Đàn ong dú sống được ở cao nguyên dù ngày ấm đêm lạnh, nhưng chúng không chống lạnh bằng cách ôm nhau sưởi như ong mật. Ong dú giữ ấm nhờ thùng kín, nhờ lớp sáp mỏng bọc quanh ổ ấp và nhờ đủ quân ở lại trong tổ. Thùng làm tốt phần đó thì đêm lạnh chỉ làm đàn chậm lại; thùng làm kém thì ổ ấp nguội và đàn hụt dần qua từng tuần.
Bà con mới lên vùng cao nuôi hay hỏi: đêm lạnh vậy có chết ong không? Câu trả lời thật là hiếm khi chết ngay sau một đêm. Cái đáng sợ là lạnh kéo dài nhiều đêm liền, rơi vào đúng đàn yếu, thùng mỏng, mà người nuôi không để ý cho tới khi cửa tổ thưa hẳn.
Đàn ong dú làm gì khi trời trở lạnh về đêm?
Chiều xuống, nắng tắt sau đồi, ong thợ đi làm lần lượt về tổ. Ở cao nguyên giờ về sớm hơn đồng bằng, có hôm nắng vừa nhạt là cửa tổ đã vắng. Đêm đó cả đàn ở trong, dồn về phía khối ổ ấp ở giữa thùng.
Ổ ấp của ong dú Tetragonula là một cụm ô sáp chứa trứng và ấu trùng, bên ngoài thường được ong bọc một lớp sáp mỏng như vỏ hành, người nuôi hay gọi là màng bao ổ ấp. Lớp này giữ hơi ấm lại quanh ấu trùng, giống cái chăn mỏng. Đêm lạnh, ong thợ bám dày lên lớp màng đó.
Ong dú không có kiểu tụ thành một quả cầu dày rồi rung cơ bay để sinh nhiệt mạnh như ong mật. Sức tự sưởi của chúng yếu hơn nhiều. Vì vậy với ong dú, cái thùng gần như là bộ áo ấm chính. Đây là điểm khác lớn nhất giữa nuôi ong dú vùng cao và nuôi ong mật vùng cao.
Khi lạnh kéo dài, đàn tự điều chỉnh. Ong chúa đẻ chậm lại, số ô ấp mới làm thêm ít đi, ong thợ ra ngoài muộn và về sớm. Nhìn từ ngoài, người nuôi chỉ thấy cửa tổ ít hoạt động. Đó là cách đàn tiết kiệm, chưa phải là đàn bệnh.
Sáng ra, khi nắng chiếu ấm thùng, đàn lại mở cửa. Một đàn khỏe sau đêm lạnh vẫn có ong ra đều khi trời ấm lên. Đàn mà nắng đã cao vẫn im lìm, trước cửa có vài con chết lạnh, thì cần xem kỹ hơn.
Lạnh bao nhiêu thì ổ ấp bắt đầu chịu thiệt?
Khó có một con số chung cho mọi đàn ở mọi nơi, và bài này cũng không đưa ra con số mà mình chưa đo được. Cái chắc chắn là ấu trùng cần ấm đều để lớn. Lạnh làm chúng lớn chậm. Lạnh sâu và lâu thì có ô hỏng, có ấu trùng chết.
Cách tốt nhất là tự đo ở trại mình. Treo một cái nhiệt kế ở chỗ thùng đặt, ghi nhiệt độ lúc gần sáng, rồi đối chiếu với giờ ong ra cửa buổi sáng hôm đó. Một mùa thôi là bà con có ngưỡng riêng của vườn mình: dưới mức nào thì sáng hôm sau ong ra rất muộn, dưới mức nào thì thấy xác ong lạnh trước cửa.
Đàn đông chịu lạnh tốt hơn đàn ít ong, đơn giản vì nhiều con bám quanh ổ ấp hơn. Đàn vừa tách, đàn vừa bị thu mật quá tay, đàn mới nhận về chưa kịp ổn định là ba loại dễ thiệt nhất khi vào những tuần lạnh.
Một cái lạnh ít người nghĩ tới là lạnh lúc mở thùng. Đêm đàn tự lo được, nhưng giữa buổi sáng còn se lạnh mà mở nắp ra xem lâu, gió thổi thẳng vào ổ ấp, thì thiệt hại có khi còn hơn cả đêm qua. Ngày se lạnh thì hạn chế mở thùng là cách giữ ấm rẻ nhất.
