Trong vườn xen cà phê, sầu riêng, bơ, chỗ tốt nhất cho thùng ong dú là khoảng trống sáng nằm giữa hai tầng cây: cao hơn ngọn cà phê một chút, dưới tán cây lớn có bóng lốm đốm, và trước cửa tổ có một khoảng thoáng cho ong bay ra vào. Đặt sát đất dưới gốc sầu riêng thì quá tối và ẩm, đặt ngoài nắng trống thì quá nóng.
Vườn xen là kiểu vườn đang phổ biến ở cao nguyên Lâm Đồng. Cà phê ở tầng dưới, sầu riêng và bơ vươn lên tầng trên, đôi chỗ có tiêu leo trụ, mắc ca, cây ăn trái lặt vặt. Với người nuôi ong, đây là kiểu vườn đáng mơ: nhiều loài cây nghĩa là nhiều mùa hoa. Nhưng cũng chính vì nhiều tầng mà chọn chỗ đặt thùng khó hơn vườn một tầng.
Bài này đi từ cách nhìn vườn theo tầng, đến chuyện chọn độ cao, hướng cửa, và những chỗ nên tránh.
Nhìn vườn xen như một ngôi nhà nhiều tầng
Thử đứng giữa vườn và nhìn lên. Tầng sát đất là cỏ, lá rụng, đất ẩm. Tầng thứ hai là cà phê, cao ngang đầu người, tán dày, gió khó lọt. Tầng thứ ba là khoảng không giữa ngọn cà phê và cành thấp nhất của sầu riêng, bơ. Tầng trên cùng là tán cây lớn, đón nắng trực tiếp.
Mỗi tầng có khí hậu riêng. Sát đất thì ẩm và tối nhất, sương đọng lâu nhất, kiến và mối đi lại nhiều. Trong tán cà phê không khí đứng, ban trưa hầm. Khoảng không ở tầng thứ ba thường thoáng nhất: có gió nhẹ, có bóng của tán lớn che nắng gắt, mà vẫn có ánh sáng lọt xuống.
Ong dú cần cả hai thứ: nắng đủ để buổi sáng tổ ấm lên cho ong ra sớm, và bóng đủ để buổi trưa thùng không nóng. Ở cao nguyên, sáng sớm thường lạnh, sương dày. Thùng nằm trong bóng tối cả ngày thì ong ra cửa muộn, về sớm, mất nửa ngày làm việc. Thùng nằm ngoài nắng trống thì trưa nóng, ong phải quạt mát thay vì đi hoa.
Khoảng trống sáng giữa hai tầng cây giải được bài toán đó. Đó là chỗ cây lớn che cho thùng lúc trưa, nhưng sáng sớm và chiều muộn nắng xiên vẫn chiếu tới cửa tổ.
Chọn độ cao và chỗ đặt cụ thể
Cao hơn ngọn cà phê một chút. Thùng đặt trên cọc hoặc giá, cửa tổ nhô lên khỏi tán cà phê. Ong ra là có khoảng trống bay ngay, không phải chui qua lá.
Đặt ở chỗ trống giữa hai cây lớn. Khoảng giữa hai gốc sầu riêng hay giữa sầu riêng và bơ thường có một khe sáng. Đó là chỗ đáng chọn.
Tránh sát gốc cây lớn. Gốc sầu riêng là nơi bón phân, tưới nước, làm cỏ nhiều nhất. Người ra vào nhiều, đất ẩm, kiến đông.
Tránh ngay dưới cành mang trái. Trái sầu riêng, bơ rụng có thể rơi trúng thùng. Nhìn lên trước khi đặt.
Có nắng sớm tới cửa tổ. Nhìn hướng mặt trời mọc, chọn chỗ có khe nắng buổi sáng chiếu tới cửa thùng.
Có bóng lúc trưa. Đứng ở chỗ định đặt vào giữa trưa, nếu thấy nắng chiếu thẳng xuống đầu thì dời vào gần tán hơn.
