Muốn xếp nhiều thùng ong dú dưới một mái che chung thì làm thành dãy, các thùng cách nhau đủ để ong không lẫn cửa, cửa thùng quay ra phía ngoài mái, phía sau chừa lối đi cho người làm việc, giá kê cao vừa tầm tay và tầm mắt. Mái phải vươn đủ xa để mưa xiên không tạt vào cửa.
Ai từng lên các trại ong vùng cao đều thấy cảnh quen: một mái lá hay mái tôn lót lá dài, bên dưới là một hàng thùng gỗ đều tăm tắp. Ở trại Ong Mộc tại Tà Đùng cũng vậy, thùng gỗ thông xếp thành dãy dài dưới mái che thoáng. Nhìn thì đơn giản, nhưng chỉ cần xếp sai vài chi tiết là ong vào nhầm thùng, đánh nhau, hoặc người nuôi mỗi lần mở thùng phải đứng chắn ngay đường bay.
Bài này đi qua từng thứ cần tính khi dựng một dãy như vậy: vì sao làm mái chung, xếp thùng thế nào, lối đi rộng bao nhiêu là vừa, và những lỗi hay gặp.
Vì sao trại vùng cao hay làm mái che chung?
Ở đồng bằng, nhiều nhà treo từng thùng dưới hiên hoặc dưới tán cây, mỗi thùng một mái nhỏ. Lên cao nguyên thì khác. Mùa mưa kéo dài nhiều tháng, mưa đi kèm gió, có khi mưa xiên cả buổi chiều. Mái nhỏ trên từng thùng khó che được kiểu mưa này.
Một mái chung dài và rộng che được cả khoảng không trước cửa thùng, nơi ong đậu xuống trước khi bò vào. Mưa ngớt là ong ra làm được ngay, không phải chờ thùng khô.
Mái chung còn giúp người nuôi. Một buổi đi kiểm cả dãy thùng mà không phải đội mưa, đồ nghề để luôn dưới mái, sổ ghi chép không ướt. Vào mùa mưa dầm, chuyện nhỏ này quyết định mình có chịu đi kiểm đàn đều hay không.
Điểm yếu của mái chung là nhiều đàn ở gần nhau. Nếu các thùng giống hệt nhau, đặt sát nhau, cửa cùng một độ cao, ong nhất là ong non mới tập bay rất dễ về nhầm thùng bên cạnh. Ong lạ vào nhà khác thì bị đuổi đánh, có khi thành cướp mật giữa hai đàn. Phần còn lại của bài là để tránh chuyện này.
Khoảng cách giữa các thùng ong dú trong dãy
Đừng đặt các thùng chạm sát nhau. Chừa khoảng hở giữa hai thùng ít nhất vài gang tay. Khoảng hở đó vừa cho gió đi, vừa tách mùi của hai đàn.
Thùng càng giống nhau, khoảng cách càng phải rộng. Thùng gỗ thông đóng hàng loạt nhìn y như nhau. Ong dựa vào vị trí và mùi để nhận nhà, vị trí sát nhau là dễ lẫn.
Đàn mạnh nên đặt xen với đàn yếu, không gom một chỗ. Hai đàn yếu cạnh nhau dễ bị một đàn mạnh gần đó vào cướp. Xen kẽ thì mỗi đàn yếu có hàng xóm bình thường.
Đầu dãy và cuối dãy là chỗ ong hay về nhầm nhất. Ong có xu hướng dạt về hai đầu dãy. Đặt đàn khoẻ ở hai đầu để chịu được ong lạc vào.
Cửa thùng so le nhau cũng giúp nhiều. Thùng này cửa ở góc trái, thùng kế cửa ở giữa, hoặc kê cao thấp chênh nhau một chút. Ong nhận ra khác biệt đó.
Đánh dấu đầu thùng bằng màu khác nhau. Ong phân biệt được màu xanh, vàng, trắng. Vạch sơn ở mặt trước giúp ong và cả người nuôi nhận ra từng thùng.
Không dồn quá nhiều thùng vào một mái. Dãy dài vô tận nhìn đẹp nhưng nguồn hoa quanh đó có hạn. Nhiều đàn tranh nhau một khu hoa thì đàn nào cũng ít mật.