Những thùng nào dễ hụt ấm nhất?
Thùng ván mỏng. Ván mỏng giữ nhiệt kém, tỏa ấm ra ngoài suốt đêm. Ở vùng cao, nên chọn ván dày hơn loại hay dùng ở miền Nam.
Thùng quá rộng so với đàn. Đàn nhỏ trong thùng to phải sưởi cả một khoảng trống lớn. Nhét thêm miếng gỗ chắn bớt khoảng trống giúp đàn đỡ tốn sức.
Thùng có khe hở do gỗ co ngót. Gỗ khô mùa khô co lại, mở khe ở mối ghép. Ong sẽ trét, nhưng đàn yếu trét không kịp. Người nuôi có thể chèn bớt từ bên ngoài.
Thùng đặt ở chỗ trũng, cuối dốc. Khí lạnh ban đêm chảy xuống chỗ thấp và đọng lại như nước. Cùng một vườn, thùng ở đáy lõm lạnh hơn rõ so với thùng nhích lên lưng dốc.
Thùng đặt trống giữa đồi không tán che. Nắp nhìn thẳng lên trời đêm thì mất nhiệt nhanh. Dưới tán cây, dưới mái che, thùng ấm hơn đáng kể.
Thùng hứng gió lùa thẳng vào cửa. Cửa tổ quay về hướng gió đêm thì gió đẩy hơi lạnh vào ống cửa. Xoay lệch đi hoặc dựng tấm chắn gió phía trước.
Thùng kê sát đất ẩm. Đất ẩm lạnh hút nhiệt từ đáy thùng. Kê cao lên giá, cách đất một khoảng là đỡ.
Thùng vừa bị thu mật nhiều. Bình mật bao quanh ổ ấp cũng là một lớp đệm và là thức ăn cho những ngày không đi làm. Thu sạch trước mùa lạnh là bỏ đàn đói và lạnh cùng lúc.
Thùng đàn mới tách. Đàn tách có ít ong, màng bao ổ ấp chưa dày. Nên tách ở mùa ấm, đừng tách sát những tuần se lạnh.
Thùng hay bị mở để kiểm tra. Mỗi lần mở là mất một ít ấm và phá một ít keo bít khe. Thùng nào mở nhiều nhất thường hụt ấm nhanh nhất.
Thùng tôn hoặc thùng nhựa mỏng. Hai loại này nguội rất nhanh sau khi nắng tắt. Nếu đã lỡ dùng, ít nhất phải bọc thêm lớp cách nhiệt ở nắp và hai bên.
Cách đỡ cho đàn qua những đêm lạnh
Lót thêm lớp cách nhiệt trên nắp. Một tấm xốp hoặc ván dày đặt lên nắp đỡ được phần mất nhiệt lớn nhất, vì hơi ấm luôn dồn lên trên.
Gom các thùng yếu vào chỗ ấm nhất trong vườn. Chỗ nhích lên lưng dốc, dưới tán cây, khuất gió. Chuyển trong vườn thì chuyển lúc tối khi ong đã về hết, chuyển gần để ong khỏi lạc.
Thu nhỏ khoảng trống trong thùng. Chèn miếng gỗ khô phía không có tổ để đàn chỉ phải giữ ấm phần đang sống.
Chắn gió phía trước dãy thùng. Một hàng rào lưới, phên tre, hay một hàng cây bụi cách vài bước là đủ cắt luồng gió lùa sát mặt đất.
Để lại đủ mật trước mùa lạnh. Đợt thu cuối trước khi trời se, chỉ lấy những bình thật dư. Mật là nhiên liệu của đàn trong những ngày không bay.
Không tách đàn sát mùa lạnh. Đợi mùa ấm, hoa nhiều rồi hẵng tách. Tách trễ là chia đôi một đàn đang cần đủ quân để giữ ấm.
Mở thùng vào buổi trưa ngày nắng. Nếu bắt buộc phải xem, chọn lúc nắng ấm nhất, xong việc trong vài phút rồi đóng lại.
Không bọc kín thùng bằng bạt. Bọc kín giữ ẩm lại bên trong, và ẩm lạnh còn tệ hơn khô lạnh. Che mái và lót nắp là đủ.
Theo dõi cửa tổ mỗi sáng. Thùng nào nắng cao mà chưa có con nào ra là thùng đáng lo nhất trong ngày. Ghi lại để theo dõi tiếp.
