Ở vùng cao, nên mở thùng ong dú vào ngày nắng ráo, gió nhẹ, trong khoảng giữa buổi sáng đến đầu buổi chiều, lúc ong thợ đang ra vào đều ở cửa tổ. Mở vào sáng sớm còn sương, ngày âm u se lạnh hay ngay sau mưa là để gió lạnh ùa vào ổ ấp. Mở xong thì đóng ngay, đừng để thùng trống nắp lâu.
Có người hỏi: vậy mấy độ thì mở được? Một cái nhiệt kế giúp rất nhiều, nhưng nhìn chính đàn ong còn chính xác hơn. Khi ong dú tự ra ngoài đi làm, đó là lúc đàn thấy đủ ấm. Đàn chưa muốn ra mà mình đã mở nắp là mình chọn sai giờ.
Bài này nói cách đọc trời và đọc cửa tổ để chọn lúc mở, những việc nên làm xong trước khi chạm vào nắp, và khi nào thì không cần mở thùng mà vẫn biết đàn ra sao.
Vì sao ở vùng cao chọn giờ mở thùng khó hơn đồng bằng?
Ở đồng bằng Nam Bộ, gần như ngày nào sau tám chín giờ sáng cũng đủ ấm, mở thùng lúc nào cũng tương đối an toàn. Trên cao nguyên, buổi sáng có khi lạnh, nắng lên rất nhanh nhưng chỉ cần một đám mây che là nhiệt độ tụt ngay. Mười giờ đang nắng đẹp, mười giờ rưỡi đã mây vần và gió lùa.
Gió cũng là chuyện khác. Đồi trống, gió thổi qua đỉnh đồi mạnh hơn ở chân đồi, và gió vùng cao mang hơi lạnh. Nắng ấm mà gió mạnh thì mở nắp ra, luồng gió đó đi thẳng vào lòng thùng, cuốn hơi ấm của ổ ấp đi chỉ trong vài phút.
Thêm cái khó nữa là đêm lạnh để lại cái lạnh trong gỗ. Thùng đặt trong bóng râm có khi tới gần trưa mới ấm lại hết. Ngoài trời đã ấm, trong thùng vẫn còn se se. Đàn ong biết điều đó nên chúng ra cửa muộn hơn mình tưởng.
Vì vậy ở vùng cao, giờ mở thùng tốt thường hẹp hơn: một khoảng vài tiếng quanh trưa, vào những ngày trời quang thật sự. Ngày nào âm u từ sáng thì cứ coi như không phải ngày mở thùng, việc kiểm tra dời sang hôm khác.
Đọc trời và đọc cửa tổ trước khi mở
Nắng chiếu thẳng vào dãy thùng ít nhất một lúc. Thùng đã được nắng làm ấm, bên trong không còn giữ cái lạnh của đêm qua.
Ong ra vào đều ở cửa tổ. Đây là tín hiệu quan trọng nhất. Đàn tự đi làm nghĩa là đàn thấy trời đủ ấm.
Ong mang phấn vàng ở chân về tổ. Có hoa, có phấn, đàn đang ở trạng thái làm việc, ít nhạy cảm hơn lúc đói.
Gió nhẹ, lá cây chỉ lay khẽ. Cành cây đung đưa mạnh là gió đủ mạnh để cuốn hơi ấm ra khỏi thùng khi mở.
Trời quang, mây không kéo về từ phía đồi. Nhìn về hướng mây hay đến của trại mình. Mây đen đang dồn lên thì đừng bắt đầu.
Đất và cỏ đã khô sương. Còn sương đọng trên cỏ là không khí còn ẩm lạnh sát mặt đất.
Không mở ngay sau mưa. Thùng vừa ngấm mưa, không khí ẩm, đàn đang ở trong. Chờ ít nhất một buổi nắng ráo.
Không mở lúc chiều muộn. Nắng tắt sau đồi rất sớm ở vùng cao. Mở muộn là đàn phải vào đêm lạnh với cái nhà vừa bị xáo trộn.
