Cửa thùng ong dú không cần để cố định quanh năm. Mùa lạnh hoặc khi đàn yếu bị ong lạ, kiến quấy, có thể thu hẹp bớt bằng một nắp trượt gỗ nhỏ để đàn dễ giữ ấm và dễ canh. Mùa hoa, đàn đông, ong ra vào dày đặc thì mở rộng lại. Nhưng ong dú tự xây ống keo ở cửa và tự điều chỉnh rất giỏi, nên người nuôi chỉ chỉnh khi thật cần và chỉnh từ từ.
Trong hốc cây ngoài rừng, chẳng ai làm cửa cho ong dú. Đàn tự chọn một khe nhỏ, rồi đắp keo thành một ống ngắn chìa ra ngoài. Mùa đàn đông, ống cửa rộng ra, ong ra vào tấp nập. Đàn yếu đi thì ống cửa hẹp lại, có khi chỉ lọt một con, vài con ong gác đứng chắn ngay miệng. Ong đã biết làm việc này từ trước khi có người nuôi.
Vậy vì sao người nuôi vẫn cần nắp cửa? Bài này nói những lúc mà một miếng gỗ trượt nhỏ giúp đàn được nhiều, và những lúc nên để yên cho ong tự lo.
Ong dú tự điều chỉnh cửa như thế nào?
Ở mọi tổ ong dú khoẻ, cửa tổ là một ống làm bằng keo, tức hỗn hợp nhựa cây và sáp ong. Hình dạng ống cửa khác nhau theo loài: có loài làm ống ngắn, có loài làm ống dài và loe ra như cái phễu. Mép ống thường hơi dính để kiến và côn trùng nhỏ khó bò vào.
Ở ống cửa luôn có vài con ong gác. Chúng ngửi từng con ong đi về, đuổi ong lạ, cắn kéo kiến. Cửa càng hẹp, ít ong gác càng canh được. Vì vậy đàn yếu tự thu nhỏ cửa, đàn mạnh để cửa rộng cho ong ra vào nhanh.
Khi thùng có lỗ cửa khoét sẵn quá to, đàn sẽ đắp keo thu nhỏ lại. Nếu lỗ cửa quá nhỏ, đàn đông sẽ gặm mở rộng phần keo nhưng không gặm được gỗ. Đó là lý do người làm thùng thường khoét lỗ cửa vừa phải, để đàn có chỗ tự điều chỉnh theo hướng thu nhỏ.
Hiểu điều này để thấy: nắp cửa trượt là để giúp ong trong những lúc ong không kịp tự lo, chứ không phải để thay ong quản lý cửa. Đàn khoẻ, mùa thuận thì để yên.
Khi nào nên thu hẹp cửa thùng
Mùa lạnh ở vùng cao. Cửa hẹp thì hơi ấm thoát ra ít hơn, gió lạnh lùa vào ít hơn. Đặc biệt có ích cho đàn nhỏ.
Đàn yếu đang bị ong lạ vào cướp mật. Thấy ong đánh nhau ở cửa, ong lạ bay lượn quanh thùng, ong chết dưới cửa. Thu hẹp cửa giúp ong gác chặn được.
Đàn mới chia, đàn mới chuyển về. Ong còn ít, chưa đủ ong gác. Cửa hẹp giúp đàn giữ được nhà trong những tuần đầu.
Mùa có nhiều ruồi đẻ trứng. Ruồi nhỏ hay lẻn vào tổ đẻ trứng vào phấn. Cửa hẹp giảm số ruồi lọt vào.
Sau khi mở thùng thu mật hay chia đàn. Mùi mật bay ra thu hút ong lạ và kiến. Thu hẹp cửa một thời gian ngắn sau đó.
Khi kiến đang tấn công. Song song với xử lý chân giá, thu hẹp cửa giúp ong gác dồn sức vào một điểm.
Khi đàn chưa xây ống cửa. Đàn mới vào thùng chưa kịp đắp keo, lỗ cửa trống trơn. Một nắp trượt che bớt cho tới khi ong làm xong ống.