Đường bay trước cửa thoáng vài bước. Không có cành lá chắn ngay trước cửa tổ. Ong dú bay thẳng ra rồi mới rẽ, cửa bị chắn là ong hay đâm vào lá.
Cọc kê vững, chống kiến. Cọc cắm sâu, không lung lay khi gió. Chân cọc có chén nước hay dầu, hoặc quấn vật chặn kiến.
Không để cành cây chạm thùng. Cành chạm vào thùng là cầu cho kiến. Cắt bớt những cành gần.
Tránh chỗ trũng đọng nước. Vườn xen trên sườn đồi có chỗ trũng, mưa đọng nước lâu. Chọn chỗ đất cao, ráo.
Chừa lối đi đến thùng. Đặt sao cho người nuôi đi tới được mà không phải rẽ qua tán cà phê ướt.
Mỗi thùng cách nhau vài bước. Đặt nhiều thùng sát nhau ong dễ vào nhầm tổ, đánh nhau. Rải ra theo khe sáng của vườn.
Sầu riêng và bơ có cho ong ăn không?
Đây là câu hay được hỏi, vì sầu riêng và bơ là cây có giá trị nhất trong vườn. Câu trả lời là có, nhưng không theo cách mọi người nghĩ.
Hoa sầu riêng nở về đêm, tiết mật nhiều nhất trong đêm, và thường được dơi và những côn trùng đi đêm thụ phấn. Ong dú không bay đêm, nên phần mật chính của hoa sầu riêng gần như không tới tay ong dú. Sáng sớm, những bông hoa còn sót trên cành vẫn có phấn, có lúc thấy ong ghé lượm. Không phải nguồn ăn lớn, nhưng là một ít.
Hoa bơ thì khác. Hoa nhỏ, nở thành chùm dày, ban ngày, có nhiều loại côn trùng nhỏ đến. Ong dú nhỏ nên vừa vặn với hoa bơ. Nếu mùa hoa bơ trong vườn rơi vào lúc cà phê đã tàn, đó là một đợt ăn đáng giá cho đàn.
Giá trị lớn nhất của cây lớn trong vườn xen thật ra không nằm ở hoa mà ở bóng mát, ở gió được chặn lại, và ở nhựa từ những vết cắt tỉa. Một vườn có cây lớn là vườn mà thùng ong dễ sống hơn qua cả mùa nắng gắt lẫn mùa mưa dài.
Những sai lầm hay gặp khi đặt thùng trong vườn xen
Giấu thùng sâu trong tán cà phê. Nghĩ là kín đáo, mát mẻ. Thật ra quá tối, ẩm, ong ra muộn, ruồi nhỏ và nấm dễ vào.
Đặt thùng sát đất dưới gốc sầu riêng. Ẩm, nhiều kiến, nước tưới gốc bắn lên. Phân bón rải quanh gốc cũng có mùi lạ.
Đặt ngay giữa lối xe. Mùa hái sầu riêng, bơ, cà phê có xe ra vào. Thùng sát lối dễ bị va.
Treo thùng lên cành sầu riêng. Cành lớn đung đưa theo gió, thùng rung liên tục. Lúc hái trái người leo lên rung cây.
Đặt dưới cây vừa phun thuốc. Sầu riêng cũng có lịch phun riêng, có khi khác lịch cà phê. Hỏi cả hai lịch.
Đặt quá nhiều thùng một chỗ. Vườn xen nhiều hoa nhưng mỗi đợt hoa không dày. Quá nhiều thùng gần nhau là tranh nhau.
Quên chuyện cây lớn lên. Chỗ sáng năm nay, ba năm sau tán khép lại tối om. Mỗi năm xem lại chỗ đặt.
Không nhìn hướng gió mùa. Cao nguyên có mùa gió mạnh. Cửa tổ hướng thẳng vào gió thì ong nhỏ khó bay về.