Tay sờ nắp thấy ấm. Cách đơn giản để biết thùng đã thoát lạnh đêm. Nắp còn lạnh tay thì đợi thêm.
Nhìn nhiệt kế nếu có. Ghi lại nhiệt độ những lần mở thùng mà đàn vẫn ổn. Lâu dần có ngưỡng riêng cho trại mình.
Biết trước mình sẽ làm gì. Xem trước ý định: kiểm ổ ấp, xem mật, hay tìm ruồi. Mở nắp rồi mới nghĩ là kéo dài thời gian thùng hở.
Mở thùng bao lâu là vừa?
Càng ngắn càng tốt. Việc kiểm tra thường ngày, như xem ổ ấp còn trứng mới không, bình mật nhiều hay ít, có ruồi hay không, chỉ cần một hai phút nếu biết trước mình tìm gì. Mở nắp, nhìn, đóng.
Nếu phải làm việc lâu hơn như thu mật hay tách đàn, hãy chọn ngày ấm nhất trong tuần và chuẩn bị đủ đồ trước khi mở: dao, muỗng, khay, thùng mới, khăn sạch. Có một người phụ giúp là đỡ nhiều thời gian.
Khi làm lâu, che bớt phần thùng không cần đụng tới. Một tấm ván nhỏ hay miếng khăn sạch đặt lên phía có ổ ấp, chỉ hở phần bình mật đang thu. Ổ ấp là chỗ cần ấm nhất, cứ để nó trong bóng tối và yên tĩnh.
Đóng nắp xong thì nhìn lại cửa tổ một lúc. Ong bay ra vào lại bình thường sau vài phút là đàn đã yên. Nếu ong túa ra đông và bám quanh thùng lâu, có thể mình đã làm quá tay hoặc làm vỡ bình, nên để đàn yên vài ngày.
Ở trại vùng cao, thói quen tốt là gom việc. Thay vì mở mỗi tuần một lần để xem, hãy dồn vào ít lần hơn và mỗi lần xem kỹ, vào đúng ngày đẹp trời. Đàn được yên lâu hơn, người cũng đỡ công.
Biết đàn ra sao mà không cần mở thùng
Đếm ong ra vào trong một phút. Đứng xem cùng một giờ mỗi lần. Số ong tăng dần qua các tuần là đàn đang mạnh lên.
Nhìn ong mang gì về. Chân vàng là phấn, bụng căng là mật hoặc nước, con mang hạt nhựa cây là đang xây sửa.
Nhấc nhẹ một góc thùng. Thùng nặng dần lên theo mùa hoa là đàn đang tích mật. Nhẹ đi đột ngột là dấu hiệu đói.
Áp tai vào thành thùng. Tiếng vo ve đều và êm là bình thường. Im lặng hoặc tiếng ồn khác lạ thì nên xem.
Quan sát ống cửa. Ống cửa được nối dài, sáp mới là đàn khỏe. Ống cửa vỡ không được sửa là đàn yếu.
Để ý ong lính gác cửa. Có vài con đứng canh, chặn ong lạ là đàn đủ quân. Không có ai canh là đáng lo.
Nhìn xác và rác trước cửa. Ít xác, ít rác là bình thường. Nhiều xác non, nhiều mảnh ổ ấp là có chuyện bên trong.
Theo dõi ruồi quanh thùng. Ruồi nhỏ lượn quanh ống cửa là dấu hiệu bên trong có phấn hỏng, cần mở xem vào ngày ấm.
Ngửi mùi gần cửa tổ. Mùi thơm nhựa cây và chua nhẹ là bình thường. Mùi chua thối là có hư hỏng.
So sánh với các thùng bên cạnh. Cùng giờ, cùng trời mà một thùng im hơn hẳn các thùng khác là thùng đó cần chú ý.
Ghi vào sổ mỗi lần quan sát. Ghi ngắn: ngày, giờ, trời, số ong ra vào. Sổ giúp mình chỉ mở thùng khi thật sự cần.
