Sương mù phủ đồi từ sáng tới chiều, cửa tổ ong dú im lìm cả ngày: phần lớn trường hợp là đàn đang nằm yên chờ trời, chứ không phải đàn bệnh. Ong dú không bay trong sương dày và lạnh, chúng ăn mật và phấn đã tích trong thùng. Đáng lo chỉ khi mù kéo dài nhiều ngày rơi đúng lúc kho trong thùng đang vơi.
Ở vùng rừng thông, vùng gần hồ lớn, có những đợt mù đến mấy ngày liền. Đứng cạnh thùng chỉ nghe tiếng giọt nước rơi từ lá thông. Người mới nuôi hay sốt ruột, mở thùng ra xem. Đó lại thường là việc không nên làm.
Trong những ngày mù, đàn ong dú sống bằng gì?
Bên trong thùng, ong dú xếp quanh ổ ấp những bình sáp tròn: bình mật và bình phấn. Đây là kho của đàn. Ngày trời đẹp ong đi làm đổ thêm vào kho, ngày trời xấu cả đàn ăn từ kho đó.
Một đàn khỏe giữa mùa hoa có kho khá dày. Vài ngày mù sương không làm nó vơi đáng kể, vì khi không bay, ong tốn ít sức hơn nhiều. Đàn chỉ cần đủ ăn cho ong thợ ở nhà và đủ phấn nuôi số ấu trùng đang có.
Khi trời mù, đàn cũng tự giảm việc. Ong chúa đẻ ít đi. Số miệng ăn mới ít lại nên kho giữ được lâu hơn. Đàn khôn hơn mình nghĩ trong chuyện tiết kiệm.
Có một điểm khác: không ra được cửa thì đàn cũng không lấy được nước và nhựa cây mới. Nước thì hơi ẩm trong không khí đã đủ. Nhựa cây chỉ cần cho xây sửa, những ngày nằm yên đàn không xây gì nhiều.
Vậy nên câu hỏi không phải là mù mấy ngày, mà là kho trong thùng còn bao nhiêu khi mù bắt đầu. Một đàn vừa bị thu gần hết bình mật tuần trước sẽ chịu mù kém hơn rất nhiều so với một đàn chưa đụng tới.
Những đàn nào dễ gặp khó khi mù kéo dài?
Đàn vừa bị thu mật nhiều. Kho vơi, mù tới là đàn ăn vào phần sát đáy. Đây là trường hợp hay gặp nhất ở trại.
Đàn vừa tách. Đàn tách có ít ong và ít bình mật mang theo. Chưa kịp tích kho thì gặp mù.
Đàn mới chuyển về. Đàn chưa quen đường hoa quanh trại mới, kho mang theo có hạn.
Đàn có ổ ấp lớn bất thường. Nhiều ấu trùng thì nhiều miệng ăn phấn. Kho phấn cạn nhanh hơn kho mật.
Đàn ở chỗ trũng, chỗ mù đọng lâu. Mù tan ở lưng đồi trước, ở thung lũng sau. Thùng dưới thấp mất nhiều giờ bay hơn.
Đàn trong thùng mỏng, hở khe. Lạnh ẩm lùa vào, đàn tốn sức giữ ấm hơn nên ăn nhiều hơn.
Đàn vừa bị ruồi hoặc kiến tấn công. Đàn đang yếu quân, không đủ sức vừa sửa nhà vừa chịu đói.
Đàn ở trại mà nguồn hoa xung quanh mỏng. Ngay cả ngày trời đẹp đàn cũng chỉ đủ ăn, không tích dư được.
Đàn mà mùa trước ít ghi nhận bay. Đàn vốn uể oải thì mù sương chỉ làm lộ rõ hơn sự yếu sẵn có.
Đàn mới thay ong chúa. Thời gian đàn chưa có ong chúa đẻ ổn định là thời gian quân số giảm dần.
Đàn để quá lâu không ai xem. Không biết kho còn bao nhiêu thì cũng không biết đàn chịu được bao lâu.
Khi nào phải bắt đầu lo?
Một ngày mù chưa nói lên gì. Hai ba ngày cũng chưa. Điều mình theo dõi là phản ứng của đàn khi trời vừa hửng: một đàn khỏe sẽ ùa ra rất nhanh trong giờ nắng đầu tiên, như người nhịn đói lâu thấy cửa mở.
Nếu mù vừa tan, nắng đã ấm, các thùng bên cạnh ong ra vào tấp nập mà một thùng vẫn im hoặc chỉ lèo tèo vài con, thùng đó cần chú ý. Đó là lúc đáng mở xem vào giữa trưa hôm đó.
Dấu hiệu đói rõ nhất khi mở thùng là bình mật trống hết, chỉ còn vỏ sáp, bình phấn cạn, ổ ấp có ô bị bỏ dở. Đàn đói còn có thể ăn bớt ấu trùng để tiết kiệm, nhìn thấy ổ ấp thưa lỗ chỗ.
Trước khi mở, nhấc nhẹ một góc thùng so với lần nhấc trước. Thùng nhẹ hẳn đi là kho đã vơi nhiều. Đây là cách kiểm không làm phiền đàn, nên tập thành thói quen trong những ngày mù.
Còn trong lúc mù vẫn đang dày, đừng mở. Mở thùng ra giữa hơi lạnh ẩm thì chẳng giúp gì cho kho, lại bắt đàn tốn thêm sức giữ ấm.