Thu hẹp chứ không đóng kín. Đóng kín hoàn toàn chỉ dùng khi vận chuyển, và phải có lưới thoáng khí. Đóng kín ban ngày là đàn ngộp, ong đi làm về không vào được.
Thu hẹp vào chiều tối. Lúc ong đã về. Thu hẹp giữa ngày làm ong đi làm về lúng túng trước cửa lạ.
Chừa lối đủ cho vài con qua cùng lúc. Hẹp quá thì ong mang phấn kẹt ở cửa, ong chết không lôi ra được.
Không cạy phá ống keo để lắp nắp. Nắp trượt đặt bên ngoài, che bớt lỗ gỗ. Ống keo của ong giữ nguyên.
Khi nào nên mở rộng lại
Mùa hoa cà phê, hoa rừng nở rộ. Ong ra vào dày đặc, ùn ở cửa. Mở rộng nắp để không kẹt lối.
Thấy ong đứng chờ ngoài cửa. Nhiều ong mang phấn đậu ngoài, phải chờ mới vào được là cửa đang chật.
Trưa nắng nóng, ong quạt cánh ở cửa. Cửa rộng hơn giúp không khí trong thùng lưu thông, đàn bớt phải quạt.
Đàn đã đủ mạnh. Ong gác đông, đàn đã tự chặn được ong lạ, không cần nắp giúp nữa.
Hết đợt lạnh. Đêm không còn lạnh buốt thì trả cửa về như cũ, dần dần trong vài ngày.
Đàn tự gặm keo mở rộng. Thấy ống keo bị gặm rộng ra, ong đang báo là cần cửa lớn hơn.
Mở vào sáng sớm hoặc chiều. Đừng mở giữa giờ ong ra vào đông nhất, ong gác bị rối.
Mở từng bước. Trượt nắp ra một nấc, vài hôm sau thêm một nấc. Đàn quen dần với cửa mới.
Không mở rộng lỗ gỗ bằng khoan. Khoan rộng lỗ cửa khi đàn đang ở làm rung cả tổ và phá ống keo. Nếu cần lỗ to hơn, làm khi chuyển thùng.
Mở rộng xong vẫn nhìn ống cửa. Ong có thể đắp keo thu lại nếu chúng thấy chưa cần. Để ong quyết.
Ghi ngày thu hẹp và mở rộng vào sổ. Mùa sau biết chừng nào bắt đầu lạnh, chừng nào hoa rộ ở chính trại mình.
Làm nắp cửa trượt bằng gỗ cho thùng ong dú
Nắp cửa trượt là một miếng gỗ mỏng, nhỏ hơn bàn tay, gắn ở mặt trước thùng, che trên lỗ cửa. Miếng gỗ chạy trong hai thanh rãnh nhỏ đóng hai bên, hoặc xoay quanh một cái đinh ở một góc. Kéo sang một bên là cửa mở rộng, đẩy về là cửa hẹp lại.
Kiểu xoay quanh một cây đinh là dễ làm nhất: lấy một miếng gỗ hình chữ nhật, khoét một khe hoặc vài lỗ nhỏ kích thước khác nhau ở một đầu, đóng một cây đinh ở đầu kia vào mặt thùng sao cho miếng gỗ xoay được. Xoay tới lỗ nào thì cửa còn rộng bằng lỗ đó. Xoay hẳn ra ngoài là cửa mở hết.
Gỗ làm nắp phải là gỗ đã phơi khô, không mùi, không sơn. Mặt sát với thùng nên bào phẳng để không có khe giữa nắp và thùng, nếu có khe thì kiến và ruồi đi vào khe đó thay vì đi qua cửa.
Gắn nắp vào thùng khi thùng còn trống là tốt nhất. Nếu thùng đã có đàn, gắn vào chiều tối, làm nhẹ tay, đóng đinh nhỏ bằng búa gõ nhẹ hoặc dùng vít vặn tay để tổ không bị rung mạnh.
Một chi tiết hay bị quên: nắp trượt không được che mất ống keo của ong. Ống keo chìa ra ngoài lỗ cửa, nên nắp phải đặt sao cho chỉ che phần lỗ gỗ, không đè lên ống. Nếu ống keo dài, có thể làm nắp với khe hở hình chữ U để ống lọt qua.
