Thùng ong dú trong một dãy dài nên được đánh dấu theo ba lớp: một vạch màu hoặc hình đơn giản ở mặt trước để ong nhận ra nhà mình, một số hay ký hiệu khắc vào gỗ để người nuôi ghi chép không nhầm, và nếu có dùng app quản lý thì dán thêm mã quét ở mặt sau. Nguyên tắc quan trọng nhất: số là của đàn, không phải của thùng.
Chuyện này hay xảy ra ở trại có từ mười thùng trở lên. Hôm trước ghi vào sổ: thùng thứ bảy đàn yếu, cần xem lại. Tuần sau ra trại, đếm từ đầu dãy, mở thùng thứ bảy, thấy đàn mạnh bình thường. Thì ra giữa tuần có người dời một thùng để sửa giá, cả dãy lệch đi một chỗ. Đàn yếu thật thì nằm ở thùng thứ tám, và không ai xem.
Đếm thứ tự trong dãy là cách đánh dấu tệ nhất. Bài này nói cách đánh dấu bền với mưa nắng vùng cao, có ích cho cả ong lẫn người.
Đánh dấu thùng là để giúp ai?
Đánh dấu thùng có hai người dùng, và hai người này cần hai thứ khác nhau. Người dùng thứ nhất là con ong. Ong dú đi làm về phải tìm đúng cửa nhà mình giữa một hàng thùng giống hệt nhau. Ong nhận nhà bằng vị trí, mùi, và những dấu hiệu nhìn thấy được quanh cửa. Một vạch màu khác nhau ở mỗi thùng là thêm một cái mốc cho ong.
Người dùng thứ hai là người nuôi. Mình cần biết thùng nào là đàn nào để ghi chép: ngày chia đàn, ngày thu mật, lần thấy kiến, đàn mạnh hay yếu. Với người, màu sắc không đủ, vì chỉ có vài màu dễ phân biệt mà số thùng thì nhiều. Người cần số hoặc ký hiệu riêng cho từng đàn.
Lỗi hay gặp là dùng một thứ cho cả hai việc. Viết số to bằng sơn trắng lên mặt trước thì ong chỉ thấy một vệt trắng giống hệt nhau trên mọi thùng. Sơn màu khác nhau thì người lại không phân biệt được hai thùng cùng màu xanh. Tách ra hai lớp là gọn nhất.
Còn một điều nữa: đánh dấu phải chịu được mùa mưa vùng cao. Phấn viết, bút lông, giấy dán thì chỉ sau vài trận mưa là mờ hết. Dấu phải bền như chính cái thùng.
Vạch màu ở mặt trước: dấu dành cho ong
Ong phân biệt rõ nhất xanh dương, vàng và trắng. Mắt ong khác mắt người. Màu đỏ với ong gần như sẫm tối, khó phân biệt với nền gỗ.
Dùng vài màu xen kẽ trong dãy. Không cần mỗi thùng một màu. Chỉ cần hai thùng cạnh nhau không cùng màu.
Thêm hình đơn giản nếu ít màu. Một vạch ngang, một hình tam giác, một hình tròn. Ong nhận ra hình dạng khác nhau quanh cửa.
Vẽ gần cửa tổ, không vẽ lên cửa. Dấu nằm trên hoặc cạnh lỗ cửa. Sơn sát ống keo cửa sẽ làm ong khó chịu.
Dùng sơn gốc nước, để khô hẳn. Sơn mặt ngoài, phơi khô vài ngày trước khi đặt đàn, hoặc sơn vào tấm gỗ nhỏ rồi gắn lên.
Tấm màu gắn rời là lựa chọn tốt. Sơn lên miếng gỗ nhỏ, đóng vào thùng. Khi chuyển đàn sang thùng khác, mang tấm màu theo.
Không sơn toàn bộ thùng màu sặc sỡ. Thùng sơn kín hấp nắng hơn, lại có mùi sơn. Một vạch nhỏ là đủ.
Thùng chia đàn mới nên có dấu thật khác. Đàn con dễ quay về đàn mẹ. Màu và hình khác hẳn đàn mẹ giúp ong non định hướng lại.
Dấu mờ thì sơn lại vào buổi chiều. Tránh lúc ong ra vào đông. Dùng cùng màu cũ, không đổi màu đột ngột.
Đổi chỗ thùng thì giữ dấu theo thùng. Ong nhớ hình và màu của nhà mình. Đổi dấu cùng lúc với đổi chỗ là ong lạc hai lần.
Không cần vẽ đẹp. Ong không chấm điểm. Rõ, khác nhau, bền mưa là đủ.
Ký hiệu cho người ghi chép
Đặt mỗi đàn một mã riêng. Một con số, hoặc chữ cái chỉ khu với số, ví dụ khu đồi trên số một. Mã này đi suốt đời đàn.
Khắc hoặc đóng dấu sắt vào gỗ. Khắc bằng dao, đục, hoặc đốt bằng que sắt nung. Mưa nắng bao nhiêu cũng không mờ.
Thẻ kim loại đóng đinh cũng bền. Tấm nhôm mỏng đóng số bằng búa và bộ chữ số. Nhỏ gọn, rẻ, không mất.
Đặt ký hiệu ở mặt sau hoặc hông. Chỗ người đứng làm việc nhìn thấy, không phải chỗ ong bay ra vào.
Số đi theo đàn, không theo thùng. Khi chuyển đàn sang thùng mới, chuyển cả thẻ số. Thùng trống thì không có số.
