Người ở Lâm Đồng, vùng Đắk Nông cũ hay các vùng cao lân cận nên ưu tiên tổ ong dú giống đã được nuôi ngay tại vùng cao. Đàn đó đã sống qua những đêm lạnh, những buổi sáng sương mù và những mùa mưa dài giống hệt ở nhà mình. Chuyển về, đàn chỉ phải làm quen chỗ mới chứ không phải làm quen cả một khí hậu mới. Đường chở ngắn hơn cũng giảm rủi ro cho đàn.
Có một sai lầm khá phổ biến: thấy đàn giống ở vùng thấp nhiều hơn, thì đặt về cao nguyên. Đàn tới nơi vào đúng tháng cuối năm, gặp mấy đêm lạnh đầu tiên thì co cụm lại, ít bay, rồi mùa mưa ập tới khi dự trữ còn mỏng. Đàn không nhất thiết chết, nhưng mất một mùa để gượng. Bài này nói vì sao nguồn giống quan trọng, và cũng nói thẳng chỗ nào còn chưa có ai đo cho chắc.
Đàn vùng cao đã quen những gì?
Một đàn sống ở vùng cao có những thói quen mà người nuôi lâu năm nhìn thấy được. Lớp màng sáp quấn quanh ổ trứng thường dày hơn, kín hơn. Khe hở trong thùng được trám kỹ. Đàn co cụm nhanh khi đêm xuống lạnh và ra cửa muộn vào những sáng sương.
Đàn cũng đã quen nhịp thức ăn của vùng cao: bung sức vào mùa hoa cà phê, hoa rừng, rồi giữ mình qua những tuần mưa dầm. Kho dự trữ của đàn ở đây thường được tích theo đúng nhịp đó.
Những thói quen này đến từ đâu, từ dòng giống hay từ việc đàn tự điều chỉnh theo nơi nó sống, là chuyện chưa có nghiên cứu nào ở Việt Nam đo cho rõ mà người viết biết. Có thể là cả hai. Nên nói cho đúng: đàn vùng cao đã sống được ở điều kiện vùng cao, đó là điều chắc. Còn đàn từ vùng thấp có thích nghi được không thì nhiều đàn vẫn được, chỉ là phải trả giá bằng thời gian và rủi ro.
Với người nuôi, chọn đàn đã sống được ở điều kiện giống nhà mình là cách giảm bớt một ẩn số. Nuôi ong đã đủ ẩn số rồi.
Mùa mưa dài và đêm lạnh: đàn vùng cao đỡ được gì?
Ít sốc nhiệt khi về nhà mới. Đàn chuyển từ trại vùng cao về nhà ở vùng cao không phải đổi nhịp giữ ấm, giữ mát.
Biết trám thùng kỹ. Đàn đã quen gió lạnh lùa thì trám khe nhanh và kín. Thùng mới về được đàn sửa sang sớm.
Quen co cụm ban đêm. Đêm lạnh đột ngột không làm đàn rối loạn như đàn chưa từng gặp.
Quen sáng sương ra muộn. Người nuôi không phải lo khi thấy sáng ra cửa thưa, đó là nhịp bình thường của đàn.
Dự trữ theo nhịp mùa mưa. Đàn đã biết sống qua những tuần mưa dầm bằng kho bình mật, bình phấn.
Đường chở ngắn. Từ trại vùng cao về nhà vùng cao, đường ngắn hơn, ít giờ bịt cửa hơn, ít rung lắc hơn.
Không qua chênh lệch độ cao lớn. Chở từ vùng nóng thấp lên cao, đàn chịu nhiệt độ thay đổi nhiều suốt quãng đường. Chở trong vùng cao thì đỡ.
Người bán hiểu điều kiện nhà mình. Trại ở vùng cao biết sương, gió, mưa ở vùng cao ra sao, dặn dò sát hơn.
Hỗ trợ dễ hơn. Gặp chuyện, người ở trại gần, cùng điều kiện thời tiết, dễ hình dung chuyện đang xảy ra ở nhà mình.
Có thể đến tận trại xem. Ở gần thì đi xem đàn tận mắt trước khi nhận được, không phải mua qua ảnh.
Vẫn phải chăm đúng cách. Đàn quen vùng cao không có nghĩa là thả đó không cần che mưa, chống kiến. Những việc đó vẫn phải làm đủ.
Chọn thời điểm nhận tổ trong năm cho người vùng cao
Ngay cả khi đàn đã quen vùng cao, thời điểm nhận về vẫn quan trọng. Nhận vào mùa khô, khi trời ráo, hoa cà phê, hoa rừng đang nở, đàn có ngay nguồn ăn để làm quen chỗ mới. Đây là lúc nhiều người chọn.
Nhận vào giữa mùa mưa dầm thì đàn phải làm quen chỗ mới trong lúc ít ngày bay, phải sống bằng dự trữ. Vẫn làm được nếu chỗ đặt khô ráo, mái che chắc, nhưng nên hỏi trại trước để được dặn kỹ.
Những tuần cuối năm se lạnh, ít hoa, cũng không phải lúc lý tưởng. Đàn đang co lại giữ sức, chuyển nhà thêm một cú sốc.
