Ong dú lấy keo tổ từ nhựa của nhiều loại cây quanh trại, không phải từ một cây cố định. Ong thợ cạy nhựa ở vết thương trên thân, cành gãy, chồi non, mang về trộn với sáp do chính chúng tiết ra. Cây quanh mỗi trại khác nhau nên keo mỗi trại một màu, một mùi.
Có bà con mở thùng ở vùng cao thấy keo đen sẫm, người khác thấy keo nâu đỏ, lại có nơi keo ngả vàng, rồi lo đàn mình có bệnh. Phần lớn là bình thường. Bài này chỉ cách tự tìm ra cây nào đang cho đàn nhựa, đọc màu keo cho đúng, và giữ nguồn nhựa ấy cho trại vùng cao.
Keo tổ để làm gì mà ong dú cần đến vậy?
Với ong dú, keo là vật liệu xây nhà. Ống cửa thò ra ngoài thùng, lớp vách bọc quanh khu ong non, những sợi giằng giữ bình mật bình phấn, đều làm từ hỗn hợp sáp và nhựa. Keo còn dùng để trám mọi khe hở, chặn gió lùa và chặn kiến.
Đầu ống cửa của nhiều đàn có một lớp nhựa dính. Kiến hay côn trùng nhỏ bò vào là bị dính lại. Đó là lý do đàn khoẻ thường có ống cửa trông bóng, hơi dẻo, còn đàn yếu thì ống cửa khô, sứt hoặc xẹp.
Ở vùng cao, keo còn giúp giữ ấm. Đêm lạnh và sương xuống, đàn bịt bớt khe, có khi thu hẹp miệng ống cửa lại. Sáng ra nắng ấm thì mở rộng dần. Ai quan sát kỹ vài tuần sẽ thấy miệng ống cửa không cố định mà thay đổi theo mùa.
Vì vậy, một trại thiếu nguồn nhựa thì đàn xây chậm, tổ hở, dễ bị kiến và ruồi lẻn vào. Nhựa cây không phải thứ đàn ăn, nhưng là thứ đàn cần để sống yên.
Cách tự tìm cây đang cho đàn nhựa
Chọn ngày nắng ráo. Nhựa chảy và mềm nhất khi trời ấm. Sau mưa dầm hay sáng sương lạnh, ong ít đi lấy nhựa.
Đi vào giữa buổi sáng hoặc đầu chiều. Đó là giờ ong ra nhiều. Đi trưa nắng gắt hoặc chiều muộn dễ không thấy gì.
Nhìn vết thương trên thân cây. Chỗ gãy cành, vết dao chém, vết sâu đục, chỗ cạo vỏ là nơi nhựa rỉ ra. Ong dú đậu ở đó thường đứng yên khá lâu.
Nhìn chồi non và nụ. Một số cây tiết chất dính ở chồi và nụ non. Ong cũng hay tới những chỗ này.
Phân biệt ong lấy nhựa với ong lấy mật. Ong lấy nhựa đứng một chỗ, dùng hàm cạy, rồi về tổ với cục nhỏ bóng ở chân sau, khác với cục phấn khô màu sáng.
So cục bóng ở chân ong về tổ. Ong mang nhựa về tổ hay có cục trông như hạt nhựa nhỏ, bóng loáng, màu vàng, nâu hoặc đỏ.
Đánh dấu cây đã thấy ong. Buộc một sợi dây vải nhỏ vào cây có ong lấy nhựa. Vài tuần sau quay lại xem ong còn tới không.
Ghi tên cây theo cách gọi địa phương. Không cần tên khoa học. Ghi tên bà con quanh vùng gọi là đủ để nhớ và hỏi lại.
Đừng cố khía vỏ cây cho ra nhựa. Khía bừa làm cây yếu, sâu bệnh vào, có khi chết cây ăn trái. Cứ để ong tự tìm vết sẵn có.
Đừng kết luận sau một lần. Ong thay nguồn nhựa theo mùa. Cây được ưa mùa khô có thể bị bỏ qua mùa mưa.
Hỏi người già trong vùng. Người đi rừng lâu năm thường biết cây nào chảy nhựa thơm, cây nào ong khoái. Ghi lại rồi tự kiểm bằng mắt.
Chấp nhận có cây không tìm ra. Ong dú có thể bay tới chỗ khuất mình không thấy. Không tìm được nguồn không có nghĩa đàn thiếu nhựa.
Vì sao keo mỗi trại một màu?
Nhựa mỗi loại cây có màu riêng. Có thứ trong vàng như mật đặc, có thứ đục trắng, có thứ đỏ nâu. Ong trộn nhựa với sáp, sáp của ong dú thường màu sẫm hơn sáp ong mật, nên keo sau cùng ra màu pha trộn. Trại gần nhiều cây nhựa vàng thì keo sáng hơn, trại gần cây nhựa sẫm thì keo đen hơn.
Màu keo còn đổi theo thời gian. Keo mới đắp thường bóng và tươi màu, để lâu thì sẫm dần, cứng lại. Trong cùng một thùng có thể thấy chỗ keo mới sáng, chỗ cũ tối. Đó là dấu hiệu đàn đang xây, không phải bệnh.