Dãy dài thì chia thành từng cụm. Mỗi cụm vài thùng, giữa các cụm chừa khoảng trống rộng hơn hoặc trồng một bụi cây làm mốc. Ong định hướng tốt hơn hẳn.
Chuyển thùng trong dãy thì làm vào chiều tối. Lúc ong đã về hết. Đổi chỗ ban ngày là cả đám ong đi làm về sẽ đậu vào chỗ cũ.
Thùng mới chia đàn đặt xa thùng mẹ. Đặt cạnh nhau là ong thợ của đàn con quay về đàn mẹ, đàn con yếu đi rõ.
Ghi lại sơ đồ dãy. Thùng số mấy đặt ở đâu, đàn nào mạnh yếu. Khi dãy lên tới vài chục thùng, trí nhớ không theo kịp.
Hướng cửa, lối đi và chiều cao giá kê
Cửa thùng quay ra phía ngoài mái. Đường bay của ong phải thoáng phía trước. Cửa quay vào lối đi là ong bay thẳng vào mặt người đi kiểm.
Lối đi đặt phía sau thùng. Người nuôi làm việc từ phía sau, mở nắp từ sau ra, không đứng chắn đường bay. Đây là điểm khác lớn nhất giữa trại chuyên nghiệp và nhà nuôi vài thùng.
Lối đi rộng đủ cho một người ngồi xổm làm việc. Lúc mở thùng, chia đàn, mình phải ngồi, đặt khay, đặt dao. Lối chật chỉ đủ đi qua thì làm việc rất khổ.
Nếu hai dãy quay lưng vào nhau, lối đi ở giữa. Hai dãy cửa quay ra hai phía, lối giữa dùng chung. Cách này tiết kiệm mái mà ong hai dãy không chéo đường bay.
Giá kê cao ngang hông người đứng. Không phải cúi khi mở nắp, nhìn được vào lòng thùng. Giá quá thấp thì đất bắn lên khi mưa, kiến dễ lên.
Chân giá đặt trong chén nước hoặc có vòng chống kiến. Một dãy giá nối liền nhau thì kiến lên được một chân là đi được cả dãy. Mỗi chân phải có chặn riêng.
Không để cỏ, cành cây chạm vào giá. Cỏ mọc cao chạm giá là cầu cho kiến, cho thằn lằn. Phát cỏ quanh dãy thường xuyên.
Nền lối đi phải thoát nước. Đất nện hơi dốc ra ngoài hoặc rải đá dăm. Lối đi lầy lội thì vừa trơn vừa giữ ẩm ngay dưới thùng.
Đồ nghề để ở một đầu dãy. Một cái kệ nhỏ ở đầu mái cho dao, chổi, khay, sáp. Không để đồ dưới gầm giá vì chỗ đó ẩm và vướng.
Đầu mái phía gió chính nên che thêm. Vùng cao có mùa gió mạnh. Một tấm phên hoặc hàng cây chắn ở đầu hứng gió giúp cả dãy bớt lạnh.
Đừng đặt dãy ngay trên đường đi của người và gia súc. Trâu bò húc giá, trẻ con chạy ngang trước cửa thùng đều làm đàn hoảng.
Mái che chung rộng bao nhiêu thì đủ?
Mái che cho dãy thùng cần hai thứ: đủ rộng để mưa xiên không tạt tới cửa, và đủ thoáng để trưa nắng không hầm. Hai thứ này kéo nhau theo hai hướng ngược, nên phải cân.
Về độ rộng, cách dễ nhất là đứng ở cửa thùng nhìn ra ngoài. Mép mái phải vươn ra trước cửa thùng một khoảng để khi mưa xiên theo hướng gió thường gặp, nước vẫn rơi xuống đất chứ không rơi vào mặt thùng. Ở chỗ hay có gió lùa, mép mái phải vươn xa hơn, hoặc hạ mép mái xuống thấp hơn.
Về độ thoáng, mái phải đủ cao so với nắp thùng để không khí nóng dưới mái có chỗ thoát. Mái lá, mái tranh thoáng và mát hơn tôn trần. Nếu dùng tôn vì bền, nên lót thêm một lớp lá hoặc lưới che nắng phía dưới, và để hở hai đầu hồi cho gió đi xuyên.
