Muốn giữ thùng ong dú qua mùa giông đầu mùa mưa ở cao nguyên, phải làm xong bốn việc trước khi trời đổ: cột thùng vào cọc chắc, neo mái che, dọn cành khô trên đầu trại, và có sẵn kế hoạch dựng lại thùng nếu bị đổ. Lốc ở vùng đồi đến nhanh, lúc thấy mây đen trên đỉnh đồi thì thường đã không còn đủ thời gian.
Một chiều cuối mùa khô, trời oi, gió đứng, mây chồng lên như núi bông phía tây. Người ở cao nguyên lâu năm nhìn là biết. Với trại ong, cơn giông giao mùa nguy hiểm hơn những trận mưa dầm sau đó, vì gió giật mạnh và mưa đá đi kèm, chỉ mười lăm hai mươi phút mà đủ hất tung mái tôn, lật thùng, gãy cành.
Vì sao cơn giông giao mùa nguy hiểm cho trại ong dú?
Giữa mùa khô, mặt đất nóng lên, hơi ẩm từ phía tây tràn về, không khí bị đẩy lên rất nhanh và tạo thành những đám mây giông. Đây là lúc người cao nguyên quen thấy giông lốc, có năm kèm mưa đá. Những cơn này thường ngắn nhưng dữ.
Thùng ong dú nhỏ và nhẹ hơn thùng ong mật nhiều. Một thùng gỗ thông đặt trên giá, nếu không cột, gió giật mạnh có thể xô lệch rồi hất xuống đất. Thùng rơi thì bình mật vỡ, mật chảy ra, ổ ấp bị dập, cả đàn hoảng loạn bay ra giữa lúc trời đang mưa.
Mái che là thứ dễ bay nhất. Một tấm tôn bị gió nhấc lên không chỉ bỏ thùng phơi mưa mà còn biến thành lưỡi dao chém vào những thùng bên cạnh. Mái lá nhẹ hơn nhưng dễ tốc. Ở trại vùng đồi, mất mái thường gây hại nhiều hơn mất một thùng.
Cành khô trên cây che trại là mối lo thứ ba. Ngày thường cây che nắng cho thùng, đến cơn giông thì những cành khô, cành mục rơi xuống đúng dãy thùng. Cây càng già, càng nhiều cành chết, càng phải xem trước.
Mưa đá thì ít khi đánh vỡ thùng gỗ, nhưng đập mạnh lên mái tôn tạo tiếng động lớn và làm rung cả dãy thùng nếu mái gắn liền với giá. Đàn ong dú không thích rung. Tách mái ra khỏi giá thùng là chi tiết nhỏ mà đáng làm.
Chuẩn bị trại ong trước mùa giông
Đóng cọc cạnh mỗi thùng hoặc mỗi giá. Cọc gỗ hoặc sắt đóng sâu vào đất, cột thùng vào cọc bằng dây dù. Thùng treo thì thêm một dây néo xuống đất để khỏi đung đưa.
Cột ngang qua nắp, không chỉ quanh thân. Gió hay nhấc nắp trước. Dây vòng qua cả nắp và đáy giữ được cả hai.
Neo mái che bằng dây và vật nặng. Bắt vít mái vào khung, rồi néo bốn góc khung xuống cọc. Đè thêm bao cát lên mép mái phía đón gió.
Tách khung mái khỏi giá thùng. Mái và giá đứng trên chân riêng. Mái có rung hay bay thì thùng không bị kéo theo.
Kiểm chân giá xem có mục, có lún. Chân giá gỗ chôn lâu ngày mục ở đoạn sát đất. Gõ thử, lung lay là thay trước mùa mưa.
Chặt cành khô trên đầu trại. Nhìn lên tán cây che thùng, cành nào trơ lá, vỏ bong là cành chết. Cắt bỏ lúc trời khô ráo.
Không đặt thùng mới dưới cây đã nghiêng. Cây nghiêng về phía trại, đất gốc nứt là cây dễ bật gốc khi đất ngấm nước. Dời thùng ra trước.