Chuẩn bị trước mùa nhiều mù sương
Không thu mật ngay trước mùa mù. Đợt thu cuối nên cách mùa mù một khoảng, và chỉ lấy bình thật dư. Kho để lại là bảo hiểm cho đàn.
Tách đàn vào mùa trời đẹp. Đàn tách cần vài tuần trời đẹp để tích kho. Tách sát mùa mù là đặt đàn mới vào thế khó.
Dời thùng khỏi chỗ trũng. Nhích lên lưng dốc vài bước là được thêm vài giờ nắng mỗi ngày mù tan.
Chọn chỗ có nắng sớm. Thùng hứng nắng sớm thì ấm lên ngay khi mù vừa mỏng, ong ra được sớm hơn.
Lót nắp, chèn khe. Thùng kín ấm thì đàn tiêu ít kho hơn cho việc giữ nhiệt.
Trồng thêm cây nở hoa đúng mùa đó. Hỏi bà con trong vùng cây nào nở vào mùa mù sương ở địa phương mình. Ngày hửng nắng có hoa gần là đàn tích được ngay.
Ghi lại những đợt mù năm trước. Sổ trại cho biết mù hay đến tháng nào, kéo dài bao lâu. Năm sau chuẩn bị sớm hơn.
Cân thùng theo mùa. Một cái cân treo đơn giản giúp so trọng lượng thùng trước và sau mùa mù, biết đàn nào tiêu nhiều.
Gom đàn yếu lại gần nhau. Để dễ theo dõi trong mùa mù, đặt những thùng cần chú ý ở một dãy gần lối đi.
Chuẩn bị sẵn cách hỗ trợ khi thật cần. Nếu phải cho ăn thêm, nghĩ trước cách cho trong thùng và đánh dấu để không thu những bình đó làm mật mộc.
Không mua đàn mới về vào mùa mù. Đàn chuyển về cần trời đẹp để học đường. Đợi qua mùa hẵng nhận.
Trời vừa hửng sau đợt mù: làm gì trước?
Đứng nhìn cửa tổ trong giờ nắng đầu tiên. Đây là lúc đọc sức đàn rõ nhất. Đàn khỏe ùa ra rất nhanh, đàn yếu lèo tèo.
Đánh dấu những thùng ra chậm. Cắm một que nhỏ hay buộc dây trên giá để chiều nhớ quay lại xem.
Nhấc nhẹ góc những thùng đáng ngờ. So với cảm giác lần trước. Nhẹ hẳn là kho đã vơi.
Mở xem vào giữa trưa nếu cần. Chỉ mở những thùng đã đánh dấu, mở nhanh, nhìn bình mật và ổ ấp rồi đóng.
Dọn xác ong tích lại trước cửa. Sau nhiều ngày không bay, đàn khiêng xác ra một lượt. Dọn để khỏi kéo kiến.
Phơi lót nắp đã ướt. Bao bố, tấm lót trên nắp ngấm ẩm cả tuần. Phơi khô rồi đặt lại trước tối.
Kiểm ruồi nhỏ quanh thùng. Ẩm lâu ngày làm phấn dễ hỏng. Ruồi xuất hiện sau đợt mù là dấu hiệu nên xem bên trong.
Xem hoa quanh trại có còn. Mù lâu đôi khi làm hoa rụng hoặc hỏng. Biết đàn sẽ tìm được gì trong những ngày tới.
Không thu mật ngay hôm hửng nắng. Đàn vừa ăn vào kho. Để đàn tích lại vài tuần rồi mới tính.
Không tách đàn ngay sau mù. Đàn cần hồi sức. Tách lúc này là chia đôi một đàn đang thiếu.
Ghi lại số ngày mù và tình trạng từng thùng. Lần sau gặp mù, mình biết đàn nào chịu được bao lâu.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có bay được trong sương mù không?
Ong dú gần như không bay trong sương dày. Sương làm lạnh, ướt cánh và che mất ánh sáng mà ong dùng để định hướng. Chúng chờ mù mỏng và nắng lên mới ra.
Đàn ong dú nhịn được bao nhiêu ngày khi không ra cửa?
Phụ thuộc vào kho mật phấn trong thùng và số ong. Đàn khỏe, kho đầy chịu được khá lâu, đàn vừa bị thu mật thì kém hơn nhiều. Vì vậy cách chắc nhất là để lại đủ kho trước mùa mù.
Ngày mù sương có nên cho ong dú ăn đường?
Không nên cho theo phản xạ. Phần lớn đàn tự chịu được. Chỉ hỗ trợ khi đã kiểm thấy kho cạn thật, và nếu cho thì nên cho trong thùng, đánh dấu để không thu những bình mật đó.
Sương mù có làm ẩm mốc thùng ong dú không?
Có thể, vì hơi ẩm đọng trên gỗ nhiều ngày liền. Thùng kín nắp, mái che có khoảng hở, đặt ở chỗ thông thoáng thì ít bị. Đàn khỏe cũng tự dọn được ẩm nhẹ.
Trời mù nhiều ngày rồi nắng gắt có lo gì không?
Ngày hửng nắng đầu tiên đàn ra rất đông, đó là tốt. Chỉ cần để ý thùng có bị nắng trưa chiếu thẳng làm nóng ruột không, vì gỗ ẩm gặp nắng gắt sẽ bốc hơi nước mạnh vào trong.