Những sai lầm hay gặp khi chỉnh cửa thùng
Chỉnh cửa liên tục theo từng ngày. Hôm nay hẹp, mai rộng, mốt hẹp. Ong gác và ong đi làm phải học lại cửa mãi. Chỉnh theo mùa, theo tình trạng đàn, không theo từng buổi.
Đóng kín cửa để giữ ấm qua đêm. Đàn cần thở và thải hơi ẩm. Đóng kín qua đêm lạnh là hơi nước đọng trong thùng, sáng ra ong không ra được nếu quên mở.
Dùng bông gòn, giẻ nhét bớt lỗ cửa. Bông giẻ hút ẩm, mốc, ong gặm sợi vải kéo vào tổ. Dùng gỗ khô là sạch nhất.
Thu hẹp cửa mà không xử lý gốc chuyện. Đàn bị cướp vì đặt sát đàn mạnh, bị kiến vì chân giá hở. Cửa hẹp chỉ là cứu tạm, phải sửa chỗ gốc.
Gắn nắp kim loại. Kim loại nóng lên giữa trưa và lạnh buốt về đêm, ngay tại chỗ ong gác đứng. Dùng gỗ.
Nắp trượt quá lỏng. Gió đẩy nắp tự trượt, cửa lúc mở lúc đóng. Làm rãnh vừa khít hoặc có chốt giữ.
Nắp trượt quá chặt. Phải gõ, phải đẩy mạnh mới chỉnh được là rung cả tổ. Thử trượt trước khi gắn lên thùng có đàn.
Quên ghi đã thu hẹp cửa thùng nào. Qua mùa lạnh rồi mà cửa vẫn hẹp đúng lúc hoa nở, đàn mất một phần sản lượng mà không ai biết vì sao.
Che cửa bằng tấm màu đánh dấu. Tấm màu giúp ong nhận nhà đặt cạnh cửa, đừng gắn nó lên thành nắp trượt vì mỗi lần trượt là dấu đổi chỗ.
Khoét thêm cửa thứ hai. Hai cửa là hai chỗ phải canh. Đàn ong dú thường chỉ dùng một cửa, cửa thứ hai thành lối cho kẻ lạ.
Chỉnh cửa trong lúc đàn đang hoảng. Ngay sau khi mở thùng hay sau trận cướp, chờ đàn yên lại vào chiều tối rồi mới gắn hay trượt nắp.
Câu hỏi thường gặp
Lỗ cửa thùng ong dú nên to bao nhiêu?
Thường người làm thùng khoét lỗ vừa phải để đàn có chỗ tự đắp keo thu nhỏ, không quá to. Kích thước hợp lý còn tuỳ loài ong dú và độ mạnh của đàn. Hỏi người bán tổ giống hoặc nhìn ống cửa của đàn để điều chỉnh.
Có nên đóng kín cửa thùng khi phun thuốc trong vườn?
Cách chắc hơn là thoả thuận phun vào giờ ong ít bay, chọn thuốc theo hướng dẫn trên nhãn và tôn trọng thời gian cách ly. Đóng kín cửa vào ban ngày có thể làm đàn ngộp và ong đi làm không về được. Nếu bắt buộc phải đóng, chỉ đóng thời gian ngắn và có lưới thoáng khí.
Ong dú bị cướp mật trông thế nào?
Nhiều ong bay lượn, đánh nhau trước cửa, xác ong chết dưới thùng, ong lạ chui ra chui vào nhanh. Thường xảy ra với đàn yếu đặt gần đàn mạnh, nhất là sau khi mở thùng.
Có cần nắp cửa nếu đàn khoẻ?
Đàn khoẻ thường tự lo cửa rất tốt. Nắp cửa chỉ cần cho những lúc như lạnh, đàn yếu, mới chia, mới chuyển. Gắn sẵn trên thùng cũng không sao, cứ để mở.
Ống keo ở cửa tổ bị gãy thì có sao không?
Đàn sẽ tự xây lại, thường trong vài ngày. Không cần đắp giúp. Chỉ cần tránh va chạm vào cửa tổ khi đi kiểm.