Chuẩn bị sẵn vài thùng trống khô. Lỡ có thùng vỡ thì có chỗ chuyển đàn ngay, khỏi chạy đi đóng thùng giữa lúc đàn đang hoảng.
Để sẵn dây, bạt, dao, đèn pin ở một chỗ. Giông hay đến chiều tối. Lúc cần thì không có thời gian đi tìm đồ.
Ghi lại thùng nào ở vị trí đón gió nhất. Sau giông kiểm những thùng đó trước. Nhiều năm thì biết luồng gió quen của trại mình.
Khơi rãnh thoát nước quanh trại. Giông đầu mùa mưa to trong thời gian ngắn, nước chảy tràn trên mặt đồi. Rãnh nhỏ dẫn nước đi vòng qua chân giá.
Không làm việc với thùng khi trời đã có sấm. Đứng giữa đồi trống cạnh khung sắt lúc sét đánh là nguy cho người. Chuẩn bị trước, giông tới thì vào nhà.
Khi thùng đã bị đổ: làm gì trong một giờ đầu?
Chờ giông qua hẳn rồi mới ra trại. Lúc mưa còn to, đàn ong đã tản ra, người ra cũng không cứu được gì mà còn nguy hiểm vì cành gãy và sét.
Ra tới nơi, việc đầu tiên là dựng thùng lên đúng chỗ cũ, đúng hướng cửa cũ. Ong thợ đi lạc sẽ bay về theo trí nhớ vị trí, thùng nằm lệch vài bước là nhiều con không tìm ra. Nếu giá hỏng, kê tạm bằng gạch đá ngay chỗ đó.
Nếu nắp bung, nhìn nhanh vào trong. Bình mật vỡ tràn thì dùng muỗng gạt bớt phần mật chảy lênh láng ở đáy, vì mật đọng sẽ dìm chết ong và kéo kiến. Không cần dọn hết, đàn sẽ tự hút phần còn lại. Ổ ấp nếu bị lật nghiêng thì để nguyên tư thế mới, đừng cố xoay lại, xoay dễ làm dập thêm.
Đóng nắp lại, cột chắc, rồi để yên. Những ngày sau, đàn sẽ phải sửa chữa rất nhiều. Đừng mở xem mỗi ngày, mỗi lần mở là thêm một lần đàn phải sửa.
Thùng vỡ hẳn không đóng được thì chuyển đàn sang thùng trống chuẩn bị sẵn: chuyển cả khối ổ ấp và các bình phấn mật còn nguyên, đặt thùng mới vào đúng chỗ thùng cũ. Phần mật vỡ, sáp vụn thì gom đi xa trại để khỏi kéo ruồi và kiến tới.
Những ngày sau giông: theo dõi gì?
Ong có quay về thùng không. Chiều hôm sau ong đã ra vào đều là đàn nhận lại nhà. Thưa thớt mãi là có thể nhiều ong đã lạc.
Ruồi nhỏ quanh thùng bị đổ. Mật vỡ và phấn dập là mồi của ruồi. Đàn vừa bị đổ rất dễ bị ruồi đẻ trứng vào, theo dõi kỹ trong tuần đầu.
Kiến bò lên giá. Mùi mật vỡ kéo kiến. Dọn sạch mật dính quanh giá, kiểm chén nước hay lớp chống kiến ở chân.
Nắp có khít lại không. Thùng bị va đập hay hở mối ghép. Hở thì chèn từ ngoài, đàn sẽ trét keo phần còn lại.
Mái che có còn đúng chỗ. Mái lệch sau giông để mưa chiều hôm sau tạt thẳng vào thùng. Sửa mái trước cơn mưa tiếp theo.
Cây che trại có bị nứt gốc. Đất ngấm nước sau giông làm cây yếu gốc. Cây nghiêng thêm là dấu hiệu phải xử lý.
Giá có bị lún sau mưa lớn. Đất mềm làm chân giá lún không đều, thùng nghiêng dần. Kê lại cho phẳng.
Đàn nào im lặng nhiều ngày. Gõ nhẹ thành thùng nghe tiếng. Im hẳn kèm mùi chua là đàn có thể đã hỏng, mở xem vào ngày nắng.
