Mái che cho thùng ong dú ở vùng cao không cần mua gì đắt: lá cọ, tranh, ván gỗ thừa, tôn cũ lót lá đều dùng được. Hai điều quyết định mái tốt hay dở là mép mái vươn đủ xa ra trước cửa thùng để mưa xiên không tạt vào, và giữa mái với nắp thùng có khoảng hở để trưa nắng hơi nóng thoát ra ngoài.
Một buổi chiều mưa ở cao nguyên thường thế này: trời đang nắng, gió nổi lên, rồi mưa đổ xéo theo gió cả tiếng đồng hồ. Thùng có mái che nhỏ vừa khít nắp thì mặt trước vẫn ướt sũng, nước chảy vào khe cửa, ong đứng nép trong lỗ không ra được. Thùng có mái vươn rộng thì cửa vẫn khô, mưa ngớt là ong ra làm liền.
Bài này so từng loại vật liệu bà con vùng cao hay có, cách làm mái cho đúng, và những chỗ hay làm sai khiến mái che lại thành cái nồi hấp.
Mái che thùng ong dú cần làm được những gì?
Một cái mái tốt cho thùng ong dú phải làm ba việc. Việc thứ nhất là chặn nước. Không chỉ mưa rơi thẳng mà cả mưa xiên, nước tạt từ mái nhà bên cạnh, nước nhỏ giọt từ tán cây. Thùng gỗ ướt lâu ngày sinh mốc, cửa ướt thì ong không ra.
Việc thứ hai là chặn nắng gắt. Nắng trưa ở cao nguyên rất mạnh dù không khí mát. Nắp thùng hứng nắng trực tiếp có thể nóng lên đáng kể, đàn phải quạt cánh, bình mật mềm ra, có khi sáp chảy ở những thùng vách mỏng.
Việc thứ ba, hay bị quên nhất, là để không khí lưu thông. Mái đè sát lên nắp thùng thì nắp vẫn nóng như không có mái, vì nhiệt truyền thẳng xuống. Phải có một khoảng hở giữa mái và nắp, gió đi qua đó mang hơi nóng ra.
Ngoài ba việc đó, mái ở vùng cao còn phải chịu được gió. Mùa khô có gió mạnh, đầu mùa mưa có giông. Mái nhẹ không buộc chắc thì bay mất, mái nặng không đỡ chắc thì đè lên thùng. Chọn vật liệu là chọn cách cân giữa nhẹ, mát, bền và sẵn có.
So sánh các vật liệu làm mái sẵn có ở vùng cao
Lá cọ khô: mát nhất, nhẹ nhất. Lớp lá dày cách nhiệt tốt, mưa rơi không ồn. Nhược điểm là mục sau một hai mùa mưa, phải thay hoặc lợp thêm.
Tranh: dày và cách nhiệt rất tốt. Lợp đủ dày thì trưa nắng dưới mái vẫn mát. Tranh dễ là chỗ chuột và côn trùng ở, phải kiểm định kỳ.
Ván gỗ ghép: chắc, dễ làm cho từng thùng. Hai tấm ván ghép thành mái chữ A là đủ cho một thùng. Ván hút nước nên đặt dốc cho nước chảy nhanh.
Ván phủ lá ở trên: gom được cái tốt của hai thứ. Ván làm khung cứng, lá phủ trên làm lớp chống nóng. Lá mục thì thay lá, khung vẫn giữ.
Tôn: bền nhưng nóng nếu để trần. Tôn trần giữa trưa nóng ran, lại ồn khi mưa đá. Phải lót lá, lót lưới hoặc phủ lá lên trên.
Tôn lót lá: cách hay dùng ở trại nhiều thùng. Tôn chặn nước bền lâu, lớp lá bên dưới hoặc bên trên ngăn nhiệt. Ít phải sửa trong mùa mưa.
Tấm nhựa, tấm lợp lấy sáng: nên tránh. Cho nắng xuyên qua, dưới mái sáng và nóng như nhà kính. Ong cũng không thích cửa thùng chói nắng.
Bạt ni lông: chỉ dùng tạm. Rẻ, nhanh, nhưng bí hơi, gió thổi phần phật làm đàn bị rung. Dùng vài hôm khi chờ làm mái thật thì được.
