Thùng gỗ thông mới đóng xong thì đừng cho đàn vào ngay. Nên phơi ở chỗ thoáng gió, nắng nhẹ, mở nắp, trong khoảng vài tuần, tới khi úp mũi vào lòng thùng không còn thấy hắc nhựa và sờ tay vào mặt gỗ bên trong thấy khô, mát chứ không lạnh ẩm. Mùa mưa ở vùng cao gỗ khô chậm, phải để lâu hơn mùa khô.
Chuyện hay gặp ở bà con mới nuôi: mua thùng mới tinh, thơm mùi gỗ, chuyển đàn vào hôm trước, hôm sau ong đứng đặc ngoài cửa, vài hôm nữa đàn yếu hẳn hoặc kéo đi. Thùng không có lỗi gì về kích thước. Cái lỗi nằm ở mùi và hơi ẩm còn trong gỗ, thứ mắt mình không nhìn thấy.
Bài này nói cách phơi cho đúng ở khí hậu cao nguyên, nơi sáng có sương, trưa nắng gắt, chiều hay mưa, và cách tự thử thùng bằng mũi, bằng tay trước khi giao cho đàn ong.
Vì sao thùng gỗ thông mới làm đàn ong dú khó chịu?
Gỗ thông có nhựa. Nhựa thông là thứ dầu thơm nằm trong thớ gỗ, nhất là quanh mắt gỗ và những vệt sẫm màu. Mình ngửi thấy thơm, nhưng trong một cái hộp kín nhỏ như thùng ong dú, mùi đó đặc lại, hắc hơn nhiều so với lúc ngửi ngoài trời.
Ong dú sống bằng mùi. Đàn nhận ra nhà mình nhờ mùi keo, mùi sáp, mùi phấn mật của chính đàn đó. Bỏ đàn vào một cái hộp toàn mùi lạ, ong mất cái mốc quen. Đàn khoẻ thì chịu khó trát keo lên phủ dần, đàn yếu hay đàn vừa chịu xóc đường thì dễ bỏ đi.
Cái thứ hai là hơi ẩm. Gỗ mới xẻ, nhất là gỗ chưa qua sấy, còn ngậm nước trong thớ. Ở vùng cao, đêm lạnh xuống thì hơi nước trong gỗ và hơi thở của đàn gặp nhau, đọng thành giọt trên nắp. Giọt nước rơi xuống bình phấn, bình mật thì sinh mốc, sinh chua, đàn phải tốn công dọn.
Gỗ còn ẩm cũng co ngót dần khi khô. Cho đàn vào lúc gỗ còn ướt thì vài tuần sau nắp hở, thành thùng nứt khe, kiến và gió lùa vào đúng lúc đàn đang yếu nhất. Phơi trước là để gỗ co hết phần cần co khi trong thùng chưa có gì phải bảo vệ.
Nói gọn lại cho dễ nhớ: phơi thùng không phải để thùng đẹp. Phơi để ba thứ đi ra khỏi gỗ trước khi đàn đi vào: mùi hắc, nước trong thớ, và độ co ngót.
Phơi thùng gỗ thông mới bao lâu là vừa?
Không có con số cố định cho mọi thùng. Gỗ đã sấy lò khô nhanh hơn gỗ xẻ tươi rất nhiều. Hỏi người đóng thùng gỗ đã sấy hay chưa trước khi tính ngày.
Gỗ đã sấy thường chỉ cần vài tuần. Phần việc chủ yếu là cho bay bớt mùi ở mặt gỗ vừa bào, vì bào xong là lộ ra lớp thớ còn nhiều nhựa.
Gỗ xẻ tươi phải để lâu hơn hẳn. Có khi cả tháng hoặc hơn, tuỳ trời. Cầm thùng thấy nặng tay, mặt gỗ mát lạnh như vừa lau nước là còn ẩm.
Mùa khô ở cao nguyên phơi nhanh. Nắng hanh, gió mạnh, gỗ ráo nhanh. Nhưng cũng vì vậy mà dễ nứt nếu phơi thẳng dưới nắng trưa.
Mùa mưa phơi chậm, có khi phải kéo dài gấp đôi. Ngày nắng ngày mưa, gỗ hút ẩm lại về đêm. Đừng đếm ngày, hãy nhìn dấu hiệu của chính thùng.
Dấu hiệu đã đủ: mùi dịu, mặt trong khô. Đóng nắp lại nửa ngày rồi mở ra ngửi. Nếu chỉ còn mùi gỗ nhẹ, không xộc lên mũi, là được.
Dấu hiệu chưa đủ: hơi nước đọng trên nắp. Đóng nắp qua một đêm lạnh, sáng ra lật nắp thấy mờ hơi hoặc lấm tấm nước là gỗ còn thở ra ẩm.
