Giữa mùa mưa cao nguyên, đàn ong dú sống chủ yếu nhờ dự trữ trong tổ, cộng với những cây bụi, dây leo ven rừng và cỏ hoa dại nở rải rác. Nguồn nào gần thùng và nở đúng lúc trời hửng nắng thì đàn tận dụng. Phần lớn thời gian còn lại, đàn ăn dè và chờ.
Cảnh quen của mùa này: mưa từ chiều tới đêm, sáng ra sương mù, gần trưa hửng lên một chút, rồi lại mây. Đứng trước dãy thùng lúc trời vừa tạnh sẽ thấy ong lục tục bay ra. Chúng đi đâu? Bài này dẫn bà con đi tìm những nguồn ấy quanh bìa rừng.
Đàn ong dú qua mùa mưa bằng cách nào?
Ong dú tích mật và phấn trong những bình sáp tròn quanh tổ. Mùa khô, mùa hoa cà phê, mùa nhãn, đàn gom về đầy bình. Mùa mưa, đàn sống bằng chính những bình ấy. Vì vậy sức khoẻ của đàn trong mùa mưa được quyết định từ mùa khô trước đó, chứ không phải trong mùa mưa.
Đàn còn tự điều chỉnh. Ong chúa đẻ chậm lại, số ong non giảm, đàn bớt miệng ăn. Ong thợ ra ngoài ít hơn, chỉ đi khi trời ráo một chút. Người nuôi thấy cửa tổ thưa ong và lo lắng, nhưng thật ra đó là cách đàn tiết kiệm.
Những giờ nắng ngắn ngủi giữa các cơn mưa rất quý. Khi ấy đàn ra lấy nước, lấy phấn ở những gì đang nở gần nhất. Nguồn hoa càng gần thùng, đàn càng tận dụng được những khoảng nắng ngắn.
Cái nguy là mùa mưa kéo dài hơn sức dự trữ. Năm mưa sớm, mùa khô trước ít hoa, đàn vào mùa mưa với bình trống. Đó là năm cần để ý đàn nhất.
Những nhóm cây thường còn hoa trong mùa mưa
Cây bụi ven rừng. Ở bìa rừng vùng cao hay có các bụi hoa tím, hoa trắng nở rải rác trong mùa mưa. Đi một vòng bìa rừng gần trại là thấy.
Cây mua hoa tím. Cây mua mọc nhiều trên đất đồi, nở hoa tím khá dài ngày. Ong dú hay tới để gom phấn, dù hoa không có mật nhiều.
Dây leo bìm bìm. Nhiều loại bìm bìm leo trên hàng rào, bờ rẫy, nở hoa buổi sáng. Hoa to nhưng ong nhỏ vẫn chui vào được để lấy phấn.
Cỏ hoa dại ven đường. Cỏ có hoa nhỏ màu vàng, trắng, tím mọc dọc bờ đường đất. Nhỏ, rải rác, nhưng gần thùng thì có giá trị.
Cây họ đậu dại. Một số cây họ đậu mọc dại có hoa nhỏ nở trong mùa mưa. Ong ghé không đều nhưng vẫn có.
Cây ăn trái ra hoa lai rai. Ổi, mít, chuối trong vườn nhà đôi khi trổ hoa rải rác quanh năm, là nguồn phụ cho đàn.
Cây rau trong vườn để ra hoa. Rau cải, rau thơm để già ra hoa là nguồn nhỏ nhưng ngay sát nhà, dễ giữ.
Cây cà phê ra hoa bói. Có vườn cà phê ra vài đợt hoa lẻ ngoài mùa chính. Không nhiều, nhưng gặp lúc trời ráo thì đàn đi ngay.
Cây rừng ra hoa trên cao. Một số cây gỗ trong rừng nở hoa trên tán cao, người dưới đất khó thấy. Ong có thể đang đi những nguồn mình không nhìn ra.
Hoa trên ruộng rẫy bỏ hoang. Đất bỏ hoang mọc cây dại có hoa. Đừng vội đốt sạch nếu không cần.
Cây cảnh quanh nhà. Một số cây cảnh nở quanh năm như hoa ngũ sắc, sao nhái. Trồng thành khóm thì đàn ghé đều hơn.
Đi tìm nguồn hoa mùa mưa quanh trại
Cách làm đơn giản: chọn một buổi trời vừa tạnh, nắng hửng, đi chậm quanh trại trong bán kính vài trăm mét. Nhìn vào những bụi nào có ong nhỏ đậu. Đừng chỉ nhìn hoa to, hãy cúi xuống nhìn cỏ, nhìn hàng rào, nhìn bờ mương.
Ghi lại nơi thấy ong, cây gì, khoảng mấy giờ. Sau vài lần sẽ thấy đàn có một hai nguồn chính trong mùa mưa. Đó là những cây cần giữ, đừng phát dọn vào đúng mùa ấy.
Nếu đi mấy vòng mà không thấy ong ở đâu, có hai khả năng. Một là đàn đang đi những nguồn ở xa hoặc trên tán cao. Hai là quanh trại thật sự trống hoa. Trường hợp sau là tín hiệu để trồng thêm cây bụi nở mùa mưa cho năm tới.