Ngói cũ: mát nhưng nặng. Hợp với mái chung cho cả dãy có khung chắc. Đặt riêng trên từng thùng thì quá nặng và dễ rơi.
Tấm xơ dừa, tấm cói: dùng làm lớp lót. Không đủ chặn nước một mình, nhưng lót dưới tôn rất tốt.
Ưu tiên thứ sẵn quanh nhà. Mái làm bằng vật liệu sẵn có thì hỏng là thay được ngay, không phải chờ đi mua. Đây là cái lợi lớn ở vùng xa chợ.
Không dùng vật liệu đã dính hóa chất. Tôn từng che kho thuốc, bao bì phân bón, tấm gỗ tẩm dầu đều mang mùi và chất lạ ngay trên đầu thùng ong.
Làm mái cho đúng: vươn xa, chừa khe, buộc chắc
Mép mái trước phải vươn ra khỏi cửa thùng. Đứng nhìn từ cửa ra, mép mái phải che được một khoảng trước cửa. Ở chỗ hay có gió, vươn xa hơn nữa.
Mặt sau vươn ít hơn cũng được. Mặt sau thùng không có cửa nên chỉ cần không cho nước chảy dọc xuống.
Hai bên hông cũng cần mái thừa ra. Mưa xiên theo gió không chỉ đến từ phía trước. Mái chữ A hai mái che được hai hông.
Chừa khe hở giữa mái và nắp thùng. Kê mái trên hai thanh gỗ hoặc làm khung riêng, đừng đặt thẳng mái lên nắp.
Mái nghiêng đủ dốc. Lá và tranh phải dốc nhiều hơn tôn để nước trôi nhanh, không thấm. Mái bằng thì nước đọng và mục nhanh.
Nước chảy khỏi mái phải rơi xa thùng. Đừng để nước từ mép mái rơi xuống ngay giá kê, bắn ngược lên đáy thùng.
Buộc mái bằng dây kẽm hoặc đóng đinh vào khung. Không đặt hờ. Một cơn gió giông là mái bay, thùng phơi mưa cả đêm mà không ai biết.
Khung mái gắn vào giá hoặc cột, không gắn vào thùng. Thùng phải mở được nắp mà không tháo mái. Gắn mái vào thùng thì mỗi lần kiểm đàn lại làm rung cả tổ.
Chiều cao vừa đủ để mở nắp. Mái quá thấp thì phải nhấc mái mới mở được thùng. Đo trước khi làm.
Mái lá phải lợp dày, chồng lớp. Lớp mỏng nhìn kín nhưng nắng rọi qua và mưa thấm. Lợp chồng như lợp nhà.
Đầu mùa mưa kiểm và vá mái. Lá mục, tôn gỉ thủng đều lộ ra vào trận mưa đầu. Kiểm trước đó vài tuần là kịp.
Những lỗi khiến mái che thành cái nồi hấp
Lỗi thường gặp nhất là bọc kín. Thấy trời mưa lâu, nhiều người quấn thêm ni lông quanh cả thùng và mái cho chắc. Mưa thì không vào, nhưng hơi thở của đàn và hơi ẩm trong gỗ cũng không ra. Sau vài hôm, mở ra thấy thành trong đẫm nước, mùi chua. Che mưa thì chỉ che từ trên và phía gió, luôn chừa đường cho gió đi.
Lỗi thứ hai là đặt tôn sát nắp. Nhìn thì gọn, nhưng giữa trưa tôn nóng lên và truyền thẳng xuống nắp thùng. Chỉ cần nâng tấm tôn lên cao hơn một chút, kê bằng hai thanh gỗ, và lót một lớp lá, là nhiệt độ dưới mái dịu hẳn. Đặt tay lên nắp thùng giữa trưa là biết mái đang làm tốt hay không.
Lỗi thứ ba là che quá kín bốn mặt để chống lạnh. Mùa lạnh ở vùng cao đúng là cần giữ ấm, nhưng giữ ấm là việc của lớp áo bọc quanh thùng, không phải của mái. Mái che bít bốn phía thì ban ngày nắng lên, dưới mái nóng nhanh mà không thoát, đêm xuống lại đọng hơi nước.
