Mảng rêu mốc xanh mọc ở mặt ngoài thùng gỗ ong dú vào mùa mưa thường không nguy hiểm cho đàn. Xử lý bằng cách chà khô bằng bàn chải lông cứng, đưa thùng ra chỗ có nắng gió khi trời hửng, và kê đáy thùng cao thoáng để gỗ mau ráo. Không dùng nước tẩy, không xịt thuốc diệt nấm, vì đàn ong sống ngay sau lớp gỗ đó.
Rêu mốc mặt ngoài và mốc bên trong tổ là hai chuyện khác hẳn nhau. Mặt ngoài mốc là chuyện của gỗ và của chỗ đặt: ẩm quá, thiếu nắng, thiếu gió. Bên trong mốc là chuyện của đàn: đàn yếu không dọn kịp, nước đọng, bình phấn hỏng. Người mới hay hoảng vì cái thứ nhất mà lại bỏ qua cái thứ hai.
Bài này nói cách nhìn ra mốc nào đáng lo, cách xử lý mặt ngoài thùng an toàn cho đàn, và cách sửa chỗ đặt để mùa mưa sau thùng không mốc lại.
Vì sao mùa mưa vùng cao thùng gỗ hay mốc?
Mùa mưa ở cao nguyên kéo dài nhiều tháng. Có những tuần trời gần như không có nắng, sương mù buổi sáng, mưa buổi chiều. Gỗ ngoài trời trong điều kiện đó không bao giờ khô hẳn. Bào tử rêu và nấm mốc vốn có sẵn khắp nơi, gặp mặt gỗ ẩm liên tục là bám lên và lan ra.
Mốc thường mọc nhiều nhất ở góc dưới thùng, mặt khuất nắng, và những chỗ nước mưa bắn lên từ mặt giá hoặc từ đất. Thùng đặt sát vách, sát bụi cây, dưới tán dày, ít gió, thì mốc nhanh hơn thùng ở chỗ thoáng.
Gỗ thông có nhiều nhựa nên chịu ẩm khá, nhưng phần gỗ giác, tức phần ngoài thân cây màu nhạt, lại dễ mốc hơn phần lõi. Thùng đóng bằng nhiều gỗ giác sẽ thấy mốc lên rõ hơn.
Mặt ngoài mốc chưa phải là vấn đề lớn với đàn. Nhưng nó là dấu hiệu chỗ đặt thùng đang ẩm quá. Nếu để lâu, ẩm thấm dần vào trong, gỗ mục ở chân, và sớm muộn sẽ ảnh hưởng tới tổ. Nên coi mảng mốc là một lời nhắc sửa chỗ đặt, không phải chỉ là một vết bẩn cần chà.
Phân biệt mốc ngoài thùng và mốc trong tổ
Mốc ngoài: rêu xanh, đốm xanh đen trên mặt gỗ. Thường ở góc dưới, mặt khuất. Đàn vẫn ra vào bình thường là không đáng lo ngay.
Mốc trong: lớp lông trắng, xám, xanh trên bình phấn. Chỉ thấy khi mở thùng. Bình phấn mốc là phấn đã hỏng.
Mùi chua, mùi hăng bay ra từ cửa. Thường là trong tổ có phấn hỏng hoặc mật lên men. Mặt ngoài mốc không gây mùi như vậy.
Nước rỉ ra ở cửa hay ở đáy. Nước đang đọng bên trong. Mốc trong sẽ theo sau nếu không xử lý.
Ong lôi ra nhiều vụn sáp, phấn thải. Đàn đang dọn chỗ hỏng. Đàn khoẻ làm được, đàn yếu thì bỏ dở.
Ấu trùng ruồi trắng nhỏ bò quanh cửa. Đây là chuyện khác, nghiêm trọng hơn mốc. Đàn đang bị ruồi đẻ trứng vào phấn, phải xử lý ngay.
Mặt trong nắp ướt và sẫm màu. Hơi nước đọng trên nắp, chỗ này dễ mốc tiếp. Xem lại khe thở và mái che.
