Năm mưa đến sớm hay muộn, hoa cà phê và hoa rừng ở cao nguyên sẽ nở lệch khỏi lịch quen, có năm nở rải rác thành nhiều đợt. Trại ong dú không thể giữ lịch cũ theo tháng. Cách xoay xở là nhìn hoa thật ngoài vườn để quyết định tách đàn và thu mật, và năm nào thất thường thì để lại cho đàn nhiều hơn.
Người trồng cà phê ở Tây Nguyên quen chuyện này hơn ai hết. Cây cà phê cần một thời gian khô rồi gặp nước mới bung hoa. Nước đến từ mưa trái mùa hay từ đợt tưới đầu tiên, hoa nở theo nước đó. Cùng một quả đồi, vườn tưới sớm nở trước, vườn chờ mưa nở sau. Đàn ong dú nằm giữa những vườn đó và sống theo đúng nhịp ấy.
Vì sao mưa sớm hay muộn lại làm lệch cả mùa ong?
Với ong dú, lịch năm không đếm bằng tháng mà bằng hoa. Hoa nở thì có mật, có phấn, đàn tích kho, ong chúa đẻ nhiều, đàn đông lên. Hết hoa thì đàn sống bằng kho và chậm lại.
Ở cao nguyên, nhiều loài cây nở hoa theo nước. Cà phê là ví dụ rõ nhất: nụ nằm chờ suốt thời gian khô, gặp đợt nước đủ là nở trắng đồi chỉ trong vài ngày. Một số cây rừng cũng nở theo mưa đầu mùa. Khi mưa đến lệch, các đợt hoa này dời theo.
Năm mưa trái mùa rơi giữa mùa khô, hoa cà phê có thể bung sớm hơn hẳn rồi gặp nắng gắt tàn nhanh. Năm mưa đến muộn, cây chờ lâu, bà con phải tưới nhiều đợt, hoa nở rải rác theo từng vườn. Đàn ong không có một đợt hoa lớn để tích kho mà có nhiều đợt nhỏ.
Mưa dầm đến sớm cũng có cái hại riêng: hoa đang nở mà mưa kéo dài, ong không ra được, mật hoa bị nước mưa rửa trôi. Một đợt hoa đẹp có khi đàn chỉ tận dụng được vài buổi.
Vì vậy, lịch tách đàn và thu mật ghi năm ngoái chỉ là tham khảo. Năm nay phải đọc lại từ đầu, bằng mắt mình ngoài vườn.
Đọc mùa hoa thật quanh trại
Đi một vòng quanh trại mỗi tuần. Nhìn những vườn trong tầm bay của ong: cà phê, sầu riêng, bơ, cây rừng ven suối. Ghi cây nào đang nụ, đang nở, đang tàn.
Hỏi bà con lịch tưới cà phê. Vườn quanh trại tưới đợt đầu khi nào thì hoa sẽ nở theo sau đó không lâu. Một câu hỏi là biết trước được đợt hoa.
Nhìn chân ong khi về tổ. Phấn vàng nhạt, cam, trắng ngà là những nguồn khác nhau. Màu phấn thay đổi cho biết đàn đã chuyển sang nguồn hoa mới.
Để ý số ong ra vào. Ong ra vào tấp nập kéo dài nhiều ngày là đàn đang có mùa. Ra vào thưa dù trời đẹp là ngoài kia ít hoa.
Nhấc thùng định kỳ. Thùng nặng dần lên là đàn đang tích kho. Đây là dấu hiệu chắc hơn mọi lịch.
Ghi đợt hoa nào có mưa xen vào. Đợt hoa gặp mưa dầm thường cho ít mật hơn. Biết để không kỳ vọng thu nhiều sau đợt đó.
Phân biệt hoa nở rộ và hoa rải rác. Nở rộ cả đồi là đợt tích kho lớn. Rải rác chỉ đủ nuôi đàn, ít khi dư.
Để ý cây rừng nở trái mùa. Năm thất thường, có cây nở sớm hoặc nở hai lần. Đây có khi là nguồn cứu đàn giữa hai đợt cà phê.
Hỏi thăm trại ong gần đó. Người nuôi ong cùng vùng thấy cùng một trời. Trao đổi giúp biết mùa năm nay đang lệch về phía nào.
Không suy từ một vườn. Vườn mình tưới sớm không có nghĩa cả vùng nở sớm. Nhìn rộng trong tầm bay của ong.
Ghi tất cả vào sổ trại. Ba bốn năm ghi chép cho thấy năm nào mưa sớm thì hoa ra sao. Đó là kinh nghiệm riêng của vùng mình.
Dời lịch tách đàn theo hoa
Tách đàn là chia một đàn khỏe thành hai. Đàn mới cần ngay một mùa hoa để tích kho và nuôi ong chúa mới. Tách đúng lúc hoa đang lên là cho đàn mới gió thuận. Tách lúc hoa vừa tàn là để đàn mới chịu đói ngay từ đầu.
Năm mưa sớm, hoa đến sớm, nếu đàn đã đủ mạnh thì có thể tách sớm hơn lịch quen. Nhưng phải chắc là đàn đã đông lên, kho đã dày, chứ không chỉ vì hoa đã nở. Đàn yếu vẫn yếu dù ngoài kia nhiều hoa.
Năm mưa muộn, hoa rải rác, nên hoãn tách. Đàn cần một đợt hoa lớn để đông lên trước. Tách khi hoa lưa thưa là tạo ra hai đàn yếu thay vì một đàn mạnh và một đàn mới khỏe.
Một mẹo của người nuôi vùng cao là chờ thấy đàn tự chật chỗ: ổ ấp lan rộng, bình mật bình phấn xếp kín thùng, ong đứng dày ở cửa. Lúc đó đàn đã sẵn sàng, chỉ cần chọn ngày đẹp trời có hoa là tách.