Mắt gỗ còn rỉ nhựa thì chưa xong. Những giọt nhựa trong, dính tay ở mắt gỗ là chỗ mùi đặc nhất. Để thêm hoặc cạo đi như phần dưới.
Cân thùng là cách chắc nhất cho ai thích đo. Cân lúc mới mang về, cách vài hôm cân lại. Khi trọng lượng gần như không giảm nữa là nước trong gỗ đã ra gần hết.
Đừng vội vì đã hẹn ngày nhận tổ giống. Chuẩn bị thùng trước khi hẹn đàn. Thùng chưa sẵn thì để đàn ở thùng cũ thêm ít hôm còn hơn ép vào thùng ẩm.
Thùng dự phòng nên có sẵn từ sớm. Người nuôi lâu năm luôn có vài thùng đã phơi kỹ để chờ lúc tách đàn, khỏi phải gấp gáp.
Phơi ở đâu cho đúng với khí hậu vùng cao?
Chọn chỗ có gió lùa hơn là chỗ nắng gắt. Gió đưa hơi ẩm và mùi đi đều. Nắng trưa cao nguyên rất gắt, làm mặt gỗ khô nhanh trong khi lõi còn ướt, đó là lúc nứt.
Nắng sớm và nắng chiều nhẹ là tốt nhất. Phơi ra sân lúc sáng sau khi tan sương, trưa kéo vào hiên có mái, chiều lại đưa ra nếu trời còn nắng.
Kê thùng lên gạch hoặc thanh gỗ. Đặt thẳng xuống đất là đáy thùng hút hơi đất ẩm lên, phơi mãi không khô mặt dưới.
Mở hết nắp, cửa và khe thăm. Thùng đóng kín thì phơi chỉ khô mặt ngoài. Lòng thùng mới là chỗ ong ở, phải cho gió vào tận trong.
Xếp thưa, không chồng thùng lên nhau. Chồng lên là mặt tiếp giáp không có gió, chỗ đó vừa ẩm vừa dễ mốc xanh.
Lật thùng mỗi vài ngày. Mặt nào cũng phải có lượt hứng gió. Đáy thùng hay bị quên nhất.
Cất vào hiên trước khi sương xuống. Ở vùng cao, sương chiều tối đọng xuống rất nhanh. Để thùng ngoài trời qua đêm là gỗ hút lại phần ẩm đã phơi cả ngày.
Tránh xa bếp củi và chỗ đốt rác. Gỗ mới hút mùi khói rất mạnh. Thùng ám khói thì ong cũng không ưa hơn thùng hắc nhựa.
Tránh chỗ gần kho phân, kho thuốc bảo vệ thực vật. Mùi hóa chất bám vào gỗ khó bay hơn mùi nhựa. Phơi ở sân sạch, xa khu pha thuốc trong vườn cà phê.
Không phơi dưới tán cây đang có ong khác qua lại nhiều. Thùng mở nắp có thể bị kiến hoặc côn trùng chui vào làm tổ. Mỗi lần lật thùng thì nhìn qua lòng thùng.
Mái hiên tôn thì cẩn thận buổi trưa. Dưới mái tôn trưa nắng rất hầm. Hiên lợp ngói hoặc lá thoáng hơn, hoặc kê thùng xa mái một chút.
Che mưa tạt nhưng đừng bọc ni lông. Bọc ni lông kín thì hơi ẩm trong gỗ không thoát ra được, còn ngột hơn để ngoài mưa.
Thử thùng trước khi cho đàn vào ở
Cách thử đơn giản nhất là dùng mũi. Đóng nắp thùng lại từ sáng tới trưa, rồi mở ra, ghé mặt vào ngửi ngay. Mùi lúc mở nắp là mùi đàn ong sẽ sống chung. Nếu thấy xộc, cay mũi, phải nhắm mắt lại, là chưa được. Nếu chỉ thoang thoảng mùi gỗ, giống mùi một cái tủ gỗ cũ, là ổn.
Cách thứ hai là dùng tay. Áp lòng bàn tay vào mặt gỗ bên trong, giữ vài giây. Gỗ khô cho cảm giác ấm và khô. Gỗ còn ẩm cho cảm giác mát lạnh và hơi rít. Thử thêm ở góc thùng và mặt đáy, vì đó là chỗ khô sau cùng.
Cách thứ ba dành cho những đêm lạnh: đóng nắp để qua đêm ở hiên, sáng sớm lật nắp lên xem. Mặt dưới nắp mờ hơi nước là gỗ còn nhả ẩm. Thùng nào vượt qua được đêm lạnh mà nắp vẫn khô, thùng đó có thể dùng cho mùa mưa.