Đàn ra vào thưa dần dù trời đã hửng. Có thể đàn đang suy vì trong tổ ẩm và hỏng. Đáng mở thùng xem vào trưa nắng.
Mốc ngoài lan cả mặt trên nắp. Mái che không đủ hoặc thủng. Sửa mái trước rồi mới chà.
Gỗ mềm, bấm móng tay lún được. Không còn là mốc mặt nữa mà là gỗ đã mục. Lên kế hoạch thay thùng.
Mốc ngoài mà đàn mạnh. Chỉ cần chà khô và sửa chỗ đặt. Không mở thùng, không quấy đàn.
Chà và phơi thùng mốc mà không làm phiền đàn
Dùng bàn chải lông cứng, chà khô. Chà theo chiều thớ gỗ. Rêu mặt ngoài bong ra dễ khi trời đã hửng vài tiếng.
Nếu phải dùng nước, chỉ dùng ít nước sạch. Nhúng bàn chải vào nước, vẩy ráo rồi chà. Không dội nước lên thùng.
Không chà gần cửa tổ. Chừa một khoảng quanh lỗ cửa và ống keo. Rêu chỗ đó để sau, hoặc dùng que nhỏ gạt nhẹ.
Chà vào trưa nắng ấm. Đàn đang ra làm, ít ong trong cửa, gỗ khô nhanh sau khi chà.
Không lật nghiêng thùng để chà đáy. Lật thùng có đàn là bình mật đổ. Chà mặt đáy khi chuyển đàn hoặc dùng chổi nhỏ luồn dưới.
Nhẹ tay, không gõ đập. Ong dú nhạy với rung. Chà đều tay, không đập bàn chải vào thành thùng.
Phơi thùng không có nghĩa là bê ra nắng. Với thùng có đàn, phơi là dọn bớt cây che quanh cho nắng gió lọt tới, không di chuyển thùng.
Thùng trống thì phơi thật kỹ. Đưa ra sân, mở nắp, phơi nhiều nắng, chà cả trong lẫn ngoài.
Không dùng nước tẩy, nước javel, xà phòng. Mùi bám vào gỗ rất lâu, lại có thể ngấm vào trong tới chỗ ong ở.
Không xịt thuốc diệt nấm, thuốc chống mốc. Những thuốc này làm cho đồ dùng, không phải cho nơi có côn trùng sống bên trong.
Không quét vôi lên thùng có đàn. Vôi bột ướt có mùi và có thể làm ong khó chịu khi đậu xuống mặt thùng.
Thu rêu đã chà, không vứt dưới gầm. Để dưới gầm là nguồn mốc tiếp và chỗ trú cho côn trùng.
Kê đáy thoáng và sửa chỗ đặt để mùa sau không mốc lại
Chà sạch mà không sửa chỗ đặt thì chỉ vài tuần sau mốc lại lên như cũ. Cái gốc là gỗ ẩm lâu, nên việc chính là làm cho gỗ được khô ráo sau mỗi cơn mưa.
Bước đầu tiên là kê đáy. Thùng đặt sát mặt giá thì giữa đáy thùng và mặt giá có một lớp hơi ẩm, nước đọng không thoát, gỗ đáy ướt suốt mùa. Kê thùng trên hai thanh gỗ nhỏ hoặc vài miếng chêm để có khe gió dưới đáy. Mặt giá nên làm bằng nan có khe hở chứ không phải một tấm ván liền.
Bước thứ hai là cho gió đi. Phát bụi rậm sát thùng, tỉa bớt cành thấp phía trước. Thùng không cần ra nắng gắt, nhưng cần có gió lùa và ít nhất vài giờ ánh sáng mỗi ngày. Thùng đặt sát vách nhà thì kéo ra xa vách một chút.
Bước thứ ba là kiểm mái che và đường nước. Nhìn kỹ sau một trận mưa lớn: nước có nhỏ từ mép mái xuống ngay mặt giá không, đất có bắn lên thùng không, nước từ mái nhà bên cạnh có tạt vào không. Mỗi đường nước như vậy là một mảng mốc đang chờ.