Một điều đáng nhớ: mùa mưa nhiều cây nở nhưng ong vẫn không ra được vì trời quá ẩm lạnh. Thiếu nắng chứ không phải thiếu hoa. Trường hợp ấy chỉ có cách giữ đàn đủ dự trữ từ mùa khô.
Giữ đàn qua mùa mưa dài
Đừng lấy mật cuối mùa khô quá tay. Mật cuối mùa khô chính là lương thực mùa mưa. Lấy ít hoặc không lấy nếu đàn chưa thật mạnh.
Mái che rộng, thùng kê cao. Nước mưa tạt và hơi ẩm từ đất là kẻ thù. Mái che phải nhô ra đủ để mưa không hắt vào cửa tổ.
Kiểm tra nấm mốc sau mưa dầm. Mở nhẹ một góc thùng xem có chỗ đọng nước hay mốc. Thấy thì lau khô, xem lại mái và khe hở.
Không mở thùng lúc trời lạnh ẩm. Mở thùng mất hơi ấm, đàn phải tốn sức sưởi lại. Chỉ mở khi cần và chọn lúc trưa ráo.
Giữ lối cửa tổ thông thoáng. Cỏ mọc cao trước cửa tổ mùa mưa làm ong khó bay ra trong khoảng nắng ngắn.
Chống kiến kỹ hơn. Mưa nhiều kiến dời tổ lên cao, hay tìm vào thùng ong. Kiểm chén nước chân giá thường xuyên.
Theo dõi ruồi đẻ trứng. Mùa ẩm có loài ruồi nhỏ hay đẻ trứng vào bình phấn. Đàn yếu dễ bị. Thấy dòi thì báo người có kinh nghiệm xử lý.
Giữ những bụi hoa mùa mưa quanh trại. Đừng phát cỏ dọn bờ đúng lúc những cây đó đang nở.
Cho ăn bổ sung chỉ khi thật cần. Nếu đàn cạn mật, có thể cứu tạm theo hướng dẫn của người nuôi lâu năm. Đừng biến thành thói quen.
Ghi chép đàn nào yếu. Mùa mưa là lúc lộ ra đàn nào yếu. Ghi lại để mùa khô tới chăm đàn đó kỹ hơn.
Không di chuyển thùng giữa mùa mưa. Đàn đang ăn dè, chuyển chỗ làm đàn mất phương hướng và mất sức.
Vì sao mùa mưa cao nguyên khác mùa mưa đồng bằng?
Ở đồng bằng phía Nam, mùa mưa thường là mưa rào buổi chiều, sáng vẫn nắng ráo, trời nóng. Ong dú ở đó vẫn có nhiều giờ bay mỗi ngày. Lên cao nguyên, mưa có khi dầm dề cả tuần, sương mù tới gần trưa, trời mát lạnh. Giờ bay của đàn bị cắt ngắn đi rất nhiều.
Cái lạnh cũng làm khác. Ong dú là con vật nhỏ, cần ấm người mới bay được. Sáng vùng cao mùa mưa vừa ẩm vừa lạnh, đàn có khi chỉ ra cửa vào quãng giữa trưa. Cùng một bụi hoa, ở đồng bằng đàn ghé cả buổi, ở vùng cao có khi chỉ ghé được một hai giờ.
Vì vậy kinh nghiệm nuôi ong dú ở đồng bằng mang lên vùng cao phải sửa lại. Lấy mật cùng lịch với đồng bằng, chia đàn cùng lịch với đồng bằng, rất dễ làm đàn vùng cao kiệt sức khi vào mưa.
Bù lại, vùng cao ít bị cái nóng hầm làm chảy bình sáp như đồng bằng mùa khô. Mỗi vùng một cái khó, người nuôi phải biết cái khó của chỗ mình.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa có nên lấy mật ong dú không?
Thường không nên. Mật mùa mưa ít, lại là lương thực của đàn. Mật lấy trong mùa ẩm cũng nhiều nước hơn, dễ lên men.
Ong dú có bay ra khi trời mưa phùn không?
Ít khi. Ong dú nhỏ, cánh mỏng, mưa phùn và lạnh khiến chúng ở trong tổ. Chúng chờ khoảng trời tạnh và có chút nắng.
Thấy ong chết trước cửa tổ mùa mưa có đáng lo không?
Vài con chết là bình thường vì ong già hết tuổi. Chết nhiều bất thường, đàn có mùi chua hoặc có dòi thì cần mở xem và hỏi người có kinh nghiệm.
Có nên che kín thùng ong dú bằng ni lông mùa mưa?
Che mái cho kín mưa thì được, nhưng đừng bọc kín cả thùng. Bọc kín làm hơi nước đọng bên trong và tổ ẩm hơn.
Làm sao biết đàn ong dú còn đủ mật qua mùa mưa?
Nhấc nhẹ thùng so cân nặng với lúc đầu mùa, hoặc mở nhìn số bình mật còn đầy. Thùng nhẹ hẳn mà mùa mưa còn dài thì cần chú ý.