Đàn chia ra thì đặt mã mới, ghi đàn mẹ. Trong sổ ghi rõ đàn mới tách từ đàn nào. Sau vài năm sẽ thấy dòng đàn nào khoẻ.
Đàn mất thì không dùng lại số đó ngay. Dùng lại số cũ cho đàn mới làm sổ ghi chép rối. Cứ tăng số tiếp.
Vẽ sơ đồ dãy kèm mã. Một tờ sơ đồ dán ở chỗ để đồ nghề. Ai vào trại cũng biết thùng nào ở đâu.
Không dựa vào thứ tự trong dãy. Dời một thùng là cả dãy lệch. Thứ tự chỉ dùng để đi cho nhanh, không dùng để ghi.
Thống nhất cách gọi trong nhà. Nhiều người cùng chăm thì phải gọi cùng một mã. Mỗi người một kiểu là sổ sách vô dụng.
Kiểm thẻ số khi đi kiểm đàn. Thẻ rơi, thẻ lỏng thì đóng lại ngay hôm đó, đừng để tới lần sau.
Mã quét và app: khi nào đáng dùng?
Khi trại có vài chục thùng trở lên, sổ giấy bắt đầu khó theo. Lật tìm lại lịch sử một đàn mất nhiều thời gian, giấy ướt mưa, người khác chăm hộ không biết đọc chữ mình. Lúc đó có thể nghĩ tới việc gắn mã quét lên từng thùng.
Cách làm thường là mỗi đàn có một mã QR in trên tấm nhựa hoặc tem chống nước, dán ở mặt sau thùng. Mở điện thoại quét là ra ngay trang của đàn đó: ngày nhận, ngày chia, lần thu mật, ghi chú. Các app quản lý trại ong dú, như hệ ID Ong Dú tại app.ongdu.com, có sẵn mã QR cho từng tổ để làm việc này.
Mã quét không thay được vạch màu, vì ong không đọc mã. Nó cũng không thay được thẻ số khắc, vì mã có thể bong, điện thoại có thể hết pin giữa trại. Nên coi mã quét là lớp thứ ba, thêm vào chứ không thay thế.
Ở vùng cao, tem dán ngoài trời chịu nắng và sương nên mau phai. Dán ở mặt khuất nắng, dưới mái che, và nếu được thì có thêm một tấm che nhỏ phía trên. Kiểm tra thử quét định kỳ, mã nào không quét được thì in lại.
Với trại vài thùng, sổ tay và thẻ số là đủ. Đừng để việc chọn app làm chậm việc chính là đi xem đàn đều đặn.
Ghi gì sau mỗi lần xem đàn
Ngày xem và thời tiết. Đàn trông yếu vào một sáng lạnh khác với đàn yếu giữa trưa nắng ấm.
Ong ra vào nhiều hay ít. Ghi theo cảm nhận: đông, vừa, thưa. So qua các lần sẽ thấy xu hướng.
Có mang phấn về không. Ong mang phấn nhiều thường là đàn đang nuôi con, đàn đang lên.
Dấu hiệu lạ ở cửa. Kiến, ruồi, ong chết, ong đánh nhau. Mỗi thứ là một manh mối.
Nếu mở thùng: lượng bình mật, bình phấn. Ước nhiều, vừa, ít là đủ. Không cần đếm từng bình.
Việc đã làm. Trám khe, thay chén nước, bọc áo, chia đàn, thu mật. Lần sau biết ngay.
Việc cần làm lần sau. Ghi rõ để người khác chăm hộ cũng làm được.
Ngày thu mật và ước lượng. Ghi đàn nào cho mật, mùa nào. Sau vài năm thấy được đàn nào hợp vùng.
Nguồn hoa đang nở quanh trại. Cà phê, hoa rừng, cây ăn trái. Ghi cùng ngày để nhìn ra lịch hoa.
Ghi ngắn, ghi đều. Một dòng mỗi lần mà đều đặn có ích hơn một trang dài thỉnh thoảng mới viết.
Đọc lại sổ trước mùa lạnh và trước mùa hoa. Đó là hai lúc cần biết đàn nào yếu để chăm thêm, đàn nào khoẻ để chia.
Câu hỏi thường gặp
Có nên viết tên đàn lên thùng ong bằng bút lông không?
Có thể dùng tạm, nhưng ở vùng cao mưa nhiều, nét bút lông mờ rất nhanh. Khắc vào gỗ hoặc đóng thẻ kim loại bền hơn nhiều.
Ong dú có nhận biết màu sắc trên thùng không?
Có. Ong nhìn được màu, nhất là xanh dương, vàng và trắng, và dùng chúng cùng với vị trí, mùi để nhận ra cửa tổ. Màu đỏ thì ong nhìn kém hơn.
Dùng app quản lý tổ ong có cần mạng không?
Tuỳ app. Ở vùng cao sóng yếu, nên chọn cách làm vẫn ghi được trên giấy hoặc trong điện thoại rồi đồng bộ sau. Mã quét chỉ là lối vào nhanh, thẻ số vẫn phải có.
Đánh dấu có làm ong khó chịu không?
Một vạch sơn đã khô kỹ hay một tấm gỗ nhỏ gắn bên ngoài không làm ong khó chịu. Tránh sơn còn ướt, sơn có mùi mạnh, và đừng sơn quanh ống cửa.
Thùng không dùng nữa có nên giữ số không?
Không. Số là của đàn. Thùng trống thì bỏ thẻ số ra, lưu vào sổ là đàn đó đã hết, để khỏi nhầm khi thùng được dùng lại.