Cuối cùng, vào cuối mùa mưa, khi nắng đã đều, là lúc tốt nhất để thay những thùng gỗ đã mục, chuyển đàn sang thùng mới đã phơi kỹ. Đừng chờ tới giữa mùa mưa năm sau mới làm, lúc đó gỗ ướt, đàn khó chịu và mình cũng khó làm.
Mốc, mục, mối: xử lý từng trường hợp
Mốc ngoài có làm mật bị hỏng không? Không trực tiếp. Mật nằm trong bình sáp bên trong tổ. Nhưng nếu ẩm thấm vào trong thì mật có thể loãng và chua hơn.
Có cần chuyển đàn sang thùng khác ngay không? Nếu chỉ mốc ngoài và đàn khoẻ thì không. Chuyển đàn giữa mùa mưa gây xáo trộn nhiều hơn lợi ích.
Sơn thùng có chống mốc không? Sơn mặt ngoài làm gỗ bớt hút nước nhưng mang theo mùi và phải để khô lâu trước khi dùng. Sửa chỗ đặt hiệu quả hơn.
Thùng nào hay mốc nhất trong dãy? Thùng ở hai đầu dãy phía có cây che, thùng ở chỗ trũng, thùng sát vách. Đó là chỗ cần sửa trước.
Rêu mọc trên mái lá có sao không? Mái lá có rêu thường sắp mục, thấm nước. Đến lúc thay lá.
Thùng bị mối thì sao? Mối thường vào từ chân giá chạm đất hoặc từ gỗ mục. Thùng có mối phải thay, và chân giá phải cách đất bằng chén nước hoặc chân không phải gỗ.
Có nên đốt khói hun thùng cho khô? Không. Khói làm ong hoảng và ám mùi vào tổ. Khô bằng gió và nắng là đủ.
Mốc trong tổ thì làm gì? Mở vào trưa nắng ấm, gỡ bỏ những bình phấn đã mốc, lau khô mặt trong nắp, kiểm khe thở. Đàn yếu cần được thu hẹp cửa và để yên cho hồi lại.
Có nên rắc vôi bột dưới gầm giá? Vôi giúp mặt đất dưới gầm khô hơn và bớt rêu, nhưng rắc cách xa thùng và đừng để gió thổi bay lên cửa tổ.
Bao lâu chà một lần? Chỉ khi thấy rêu dày lên. Chà thường xuyên không cần thiết, và mỗi lần chà là một lần làm đàn khó chịu.
Mua thùng mới có loại nào không mốc? Thùng gỗ nào ở ngoài trời ẩm lâu cũng có thể mốc. Gỗ lõi, đã sấy, đóng kín khe và đặt chỗ thoáng thì mốc ít hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Rêu mốc mặt ngoài thùng có làm ong dú bỏ tổ không?
Hiếm khi. Ong sống bên trong và không quan tâm mặt ngoài. Nhưng nếu ẩm từ ngoài thấm vào làm trong tổ đọng nước, mốc phấn, thì đàn yếu có thể suy và bỏ đi.
Dùng giấm lau mốc thùng ong được không?
Giấm có mùi mạnh, bám vào gỗ khá lâu. Với thùng đang có đàn, chà khô vẫn an toàn hơn. Với thùng trống, có thể lau rồi phơi thật kỹ nhiều nắng trước khi dùng.
Có nên bọc ni lông ngoài thùng để chống mưa mốc không?
Không nên. Ni lông giữ ẩm sát mặt gỗ, làm mốc nặng hơn và trong thùng bí hơi. Che mưa bằng mái vươn rộng là đủ.
Thùng gỗ ong dú dùng được bao nhiêu năm?
Tuỳ loại gỗ, độ dày, chỗ đặt và mái che. Thùng gỗ thông có mái tốt, kê thoáng có thể dùng nhiều năm. Thùng để ẩm, sát đất thì mục chân rất nhanh.
Mùa mưa có nên mở thùng ong dú để kiểm không?
Chỉ mở khi cần, vào trưa có nắng ấm. Mở lúc trời âm u ẩm là đưa hơi ẩm vào tổ và làm lạnh khu nuôi con.