Những sai lầm hay gặp khi mở thùng ở vùng cao
Mở thùng theo lịch thay vì theo trời. Đã hẹn thứ bảy kiểm thùng thì thứ bảy mở, dù trời âm u. Lịch nên linh động theo thời tiết.
Mở hết cả dãy trong một buổi. Đến thùng cuối thì nắng đã nhạt, mây đã kéo. Chia ra nhiều ngày, ưu tiên thùng cần xem trước.
Để nắp mở trong lúc đi lấy đồ. Chỉ vài phút đi lấy dao, lấy khay là ổ ấp đã phơi gió. Chuẩn bị đủ trước khi mở.
Mở thùng trong bóng râm lạnh. Thùng nằm dưới tán dày, nắng chưa tới thì lòng thùng còn lạnh. Đợi nắng chạm thùng rồi hẵng mở.
Lật nghiêng thùng để nhìn cho rõ. Lật thùng làm bình mật đổ, ổ ấp xô lệch. Nhìn từ trên xuống, dùng đèn pin nếu cần.
Chọc tay vào ổ ấp xem có trứng không. Nhìn màu ô sáp là đủ: ô mới màu sáng, ô cũ sẫm hơn. Đụng vào là làm vỡ màng bao.
Phá hết keo bít khe nắp mỗi lần mở. Đàn tốn công trét lại. Mở nhẹ, dùng dao mỏng tách một mép thay vì cạy mạnh.
Mở thùng ngay sau khi chuyển đàn về. Đàn mới chuyển cần yên ổn ít nhất vài tuần. Mở xem là làm đàn hoảng và dễ bỏ tổ.
Mở thùng khi đang có ong mật lảng vảng. Mùi mật bay ra kéo ong mật và ong lạ tới cướp. Chờ lúc vắng, đóng nhanh.
Để vụn sáp, mật rơi quanh thùng. Gom sạch sau khi đóng nắp. Vụn mật kéo kiến và ruồi tới ngay chiều hôm đó.
Không ghi lại những gì đã thấy. Không ghi thì lần sau lại phải mở để xem lại. Một dòng trong sổ tiết kiệm một lần mở thùng.
Câu hỏi thường gặp
Mở thùng ong dú vào buổi sáng sớm có sao không?
Ở vùng cao thì nên tránh. Sáng sớm thùng còn giữ cái lạnh của đêm, đàn đang dồn quanh ổ ấp để giữ ấm. Mở ra lúc đó gió lạnh vào thẳng ổ ấp, ấu trùng chịu thiệt.
Bao lâu thì nên mở thùng ong dú kiểm tra một lần?
Không có lịch cố định cho mọi trại. Ở vùng cao nên mở ít, chỉ khi có lý do và trời thuận. Quan sát cửa tổ, nhấc thùng, nghe tiếng thường xuyên là đủ biết đàn ổn hay không.
Trời nắng nhưng gió mạnh có mở thùng được không?
Nên hoãn. Gió mạnh cuốn hơi ấm ra khỏi thùng rất nhanh, nhất là gió vùng đồi mang hơi lạnh. Nếu bắt buộc thì đứng chắn phía đầu gió và làm thật nhanh.
Mở thùng ong dú có bị ong đốt không?
Ong dú không có ngòi nên không đốt. Chúng có thể bu vào tóc, cắn nhẹ hoặc chui vào tai mũi khi bị phá tổ. Đội mũ, mặc áo dài tay và làm nhẹ nhàng là đủ.
Mở thùng xong ong bay túa ra nhiều có sao không?
Đàn đang bị xáo trộn và phản ứng tự vệ. Đóng nắp lại, lùi ra xa và để đàn yên. Nếu lần nào mở cũng như vậy, nên giảm số lần mở và làm nhẹ tay hơn.
Có nên dùng khói khi mở thùng ong dú?
Không cần. Ong dú không đốt nên khói không có tác dụng như với ong mật, mà còn làm ám mùi vào mật và sáp. Làm chậm, nhẹ, vào đúng giờ ấm là đủ.