Đừng làm mái quá rộng tới mức dưới mái tối om. Ong dú định hướng bằng ánh sáng, cửa thùng nằm sâu trong chỗ tối thì ong ra vào chậm, buổi sáng cũng ấm lên chậm hơn. Thường thì mép mái chừa được nắng sớm chiếu xéo vào mặt trước thùng là tốt cho vùng cao.
Cuối cùng, mái chung nặng hơn mái từng thùng rất nhiều. Cột phải chôn chắc, giằng chéo đủ, nhất là ở chỗ trống trải. Một cơn giông đầu mùa mưa làm sập mái lên cả dãy thùng là thiệt hại không nhỏ.
Những lỗi hay gặp khi xếp dãy thùng
Xếp thùng sát nhau cho tiết kiệm mái. Hậu quả là ong lẫn nhà, đánh nhau ở cửa. Thấy ong chết nhiều trước cửa thùng thì xem lại khoảng cách trước tiên.
Cửa thùng quay vào lối đi. Đi kiểm là bị ong vướng tóc, đàn bị quấy liên tục. Nên đổi hướng cả dãy vào một buổi chiều tối.
Mái quá thấp, đụng đầu. Người đi kiểm lom khom, dễ va vào thùng làm rung. Mái phải cao hơn đầu người đi lại thoải mái.
Mái tôn trần không lót. Trưa nắng cao nguyên dưới tôn trần nóng hầm, đàn phải quạt cánh liên tục. Lót lá hoặc lưới là khác hẳn.
Dãy chạy ngang hướng gió chính. Gió đập thẳng vào cả dãy cửa thùng. Nếu được, xoay dãy chạy dọc theo hướng gió, hoặc chắn đầu dãy.
Mọi thùng giống hệt nhau, không dấu. Ong lẫn và người cũng lẫn. Ghi chép sai thùng là theo dõi đàn sai từ đầu.
Dựng dãy ở chỗ trũng. Chỗ trũng đọng sương và hơi lạnh về đêm, mưa thì đọng nước. Chọn chỗ hơi cao, thoát nước tốt.
Đặt dãy ngay cạnh vườn phun thuốc. Gió mang theo thuốc tạt vào cả dãy. Dãy càng dài, rủi ro càng lớn. Thoả thuận với hàng xóm về giờ phun, hướng gió.
Giá liền một tấm ván dài chung. Một chỗ rung là cả dãy rung, một con kiến lên là đi khắp. Nên kê từng giá riêng hoặc ngắt ván thành đoạn.
Không chừa chỗ mở rộng. Đàn tách ra cần chỗ mới. Dựng mái dài hơn số thùng hiện có một chút để sau này không phải chen.
Bỏ quên dọn dưới gầm giá. Sáp vụn, bình mật hỏng rơi xuống gầm thu hút kiến và ruồi. Dọn định kỳ cùng lúc phát cỏ.
Câu hỏi thường gặp
Một mái che chung nên đặt bao nhiêu thùng ong dú?
Không có con số chung, tuỳ nguồn hoa quanh đó và sức mình chăm. Người mới nên bắt đầu ít thùng, chia thành cụm, khi thấy đàn nào cũng ổn định mới nối dài thêm.
Ong dú có hay vào nhầm thùng không?
Có, nhất là khi thùng giống nhau và đặt sát. Ong non mới tập bay dễ lạc nhất. Giãn khoảng cách, đánh dấu màu và cho cửa so le là cách giảm đáng kể.
Dãy thùng nên quay về hướng nào ở vùng cao?
Thường cửa thùng nên đón được nắng sớm để đàn ấm lên và ra làm sớm, tránh hướng gió lạnh chính và tránh nắng chiều chiếu thẳng. Mỗi khu đất có hướng gió riêng nên cần quan sát vài hôm trước khi dựng.
Mái lá hay mái tôn tốt hơn cho trại ong?
Mái lá mát và thoáng hơn nhưng phải thay định kỳ. Mái tôn bền nhưng nóng, cần lót thêm lớp lá hoặc lưới và để thoáng hai đầu. Nhiều trại vùng cao dùng tôn lót lá để có cả hai.
Đặt hai dãy thùng đối diện nhau có được không?
Không nên để hai dãy cửa quay mặt vào nhau vì đường bay chéo, người đi giữa bị kẹt trong luồng ong. Hai dãy quay lưng vào nhau, lối đi ở giữa phía sau thùng thì hợp lý hơn.