Nhiều người nuôi lâu năm còn làm thêm một bước gọi là mồi mùi: lấy một ít keo và sáp cũ từ thùng đàn khác, xoa mỏng vào thành trong và quanh cửa thùng mới. Mùi keo của ong làm thùng bớt lạ. Chỉ lấy từ đàn khoẻ, không lấy từ thùng có dấu hiệu bệnh hay có ruồi đẻ trứng.
Còn những mắt gỗ rỉ nhựa thì dùng dao cạo sạch phần nhựa đọng, để thêm vài hôm cho mặt cạo khô. Không trét gì lên đó cả, ong sẽ tự phủ keo khi vào ở.
Những việc không nên làm với thùng gỗ thông mới
Không sơn, không quét dầu bóng bên trong. Lòng thùng là nơi ong đi lại, đặt bình mật. Mọi lớp phủ đều mang mùi lạ và có thể lẫn vào sáp, vào mật.
Mặt ngoài nếu muốn bảo vệ thì để sau. Chỉ dùng loại dầu gỗ tự nhiên, quét mỏng, phơi thật khô nhiều ngày trước khi dùng. Còn không thì để mộc là yên tâm nhất.
Không xịt thuốc chống mối, chống mọt. Thuốc mối được làm ra để giết côn trùng, mà ong cũng là côn trùng. Gỗ mới có mọt thì thay tấm khác.
Không rửa thùng bằng xà phòng, nước tẩy. Mùi xà phòng bám sâu trong thớ gỗ thông, phơi mãi không hết. Bụi bào thì phủi khô là đủ.
Không ngâm nước cho hết nhựa. Ngâm chỉ làm gỗ ướt thêm, phơi lâu gấp mấy lần, mà nhựa thông không tan trong nước.
Không khò lửa cháy đen lòng thùng. Hơ lửa thật nhẹ cho bay lớp nhựa mặt có người làm, nhưng khò quá tay thì để lại muội than và mùi khét, ong cũng không ưa.
Không nhỏ tinh dầu cho thơm. Mùi thơm với người là mùi lạ với ong. Thùng tốt là thùng gần như không có mùi.
Không dán băng keo, ni lông vào lòng thùng. Ong gặm keo dán và ni lông ra rồi vứt bỏ, có khi lẫn vào tổ. Muốn bịt khe thì dùng sáp ong.
Không bào lại mặt trong ngay trước ngày chuyển đàn. Bào là lộ ra lớp thớ mới nhiều nhựa, coi như phơi lại từ đầu.
Không dùng chung thùng mới với chuyện chứa đồ. Thùng mới hay bị tiện tay đựng phân, đựng đồ nghề. Mùi đó ngấm vào là bỏ.
Không bỏ qua bước thử chỉ vì thùng trông khô. Mặt ngoài khô rất nhanh, nhất là trưa nắng. Lòng thùng và đáy mới là chỗ nói thật.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ thông có hợp để làm thùng nuôi ong dú không?
Hợp, và rất phổ biến ở vùng cao vì sẵn, nhẹ, dễ gia công, giữ ấm khá. Điểm cần lưu ý duy nhất là nhựa và độ ẩm lúc gỗ còn mới, nên phải phơi kỹ trước khi dùng.
Thùng cũ đã có đàn ở rồi thì có cần phơi lại không?
Thùng cũ đã có lớp keo của ong nên không còn hắc nhựa. Nếu thùng bị bỏ trống lâu, bám bụi hoặc ẩm mốc thì cạo sạch phần mốc, phơi khô vài nắng là dùng lại được.
Mua thùng đóng sẵn thì hỏi người bán điều gì?
Hỏi gỗ đã sấy hay mới xẻ, đóng từ bao giờ, có tẩm hay quét gì không. Ba câu đó giúp mình biết cần phơi thêm bao lâu và thùng có dùng được hay không.
Ong vẫn bỏ thùng dù đã phơi kỹ thì do đâu?
Thường do đàn yếu sẵn, bị xóc khi vận chuyển, mất ong chúa, hoặc vị trí đặt thùng nóng, ẩm, có kiến. Thùng chỉ là một phần, cần xem cả đàn và chỗ đặt.
Có thể phơi thùng trong nhà khi trời mưa dầm không?
Được, nếu chỗ đó thoáng và có gió lưu thông, ví dụ nhà kho mở cửa hai đầu. Phòng kín, không có gió thì gỗ khô rất chậm và dễ lên mốc.
Thùng gỗ thông bị mốc xanh khi đang phơi thì xử lý sao?
Chà khô bằng bàn chải, mang ra chỗ gió nhiều hơn và kê cao lên. Mốc xuất hiện là dấu hiệu chỗ phơi quá ẩm hoặc thùng đặt sát nhau, cần đổi cách phơi chứ không cần hóa chất.
