Ở vùng cao, nhãn thường trổ bông muộn hơn đồng bằng vì trời mát và mùa khô đến muộn. Hoa nhãn nhỏ, mọc thành chùm dày, tiết nhiều mật ở chỗ nông, rất hợp với ong dú bé xíu. Nếu vườn không phun thuốc lúc hoa nở, đây là quãng đàn có thể tích được mật.
Một câu bà con hay hỏi: "Nhà có mấy cây nhãn sau vườn, có đáng đặt ong dú gần không?" Câu trả lời là đáng, nhưng phải hiểu mùa nhãn ngắn và hay trùng với mùa phun thuốc. Bài này nói chuyện đó cho cụ thể.
Vì sao hoa nhãn hợp với ong dú?
Hoa nhãn nhỏ cỡ hạt tiêu, cánh mở rộng, đĩa mật nằm ngay giữa, không sâu. Ong mật lấy dễ, ong dú còn lấy dễ hơn vì không cần lưỡi dài. Một chùm có rất nhiều hoa và chúng nở rải rác nhiều ngày, nên ong có việc đều.
Hoa nhãn lại nở thành mảng lớn trên tán, nhìn từ xa thấy cả cây vàng nhạt. Mùi thơm ngọt bay khá xa vào những buổi sáng lặng gió. Với ong dú bay ngắn, cây nhãn trong vườn sát nhà là nguồn rất thuận.
Phấn nhãn cũng có, nhưng nhiều người nuôi thấy mùa nhãn ong mang mật về nhiều hơn phấn. Đó là lý do mùa nhãn hay được nhắc như một mùa mật, khác với mùa dã quỳ chủ yếu là mùa phấn.
Ở chiều ngược lại, ong dú giúp nhãn đậu quả. Hoa nhãn có hoa đực và hoa cái nở lệch nhau, cần côn trùng chuyển phấn. Không ai hứa được tăng năng suất bao nhiêu, nhưng vườn có ong ghé đều thì hoa có thêm cơ hội đậu.
Nhãn vùng cao nở khi nào?
Ở đồng bằng phía Nam, nhãn có thể được xử lý cho ra hoa nhiều vụ trong năm. Lên vùng cao thì khác: nhiều vườn nhãn nhà để tự nhiên, cây cần một đợt khô và lạnh mới phân hoá mầm hoa. Vì vậy hoa nhãn vùng cao thường đến vào mùa khô, và muộn hay sớm tuỳ năm.
Không nên tin một ngày cố định. Cùng một vùng, cây trên đồi trống nắng có thể trổ trước cây trong thung lũng ẩm vài tuần. Cây già, cây non cũng khác nhau.
Cách chắc chắn là theo dõi chính cây trong vườn: thấy đọt non dừng lại, đầu cành nhú chùm nụ màu nâu vàng là còn ít tuần nữa hoa nở. Lúc đó bắt đầu chuẩn bị cho đàn.
Mùa nhãn ở vùng cao có khi trùng hoặc nối ngay sau hoa cà phê. Với trại đặt giữa vườn cà phê và cây ăn trái, hai mùa này nối nhau tạo thành quãng đàn ăn no nhất trong năm.
Chuẩn bị đàn trước mùa nhãn
Đặt thùng trong tầm gần cây nhãn. Ong dú bay ngắn. Thùng cách vài chục mét đến một hai trăm mét là hợp. Xa hơn thì đàn tận dụng kém.
Kiểm tra sức đàn trước khi hoa nở. Đàn đông ong, có nhiều ong non mới tận dụng được mùa mật. Đàn yếu ra hoa vẫn chỉ đủ nuôi mình.
Đừng chia đàn ngay sát mùa nhãn. Chia đàn làm hai đàn nhỏ, mỗi đàn đều phải gây lại sức. Muốn mật mùa nhãn thì để đàn nguyên.
Chừa chỗ trong thùng. Thùng đã chật bình mật thì đàn không có chỗ chứa thêm. Kiểm tra trước, nếu thùng có tầng chồng thì chuẩn bị tầng trống.
Hỏi nhà vườn lịch phun thuốc. Mùa hoa nhãn hay đi kèm phun thuốc trị sâu đục cuống, bọ xít. Biết lịch để che hoặc dời thùng.
Thoả thuận với hàng xóm. Nói trước với vườn nhãn bên cạnh rằng mình có ong. Nhiều người sẵn lòng phun chiều muộn khi biết.
Che cửa thùng lúc vườn gần phun. Nếu không dời được, đóng hoặc che cửa thùng vào sáng hôm phun và mở lại khi thuốc đã khô, theo thời gian ghi trên nhãn.
Dọn cỏ quanh giá thùng. Mùa nhãn là mùa khô, cỏ khô dễ cháy và là đường cho kiến lên thùng.
Chuẩn bị nước sạch gần trại. Mùa khô ong cần nước. Một khay nước nông có sỏi hoặc lá nổi để ong đậu uống.