Năm thất thường, chấp nhận tách ít hơn. Giữ được đàn mẹ khỏe qua năm khó quý hơn có thêm vài đàn non chết dần.
Thu mật thế nào trong năm thất thường?
Thu sau đợt hoa lớn, không theo ngày. Thu khi thùng nặng, bình mật đã được ong đậy nắp sáp, không thu vì đã tới tháng quen.
Để lại nhiều hơn năm thường. Năm hoa rải rác thì khoảng trống giữa hai đợt hoa dài hơn. Đàn cần kho để qua khoảng đó.
Chỉ lấy bình đã đậy nắp. Bình còn mở thường là mật mới, nhiều nước, dễ lên men. Mật mộc ngon là mật đã được đàn làm chín.
Không thu ngay sau mưa dầm. Mật lúc đó có thể loãng hơn và đàn đang thiếu. Chờ vài ngày nắng.
Tách riêng mật từng đợt hoa. Mật đợt hoa cà phê, đợt hoa rừng có màu và vị khác nhau. Ghi rõ đợt để khách hiểu vì sao mỗi lô mỗi khác.
Không thu đàn vừa tách. Đàn mới cần toàn bộ kho của nó. Năm đầu gần như không thu.
Ưu tiên giữ sức đàn hơn sản lượng. Năm khó thu ít là bình thường. Đàn khỏe qua năm khó thì năm sau thu bù.
Không ép bằng cách cho ăn rồi thu. Cho đàn ăn đường để có mật thu là làm mất chữ mộc. Mật thu phải là mật hoa.
Ghi lượng thu từng thùng. So qua các năm để thấy năm thất thường ảnh hưởng thế nào tới trại mình.
Chú ý thuốc phun khi hoa nở lệch. Hoa nở lệch thì lịch phun của vườn quanh cũng lệch. Hỏi chủ vườn để biết, nhắc phun tránh giờ ong bay và đọc nhãn thuốc.
Báo khách biết năm nay mật ít hơn. Nói thật với khách năm nay hoa lệch, mật ít. Người mua mật mộc hiểu chuyện này hơn mình nghĩ.
Sai lầm hay gặp khi mùa đổi thất thường
Giữ nguyên lịch năm ngoái. Lịch cũ ghi tháng nào tách, tháng nào thu. Năm nay hoa lệch mà vẫn theo lịch là làm sai lúc.
Thấy hoa nở là tách ngay. Hoa nở chưa có nghĩa đàn đã đủ mạnh. Nhìn sức đàn trước, hoa sau.
Thu mật sạch sau đợt hoa đầu. Năm thất thường có thể không có đợt hoa thứ hai như mong đợi. Để lại phần dư cho đàn.
Cho ăn đường để bù thiếu hoa rồi thu mật. Mật đó lẫn nước đường, không còn là mật mộc dù ong làm ra.
Di chuyển thùng chạy theo hoa. Ong dú chuyển chỗ là mất đường bay, dễ yếu. Ít khi đáng để chạy theo một đợt hoa.
Chỉ nhìn cà phê, quên cây rừng. Giữa hai đợt cà phê, cây rừng và cây bản địa mới là chỗ nuôi đàn.
Không hỏi lịch phun thuốc của vườn quanh. Hoa lệch thì phun cũng lệch. Không hỏi là dễ gặp đợt phun đúng lúc ong đang đi làm.
Đổ lỗi cho đàn khi thu ít. Năm hoa lệch thu ít là chuyện trời. Đừng vội thay đàn hay đổi thùng chỉ vì một năm kém.
Hứa với khách sản lượng như năm trước. Năm thất thường mật ít đi. Đừng nhận đặt trước nhiều rồi phải thu ép đàn.
Quên ghi lại năm đó lệch thế nào. Không ghi thì năm sau gặp lại vẫn bỡ ngỡ như lần đầu.
Mở thùng nhiều hơn vì lo. Lo thì quan sát cửa tổ và nhấc thùng. Mở nhiều chỉ làm đàn mất sức thêm.
Câu hỏi thường gặp
Hoa cà phê nở sớm có lợi hay hại cho ong dú?
Tùy năm. Nếu hoa nở sớm mà trời đẹp, đàn có thêm một đợt tích kho. Nếu nở sớm rồi gặp nắng gắt hoặc mưa dầm, hoa tàn nhanh và đàn không tận dụng được bao nhiêu.
Năm mưa đến muộn có nên cho ong dú ăn thêm?
Chỉ khi kiểm thấy kho trong thùng đã cạn thật. Phần lớn đàn khỏe chịu được nếu đợt thu trước đã để lại đủ. Nếu cho ăn, đánh dấu để không thu những bình đó làm mật mộc.
Làm sao biết ong dú đang lấy hoa gì?
Nhìn màu phấn trên chân ong khi về tổ và nhìn những cây đang nở trong tầm bay. Cây nào có nhiều ong dú đậu vào giờ nắng là nguồn đàn đang dùng.
Thời tiết thất thường có làm mật ong dú đổi vị không?
Có thể. Vị và màu mật phụ thuộc nguồn hoa. Năm hoa lệch, tỉ lệ các nguồn hoa trong mật thay đổi, nên lô mật năm đó có thể khác vị so với năm trước.
Có nên chuyển trại theo mùa hoa như nuôi ong mật?
Ong dú không quen di chuyển nhiều như ong mật. Mỗi lần chuyển đàn phải học lại đường bay và dễ yếu đi. Với ong dú, thường tốt hơn là chọn chỗ đặt có nhiều nguồn hoa nối tiếp quanh năm.