Khi gọi trại, hãy nói mình ở đâu, nhà cao hay thấp, sát rừng hay trong thị trấn, để cùng chọn thời điểm. Số của Ong Mộc là 0818.83.22.83, trại ở 68 đường vào Thác Ba Tầng, xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng.
Chuẩn bị chỗ đặt cho đàn ở nhà vùng cao
Cửa hướng đón nắng sớm. Hướng đông hoặc đông nam để ong ra cửa sớm hơn vào những sáng lạnh.
Né hướng gió lạnh. Cuối năm gió lạnh thổi mạnh theo một hướng quen. Đừng để cửa thùng hứng thẳng gió đó.
Mái che vươn rộng. Mưa vùng cao hay tạt xiên theo gió, mái phải vươn ra khỏi mép thùng.
Không đặt chỗ trũng đọng sương. Sương lạnh đọng nhiều ở chỗ trũng. Đặt ở chỗ cao ráo, thoáng.
Giá chắc, chống kiến. Kiến rừng vùng cao có loài rất hung. Chén nước có dầu ăn hoặc keo chống côn trùng ở chân giá.
Gần nguồn hoa quanh nhà. Vườn cà phê, cây ăn trái, hoa trồng quanh nhà, bìa rừng đều tốt.
Không sát bếp củi. Khói bếp củi vùng cao dày, đàn không ưa khói xông vào cửa suốt ngày.
Chỗ dễ nhìn từ nhà. Đặt sao cho mỗi sáng đứng ở hiên là nhìn thấy cửa thùng.
Không đặt quá cao trên đồi gió. Đỉnh đồi trống gió lùa mạnh, lạnh nhanh. Lưng đồi có cây chắn gió thường hợp hơn.
Có lớp che phụ mùa lạnh. Chuẩn bị sẵn bao bố, tấm ván để che thêm mặt hứng gió khi trời trở lạnh, nhớ chừa cửa và khe thở.
Ghi lại nhiệt độ nếu có thể. Một nhiệt kế nhỏ gần thùng giúp mình hiểu đàn đang chịu gì vào những đêm lạnh nhất.
Những điều không nên kỳ vọng ở đàn vùng cao
Đàn quen vùng cao không có nghĩa là đàn lớn nhanh. Ngược lại, ở vùng cao đàn thường lớn chậm hơn đồng bằng vì ít giờ bay mỗi ngày. Quen khí hậu là giúp đàn sống vững, chứ không phải giúp đàn đầy thùng sớm.
Cũng đừng kỳ vọng thu mật sớm. Mật ong dú vốn ít, ở vùng cao mùa thu thường gói gọn sau những đợt hoa chính. Đàn mới nhận cần thời gian đầy thùng trước, mật để thu là chuyện của mùa sau.
Đàn quen vùng cao vẫn có thể gặp chuyện nếu chỗ đặt sai: dưới mái tôn nắng trưa, ở chỗ trũng đọng sương, cạnh rẫy phun thuốc dày. Nguồn giống tốt chỉ là điểm xuất phát, phần còn lại là chỗ đặt và cách chăm.
Và đừng nghe ai hứa đàn này “không bao giờ chết”, “chắc chắn sinh sôi”. Ong là sinh vật sống, phụ thuộc thời tiết, nguồn hoa, cách chăm. Người bán thật thà sẽ nói rõ những điều đó trước khi giao đàn.
Câu hỏi thường gặp
Ở Đà Lạt có nuôi ong dú được không?
Ong dú có thể sống ở nhiều vùng cao, nhưng nơi càng lạnh thì đàn càng ít ngày bay, lớn chậm. Ở những chỗ lạnh hơn Tà Đùng, nên hỏi kỹ trại về chỗ đặt, che gió và kỳ vọng thực tế trước khi nhận tổ.
Tổ giống từ miền Tây đem lên Lâm Đồng có nuôi được không?
Nhiều đàn vẫn thích nghi được, nhưng đàn phải đổi nhịp giữ ấm, đường chở cũng xa. Nếu chọn được đàn đã nuôi ở vùng cao thì bớt được một rủi ro.
Đàn vùng cao mang về vùng nóng có được không?
Được, ong dú sống ở cả vùng nóng. Khi đó cần che mát kỹ trong tuần đầu, tránh nắng chiều chiếu thẳng vào thùng.
Có đến trại Tà Đùng xem đàn trước khi nhận được không?
Được, nhưng nên gọi hẹn trước qua số 0818.83.22.83, vì nhiều lúc người ở trại đang làm ngoài rẫy. Đến tận nơi xem đàn và chỗ nuôi giúp mình hình dung rõ hơn.
Ong dú vùng cao có khác loài với ong dú đồng bằng không?
Không nhất thiết. Ở nhiều nơi, cùng một nhóm loài sống được cả vùng thấp lẫn vùng cao. Điều khác là đàn đã quen điều kiện nơi nó sống, chứ không phải lúc nào cũng khác loài.
Mùa nào nhận tổ giống ở vùng cao là thuận nhất?
Mùa khô, khi trời ráo và các loại hoa đang nở, đàn có ngay nguồn ăn để làm quen chỗ mới. Giữa mùa mưa dầm hay cuối năm lạnh thì cần hỏi trại kỹ hơn.