Đặt cạnh tổ kiến vàng. Một số vườn nuôi kiến vàng trên cây ăn trái để trị sâu. Kiến vàng có thể tấn công thùng ong dú.
Không báo người làm vườn. Thợ thuê mùa hái không biết có thùng ong, có thể rung cây, kéo bạt vướng vào giá.
Đặt thùng rồi để luôn. Vườn xen thay đổi theo mùa, theo năm. Chỗ đặt cần xem lại ít nhất mỗi mùa hoa.
Một chỗ đặt không dùng được mãi: vườn xen thay đổi theo năm
Vườn xen còn non thì sáng sủa, sầu riêng mới ngang vai, bơ còn thưa lá. Lúc đó gần như chỗ nào cũng có nắng, khó là khó tìm bóng mát. Vài năm sau tán cây lớn giao nhau, cả vườn chìm trong bóng. Khe sáng năm nào đặt thùng rất đẹp, giờ thành góc tối ẩm.
Nhiều người nuôi không để ý điều này vì thay đổi diễn ra chậm. Thùng đặt yên một chỗ năm này qua năm khác, đàn cứ yếu dần mà không rõ lý do. Mở ra thấy ẩm, mốc ở góc, ong ra cửa trễ. Nguyên nhân nằm ở trên đầu: tán cây đã khép lại.
Cách đơn giản là mỗi năm một lần, vào đầu mùa khô, đứng ở chỗ từng thùng vào ba thời điểm: sáng sớm, trưa và chiều. Sáng sớm cửa tổ không còn tia nắng nào, trưa tối như chiều, thì đã tới lúc dời. Tìm khe sáng mới, thường là chỗ vừa có cây bị chặt, cây chết, hay chỗ nhà vườn vừa tỉa thưa.
Dời thì theo cách thường làm: chờ tối ong về hết, bịt cửa, khiêng đi xa hẳn chứ không nhích vài bước. Dời một lần cho đúng chỗ còn hơn dời nhiều lần mỗi lần một ít. Ghi lại vị trí mới vào sổ, kèm năm dời, để mấy năm sau biết vườn đã thay đổi thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Thùng ong dú đặt cao bao nhiêu là vừa?
Không có con số chung cho mọi vườn. Thường thì cao hơn ngọn cà phê một chút để có đường bay thoáng, và vẫn trong tầm tay với của người nuôi để mở kiểm. Quan trọng hơn độ cao là bóng râm buổi trưa và nắng buổi sáng.
Ong dú có giúp sầu riêng đậu trái không?
Sầu riêng chủ yếu được thụ phấn vào ban đêm bởi dơi và côn trùng đi đêm. Ong dú làm việc ban ngày nên vai trò thụ phấn cho sầu riêng không lớn. Đừng nuôi ong dú với kỳ vọng tăng đậu trái sầu riêng.
Vườn xen có nuôi được nhiều thùng ong dú hơn vườn cà phê thuần không?
Thường vườn xen có nhiều mùa hoa hơn nên đàn ít đói hơn. Nhưng số thùng nuôi được còn tùy diện tích, mật độ cây và nguồn hoa quanh vườn. Nên bắt đầu ít thùng, theo dõi sức đàn qua một năm rồi mới tăng.
Có nên đặt thùng ong dú gần giàn tiêu?
Trụ tiêu sống như keo dậu có hoa lác đác gần như quanh năm, là nguồn ăn tốt. Tiêu cũng có lịch phun thuốc riêng, nên hỏi chủ vườn trước. Đặt ở khe sáng gần hàng trụ là hợp lý.
Kiến vàng trong vườn sầu riêng có hại ong dú không?
Kiến vàng rất hung, có thể tấn công thùng ong dú nếu đường đi của chúng chạm tới thùng. Đặt thùng trên cọc riêng, không cho cành cây nào chạm thùng, và chặn kiến ở chân cọc.