Ghi lại thiệt hại vào sổ. Thùng nào đổ, vì sao đổ. Sổ này cho biết năm sau phải gia cố chỗ nào trước.
Không tách hay thu mật trong vài tuần. Đàn bị đổ cần thời gian sửa nhà. Cho đàn yên rồi mới tính chuyện khác.
Hỏi thăm bà con quanh vùng. Nhiều khi một cơn lốc đi theo đúng một đường qua nhiều vườn. Biết đường gió quen giúp chọn chỗ đặt thùng mới.
Chọn chỗ đặt trại để bớt hứng giông lốc
Tránh đỉnh đồi trống. Đỉnh đồi đón gió mạnh nhất từ mọi phía. Lùi xuống lưng đồi, phía khuất hướng giông quen thuộc là đỡ hơn nhiều.
Tránh khe gió giữa hai quả đồi. Gió dồn qua chỗ hẹp sẽ mạnh lên. Chỗ yên ả ngày thường có khi lại là đường lốc chạy.
Dựa lưng vào hàng cây chắn gió. Một hàng cây bụi hoặc cây thấp phía đón gió giảm sức gió sát mặt đất cho cả dãy thùng.
Không đặt dưới cây già rỗng ruột. Cây rỗng có thể là chỗ ong hoang ưa, nhưng cũng là cây dễ gãy nhất khi giông.
Không đặt sát mép taluy hay bờ dốc đất mới đào. Mưa giông làm đất mép dốc sạt. Thùng đặt sát mép có thể trôi theo.
Không đặt ở đường nước chảy. Nhìn vết đất bị xói sau những trận mưa cũ. Chỗ đó là đường nước, giá thùng sẽ bị xói chân.
Đặt gần nhà vừa đủ để ra kiểm nhanh. Sau giông cần ra trại sớm. Trại xa nhà, đường đi trơn trượt thì việc cứu thùng đổ thường muộn.
Để khoảng cách giữa các giá. Một giá đổ không kéo theo giá bên cạnh, và một tấm tôn bay không chém cả dãy.
Hỏi người lâu năm trong vùng. Người ở lâu nhớ những trận lốc cũ đi qua đâu. Kinh nghiệm đó quý hơn mọi phỏng đoán.
Quan sát cây trong vườn. Cây mọc nghiêng đều về một hướng cho biết hướng gió mạnh quen thuộc của chỗ đó.
Chia trại thành vài cụm nhỏ. Đặt tất cả thùng một chỗ thì một cơn lốc có thể làm hỏng cả trại. Vài cụm cách nhau giảm rủi ro.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đem thùng ong dú vào nhà khi thấy trời sắp giông?
Thường là không kịp và không nên. Ong thợ đi làm chưa về sẽ mất nhà, đàn bị xáo trộn. Cột chắc tại chỗ từ trước mùa giông là cách an toàn hơn.
Mưa đá có làm chết ong dú trong thùng không?
Mưa đá hiếm khi xuyên được thùng gỗ, nên ong trong thùng thường an toàn. Ong đang bay ngoài trời lúc đó thì có thể bị đánh rơi. Điều đáng lo hơn là mái che bị phá và thùng bị lật.
Thùng treo trên cây có an toàn hơn thùng đặt trên giá không?
Không hẳn. Thùng treo đung đưa mạnh khi gió giật, và cành treo có thể gãy. Nếu treo, nên treo vào cành lớn còn sống, có dây néo xuống đất để thùng không lắc.
Bao lâu thì đàn ong dú bị đổ thùng hồi lại?
Tùy mức hư hại và sức đàn. Đàn đông, ổ ấp còn nguyên thường sửa xong trong vài tuần. Đàn yếu, ổ ấp dập nhiều cần lâu hơn và cần được để yên.
Có nên gia cố mái che bằng bê tông cho chắc?
Không cần làm nặng nề vậy. Khung chắc, bắt vít đủ, néo góc xuống cọc và đè bao cát mép đón gió là đủ cho trại nhỏ. Mái quá nặng lại nguy hiểm hơn nếu đổ đè lên thùng.
