì cũng là từ các hoa khác quanh vườn.
Phần được cho trái thì phải nói thật: ong dú không phải người thụ phấn chính của chanh dây. Có thể khi gom phấn ong dú vô tình chạm đầu nhụy, nhưng điều này chưa có nhiều quan sát ở vườn Việt Nam để khẳng định. Có ý kiến còn cho rằng ong nhỏ lấy bớt phấn mà không thụ phấn, làm phấn còn lại cho ong to ít đi. Mức độ ảnh hưởng thì chưa rõ.
Vì vậy, nhà nào trồng chanh dây để lấy trái mà thấy đậu kém, đừng nghĩ đặt thêm ong dú là giải quyết được. Bà con trồng chanh dây ở nhiều nơi vẫn thụ phấn bằng tay hoặc giữ chỗ ở cho ong bầu quanh vườn.
Nếu đặt thùng ong dú gần giàn chanh dây
Đặt cách giàn một quãng. Đừng treo thùng ngay dưới giàn. Giàn rậm che kín, ẩm, kiến hay theo dây leo bò vào thùng.
Cửa thùng hướng ra phía trống. Lối bay phải thoáng, không bị dây leo chắn ngang.
Hỏi lịch phun của giàn. Chanh dây hay bị sâu bệnh, phải phun nhiều. Đây là rủi ro lớn nhất khi đặt thùng gần giàn.
Phun vào chiều muộn. Hoa chanh dây thường mở vào sáng và trưa. Nếu phải phun thì chọn lúc hoa đã khép, ong đã về tổ, đọc kỹ nhãn và thời gian cách ly.
Ưu tiên thuốc ít độc với ong. Nhãn thuốc thường ghi mức độc với ong. Hỏi người bán thuốc, cán bộ khuyến nông nếu chưa rõ.
Che thùng hoặc đóng cửa hôm phun. Nếu không dời được, che cửa tổ vào hôm phun và mở lại khi an toàn.
Theo dõi ong chết trước cửa tổ. Thấy ong chết nhiều đột ngột sau đợt phun là dấu hiệu nhiễm thuốc, cần dời thùng.
Giữ chỗ ở cho ong bầu. Ong bầu làm tổ trong gỗ mục, tre khô. Để lại vài khúc gỗ mục quanh vườn giúp chanh dây đậu trái.
Đừng chặt bỏ dây leo khác quanh giàn. Một số dây leo dại có hoa nhỏ là nguồn mật cho ong dú, bổ sung cho phấn chanh dây.
Đếm ong dú trên hoa. Ghé giàn giữa buổi sáng, đếm xem có bao nhiêu ong dú đậu bao phấn. Đó là câu trả lời cho vườn mình.
Đừng mong tăng trái nhờ ong dú. Đặt ong dú vì đàn được thêm phấn, không phải vì giàn được thêm trái.
Những điều người trồng chanh dây hay hỏi
Ong dú có phá hoa chanh dây không? Không cắn phá hoa. Ong chỉ gom phấn rồi đi.
Ong dú có đốt người hái trái không? Ong dú không có ngòi đốt. Lúc bị động tổ chúng chỉ bu vào tóc, cắn nhẹ.
Chanh dây có làm mật ong dú đổi vị không? Khó nói vì ong dú lấy mật chanh dây rất ít. Vị mật chủ yếu từ các hoa khác.
Có nên trồng chanh dây để nuôi ong dú? Nếu đã định trồng chanh dây để lấy trái thì có thêm nguồn phấn cho đàn. Trồng chỉ để nuôi ong dú thì có nhiều cây dễ hơn.
Giàn chanh dây có che nắng tốt cho thùng? Có, nhưng ẩm và nhiều kiến. Bóng của cây gỗ thưa thường tốt hơn.
Phấn chanh dây có tốt cho đàn? Đàn gom được phấn để nuôi ong non. Nhưng đàn khoẻ cần nhiều loại phấn, không chỉ một.
Ong to và ong dú có tranh nhau không? Cùng ghé một hoa, mỗi loài lấy một phần. Chưa thấy ong dú bị đuổi hay bị hại.
Ong dú đi giàn chanh dây giờ nào? Thường giữa buổi sáng đến trưa, khi hoa mở và trời ấm.
Mùa mưa chanh dây có hoa không? Tuỳ cách chăm và giống. Có giàn ra hoa cả mùa mưa, nhưng ngày mưa ong ít ra.
Giàn của hàng xóm có ảnh hưởng không? Có, ong dú đi cả giàn hàng xóm nếu gần. Thuốc phun bên đó cũng ảnh hưởng đến đàn mình.
Có cần báo cho nhà bên cạnh mình nuôi ong? Nên báo. Biết có ong, nhiều người sẵn lòng chọn giờ phun phù hợp hơn.
Giàn chanh dây trong khu vườn nhiều tầng của vùng cao
Ở nhiều vườn vùng cao, chanh dây không đứng một mình. Nó leo trên giàn cạnh vườn cà phê, gần hàng cây ăn trái, có khi vắt lên cả cây che bóng. Với ong dú, giá trị của giàn chanh dây nằm ở chỗ nó là một mảnh ghép trong cả khu vườn nhiều tầng ấy.
Khi cà phê đã tàn, giàn chanh dây vẫn có thể còn hoa. Khi chanh dây nghỉ, cây ăn trái hay cây bụi ven rừng lại lên. Nhìn như vậy thì không cần hỏi chanh dây có đủ nuôi đàn không, mà hỏi nó lấp vào chỗ trống nào trong lịch hoa của vườn.
Điều đáng lo nhất vẫn là thuốc. Giàn chanh dây thường được chăm kỹ, phun nhiều hơn cà phê. Một vườn đa tầng mà tầng chanh dây phun thường xuyên thì cả khu vườn thành rủi ro cho ong.
Nếu nhà mình tự quản giàn thì dễ: chọn giờ phun, chọn thuốc, báo cho chính mình. Nếu giàn là của nhà bên, một câu chuyện thân tình với hàng xóm về lịch phun đáng giá hơn mọi biện pháp khác.
Câu hỏi thường gặp
Ai thụ phấn chính cho hoa chanh dây?
Chủ yếu là những con ong to như ong bầu, vì chúng đủ lớn để lưng chạm vào bao phấn và đầu nhụy khi hút mật. Nhiều vườn còn thụ phấn bằng tay.
Thụ phấn bằng tay cho chanh dây có ảnh hưởng ong dú không?
Không ảnh hưởng gì đáng kể. Ong dú vẫn gom phần phấn còn lại. Người thụ phấn tay chỉ cần nhẹ tay, ong dú không đốt.
Ong dú có giúp chanh dây đậu trái nhiều hơn không?
Chưa có cơ sở để khẳng định. Ong dú nhỏ, thường không chạm đầu nhụy khi lấy phấn. Đừng dựa vào ong dú để tăng đậu trái.
Thuốc phun chanh dây có làm chết ong dú không?
Có thể, nếu thuốc độc với ong và phun lúc ong đang trên hoa. Đọc kỹ nhãn, phun chiều muộn, che thùng hôm phun.
Nên đặt thùng ong dú cách giàn chanh dây bao xa?
Không có con số chuẩn. Vài chục mét là đàn vẫn đi được, mà thùng không bị ẩm hay kiến từ giàn bò sang.