Ghi ngày hoa nở rộ. Ghi lại để năm sau biết trước mà chuẩn bị đàn đúng lúc.
Đừng mở thùng xem quá nhiều. Mỗi lần mở là một lần đàn mất công vá keo. Mùa mật nên để đàn làm việc.
Mật mùa nhãn và chuyện lấy mật
Mật mùa nhãn thường thơm rõ hơn. Nhiều người nếm thấy mùi thơm nhẹ kiểu hoa nhãn. Nhưng bình mật là hỗn hợp nên không phải lô nào cũng nhận ra.
Mật vẫn chua nhẹ đặc trưng ong dú. Hoa nhãn không làm mất vị chua thanh vốn có của mật ong dú.
Đừng lấy mật ngay khi hoa vừa nở. Ong cần thời gian để bình mật đầy và đóng nắp. Thường đợi hoa tàn một thời gian mới xem.
Chỉ lấy bình mật đã đóng nắp sáp. Bình còn mở là mật còn loãng, dễ lên men, nhanh hỏng.
Chừa lại cho đàn. Sau mùa nhãn có thể là quãng hoa thưa. Lấy hết mật thì đàn đói lúc giao mùa.
Không trộn mật mùa nhãn với mật mùa khác. Muốn biết hương từng mùa thì để riêng từng đợt, ghi rõ ngày lấy.
Lọc nhẹ, không đun. Mật mộc giữ nguyên, chỉ lọc qua rây sạch để bỏ vụn sáp. Đun nóng làm mất mùi hoa.
Bảo quản mát. Mật ong dú nhiều nước hơn mật ong thường, nên đậy kín và để nơi mát hoặc ngăn mát tủ lạnh.
Đừng ghi nhãn "mật nhãn" nếu không chắc. Ghi đúng mùa và nơi lấy là đủ. Gọi tên một loại hoa khi đàn đi nhiều nguồn là nói quá.
Không hứa công dụng chữa bệnh. Mật là thực phẩm. Câu hỏi sức khoẻ để bác sĩ trả lời.
Rửa dụng cụ sạch và khô. Dụng cụ ướt là nước lẫn vào mật, mật nhanh lên men.
Sau mùa nhãn: quãng đàn dễ hụt
Hoa nhãn tàn nhanh. Chỉ vài tuần sau khi cả tán vàng rực, cây đã chuyển sang nuôi trái non. Đàn ong vừa quen nhịp kéo mật về đều, bỗng một sáng thấy ong ra cửa thưa hẳn. Đó không phải đàn bệnh, chỉ là nguồn vừa cạn.
Quãng này dễ sai nhất ở chỗ người nuôi thấy thùng nặng liền lấy mật thêm lần nữa. Đàn đang đông ong sau mùa ăn no, giờ phải sống bằng mật dự trữ. Lấy bớt dự trữ đúng lúc này là đẩy đàn vào thế đói.
Nếu sau nhãn có cây khác nở nối, ví dụ cây bụi ven rừng hoặc cây ăn trái khác, đàn sẽ đi tiếp. Nếu không, hãy để ý ống cửa và lượt ong ra vào. Ong ra ít mà ống cửa vẫn chắc, đàn vẫn giữ tổ tốt thì yên tâm. Ống cửa xẹp, ong chết trước cửa nhiều thì phải tìm nguyên nhân.
Bài học của mùa nhãn là nghĩ trước một bước: biết mùa nhãn sắp tàn thì chuẩn bị nguồn hoa nối tiếp từ năm trước, bằng cách trồng thêm cây nở vào quãng ấy quanh trại.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có làm hại hoa nhãn không?
Không. Ong chỉ lấy mật và phấn, không cắn phá hoa. Ngược lại, ong đi lại giúp hoa có thêm cơ hội đậu trái.
Một cây nhãn sau nhà có đủ nuôi một đàn ong dú không?
Trong mùa hoa thì cây nhãn lớn cho đàn ăn khá no. Nhưng mùa nhãn ngắn, phần còn lại của năm đàn vẫn cần cây hoa khác.
Vườn nhãn phun thuốc thì có nên đặt ong dú gần không?
Có thể đặt nếu bàn được lịch phun với chủ vườn và che cửa thùng lúc phun. Nếu vườn phun liên tục không báo trước thì nên đặt xa hơn.
Mật ong dú hoa nhãn có đặc hơn mùa khác không?
Mùa khô thường cho mật ít nước hơn mùa mưa một chút, nhưng mật ong dú vẫn loãng hơn mật ong thường. Độ đặc tuỳ thời tiết và lúc lấy.
Nhãn vùng cao có ra hoa mỗi năm không?
Thường có, nhưng năm nhiều năm ít. Năm mưa trái mùa hoặc không đủ lạnh khô, cây có thể ra hoa thưa.