Dọn xác ong trước cửa. Xác ong để lâu kéo kiến và ruồi tới. Dọn nhẹ tay bằng cọng lá, đừng chọc vào ống cửa.
Ghi nhiệt độ gần sáng vào sổ. Có số liệu của chính vườn mình thì năm sau biết trước tuần nào cần lo, khỏi đoán theo cảm giác.
Sáng sau đêm lạnh: nhìn thùng thế nào để biết đàn ổn?
Ong ra cửa muộn nhưng ra đều. Đàn đang ổn. Nắng chạm thùng một lúc là ong lần lượt ló ra, bay vòng quanh cửa rồi đi làm.
Ong ló ra cửa rồi chui vào lại. Trời còn lạnh hơn mức đàn muốn bay. Không cần làm gì, chờ nắng lên thêm.
Vài con ong lính đứng gác ở miệng ống cửa. Đây là dấu hiệu tốt: đàn còn đủ quân để chia việc canh cửa ngay cả sáng lạnh.
Có ong mang phấn về trước trưa. Đàn đã đi làm thật sự chứ không chỉ ra thăm dò. Trước trưa mà thấy chân ong vàng phấn là đàn khỏe.
Vài xác ong trước cửa. Một ít xác ong già là bình thường sau đêm lạnh. Nhiều xác dồn đống thì cần xem thêm.
Không con nào ra dù nắng đã ấm. Đáng lo. Gõ nhẹ vào thành thùng và áp tai nghe tiếng vo ve. Còn tiếng là đàn còn sống, chỉ đang yếu.
Có ruồi nhỏ lượn sát ống cửa. Ruồi tìm tới mùi phấn hỏng. Đàn yếu sau lạnh rất dễ bị ruồi đẻ trứng vào, cần để ý thùng đó hằng ngày.
Kiến bò lên tới cửa tổ. Đàn yếu không đủ ong lính đuổi kiến. Kiểm lại chén nước hoặc lớp chống kiến ở chân giá ngay trong ngày.
Mép nắp có vệt nước rỉ. Đêm qua thùng ngưng ẩm. Xem lại lớp lót nắp và chỗ đặt thùng.
Ống cửa bị co lại, nhỏ hơn hôm trước. Đàn tự thu hẹp cửa để giữ ấm. Đừng nong rộng ra, cứ để đàn quyết định.
Thùng ở chỗ trũng ra muộn hơn hẳn các thùng khác. Dấu hiệu chỗ đặt quá lạnh. Mùa ấm tới thì tính dời thùng đó lên chỗ cao hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có ngủ đông như ong ở xứ lạnh không?
Không. Ở cao nguyên Việt Nam, ong dú không có giai đoạn ngủ đông. Chúng chỉ giảm hoạt động khi lạnh: ra muộn, về sớm, ong chúa đẻ chậm lại, rồi ấm lên là làm việc bình thường.
Đêm lạnh có nên đặt bóng đèn sưởi cạnh thùng ong dú không?
Không nên. Đèn sưởi làm một phía thùng nóng một phía lạnh, thu hút côn trùng ban đêm và dễ gây cháy. Giữ thùng kín, lót nắp và chắn gió an toàn hơn nhiều.
Vì sao cùng một vườn mà có thùng yếu đi vào mùa lạnh, thùng không sao?
Thường do chỗ đặt và sức đàn. Thùng ở chỗ trũng, chỗ trống, chỗ gió lùa lạnh hơn thùng dưới tán cây trên lưng dốc. Đàn ít ong, đàn vừa bị thu mật cũng chịu kém hơn đàn đông và đủ dự trữ.
Đưa đàn ong dú từ miền Nam lên cao nguyên có chịu được lạnh không?
Đa số đàn vẫn thích nghi được nếu chuyển vào mùa ấm và cho đàn thời gian ổn định trước những tuần se lạnh. Nên chuyển đàn đông, nhiều dự trữ, và dùng thùng dày hơn thùng quen dùng ở đồng bằng.
Sau mấy đêm lạnh, cửa tổ ít ong có phải đàn sắp chết?
Chưa chắc. Ít ra cửa vào sáng lạnh là cách đàn tiết kiệm sức. Chỉ đáng lo khi trưa nắng ấm mà vẫn không có ong ra, hoặc trước cửa có nhiều xác và có ruồi nhỏ bay quanh.