Mùi cũng vậy. Có trại mở thùng ngửi thấy mùi nhựa thơm như gỗ, có trại mùi hăng hơn. Mùi keo đi theo cây nhựa và theo độ ẩm của tổ. Mùi chua nặng, ẩm mốc mới là thứ đáng lo, vì có thể tổ bị ướt hoặc có ruồi đẻ trứng.
Vì keo khác nhau theo trại nên đừng so trại mình với ảnh trên mạng rồi hoảng. Hãy so thùng này với thùng khác trong cùng trại, so tháng này với tháng trước. Đó mới là phép so có ích.
Giữ nguồn nhựa cho trại vùng cao
Đừng dọn sạch hết cây già quanh trại. Cây già, cây có vết thương cũ thường là nơi ong lấy nhựa. Giữ lại vài cây ở bìa trại.
Trồng xen cây bản địa có nhựa. Hỏi người trong vùng cây rừng nào hay chảy nhựa mà không hại vườn, trồng vài cây ở ranh đất.
Không quét sơn lên thân cây quanh thùng. Sơn và vôi phủ kín vết nhựa. Nếu cần quét vôi gốc cây ăn trái thì chừa vài cây khác cho ong.
Cẩn thận thuốc phun lên thân. Thuốc phun lên vỏ cây có thể lẫn vào nhựa. Đọc kỹ nhãn, phun đúng chỗ, tránh giờ ong bay.
Giữ bìa rừng tự nhiên. Bìa rừng có nhiều loại cây, nhiều vết nhựa tự nhiên. Đó là kho vật liệu của đàn.
Đừng gỡ hết keo khi lấy mật. Keo trong thùng là công sức nhiều tuần của đàn. Chỉ gỡ phần cần thiết để lấy bình mật, phần còn lại để nguyên.
Gom keo vụn đặt lại gần cửa tổ. Một số người nuôi đặt mẩu keo, sáp vụn ở chỗ ong dễ tới để đàn tận dụng. Làm sạch, đặt ít một, theo dõi xem đàn có dùng không.
Không lấy keo đem bán khi đàn yếu. Đàn đang yếu cần keo để giữ tổ. Lấy keo lúc này là lấy đi lớp áo của đàn.
Dọn cây mục nguy hiểm có chọn lọc. Cành mục sắp gãy trên đầu thùng thì phải dọn, nhưng cây mục ở xa có thể để lại.
Theo dõi ống cửa sau mỗi mùa. Ống cửa dài và chắc lên là đàn đủ nhựa. Ống cửa sứt mãi không vá là dấu hiệu đàn thiếu sức hoặc thiếu vật liệu.
Đừng trồng cây nhựa độc hại sát nhà. Một số cây nhựa trắng có thể gây ngứa da người. Chọn cây quen trong vùng, hỏi kỹ trước khi trồng.
Keo tổ và tinh thần mộc của trại
Ở một trại nuôi theo lối mộc, keo tổ là thứ để đàn tự quyết. Người nuôi không cần mua keo, không cần bôi gì vào thùng để ong nhận. Chỉ cần giữ cho quanh trại còn cây, còn vết nhựa, đàn sẽ tự xây theo cách của nó.
Khi thấy một đàn mới chuyển về thùng gỗ dựng ống cửa chỉ sau ít ngày, đó là lúc biết đàn đã nhận nhà. Màu ống cửa ấy kể lại phần nào cây cối quanh trại.
Người mới hay muốn tác động nhiều. Với keo tổ thì làm ít lại là đúng. Không gỡ, không cạo, không bôi, không phun. Việc của mình là giữ đất quanh trại đa dạng cây.
Nếu có điều gì chưa rõ, ghi lại, chụp ảnh ống cửa theo tháng, rồi hỏi người nuôi lâu năm trong vùng. Trại ong dú vùng cao học từ chính những quan sát nhỏ như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Keo ong dú có giống keo ong mật không?
Không hoàn toàn. Cả hai đều gốc từ nhựa cây, nhưng ong dú trộn nhiều sáp của chính nó vào nên keo ong dú thường dẻo và sẫm hơn. Thành phần còn tuỳ cây quanh trại.
Keo tổ ong dú bị đen có phải đàn bệnh không?
Thường là không. Keo cũ sẫm dần theo thời gian, và cây nhựa sẫm cũng cho keo đen. Đáng lo là khi tổ có mùi chua mốc, có dòi hoặc ong chết nhiều.
Có nên tự bôi nhựa cây lên thùng mới để ong nhận tổ?
Không cần. Đàn tự mang nhựa và sáp từ tổ cũ sang. Bôi nhựa lạ có thể làm thùng có mùi lạ hoặc dính bẩn.
Ống cửa tổ ong dú tự nhiên bị ngắn lại có sao không?
Có thể do mưa gió làm sứt, do đàn tự thu hẹp khi trời lạnh, hoặc do đàn yếu. Theo dõi thêm vài tuần, xem ong ra vào có đều không.
Có thu keo ong dú để dùng được không?
Ong dú cho rất ít keo, lại cần nó để giữ tổ. Trại nuôi mộc thường ưu tiên để keo lại cho đàn. Mọi câu hỏi dùng keo cho sức khoẻ nên hỏi bác sĩ.