Lỗi cuối cùng là dùng mái làm chỗ để đồ. Gác dao, gác khay, gác bao lên mái thùng tiện tay, mỗi lần lấy đồ lại làm rung tổ, mà đồ ướt để trên mái thì nhỏ nước xuống. Mái chỉ để che, đồ nghề để chỗ khác.
Mái che theo từng mùa ở cao nguyên
Mùa khô: chú ý nắng trưa và gió. Kiểm xem mái có bị gió lật, lá có bị khô giòn bay mất không. Bổ sung lớp lá nếu nắp thùng nóng.
Mùa khô hanh: mái lá dễ bắt lửa. Không đốt rác, đốt cỏ gần dãy thùng mái lá. Một tàn lửa là cháy cả mái lẫn thùng.
Chuyển mùa: vá mái trước cơn mưa đầu. Cơn mưa đầu mùa hay đi kèm giông. Mái phải buộc chắc trước khi trời đổi.
Mùa mưa: nhìn cửa thùng sau mỗi trận mưa lớn. Cửa còn khô là mái đủ. Mặt trước ướt là mái phải vươn thêm hoặc chắn thêm phía gió.
Mùa mưa: dọn lá mục rơi xuống nắp. Lá mục đọng trên nắp giữ ẩm, sinh mốc mặt ngoài thùng.
Mùa lạnh: không hạ mái để giữ ấm. Hạ mái thấp sát thùng là mất khe thoáng. Giữ ấm bằng áo bọc thùng, không bằng mái.
Mùa lạnh: cho nắng sớm chiếu vào cửa. Mép mái đừng che mất nắng buổi sáng. Thùng được nắng sớm thì đàn ấm lên và ra làm sớm hơn.
Mùa có mưa đá: mái tôn phải có lớp lót. Mưa đá đập tôn trần ồn và rung, đàn hoảng. Lớp lá hoặc lưới giảm hẳn.
Sau mùa mưa: thay lá mục, sơn chống gỉ tôn. Làm phía ngoài mái, khi sơn khô hẳn mới đặt lại trên thùng, không để mùi sơn ngay trên đàn.
Ghi lại mái nào hỏng nhanh. Chỗ nào gió mạnh, chỗ nào mưa xiên nhiều sẽ lộ ra qua từng mùa. Lần sau làm mái chỗ đó chắc hơn.
Đừng thay hết mái cùng một ngày. Thay từng mái, làm nhẹ tay, mỗi thùng chỉ bị quấy một lúc ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Thùng ong dú đặt dưới tán cây có cần mái che không?
Vẫn nên có. Tán cây không chặn được mưa xiên và còn nhỏ nước sau mưa rất lâu. Tán thưa vào mùa khô cũng để lọt nắng trưa xuống nắp thùng.
Mái che nên làm màu gì?
Màu sáng hoặc vật liệu tự nhiên như lá, tranh đều mát. Tôn sẫm màu hấp nắng nhiều hơn, nếu dùng thì càng cần lớp lót.
Có nên làm một mái chung cho nhiều thùng thay vì từng mái nhỏ?
Có nhiều thùng thì mái chung che mưa xiên tốt hơn và người nuôi làm việc tiện hơn. Có ít thùng, đặt rải rác thì mái riêng gọn hơn. Hai cách đều được nếu mép mái đủ vươn và có khe thoáng.
Mái lá dùng được bao lâu thì phải thay?
Tuỳ loại lá, độ dày và lượng mưa. Thường sau một hai mùa mưa là lá mục, bắt đầu thấm. Cứ đầu mỗi mùa mưa kiểm lại là chắc ăn.
Làm sao biết thùng đang bị nóng dưới mái?
Sờ tay lên nắp lúc trưa nắng, nắp nóng rõ là có vấn đề. Nhìn cửa thùng thấy nhiều ong đứng quạt cánh, hoặc ong bám ra ngoài thành thùng cũng là dấu hiệu.
Mái che có giúp chống kiến không?
Không. Mái chỉ lo nắng mưa. Chống kiến phải làm ở chân giá bằng chén nước hoặc vòng chặn, và giữ cho cành lá không chạm vào thùng.
