Mật ong dú mộc đi từ tổ ra hũ qua năm bước: chọn những bình sáp đã được ong đậy nắp, chích thủng bình, để mật tự chảy hoặc hút ra, lọc qua rây cho sạch cặn, rồi đóng vào hũ thủy tinh sạch và đậy kín. Không có bước đun, không có bước cô. Vì không có bước "chữa" ở cuối, mọi bước trước phải làm cho sạch và đúng lúc.
Nhiều người nghĩ thu mật ong dú chỉ là mở thùng, bóp bình, hứng mật. Thật ra phần lớn chất lượng của một hũ mật mộc được quyết định trước cả khi mở thùng: chọn ngày, chọn đàn, chuẩn bị dụng cụ. Bài này đi qua từng bước như cách các trại ong dú vùng cao vẫn làm, và nói rõ mỗi bước đang giữ lại điều gì cho hũ mật.
Trước khi mở thùng: chuẩn bị quyết định nửa chất lượng
Chọn ngày khô ráo. Ở vùng cao, mùa mưa không khí ẩm đặc. Mở thùng lúc đó, mật hút thêm hơi nước, lô mật loãng và dễ lên men về sau. Ngày nắng ráo, sau khi sương tan là lúc hợp nhất.
Chọn giờ ong đi làm đông. Giữa buổi sáng tới đầu giờ chiều, phần lớn ong thợ đang ra ngoài, trong thùng ít ong hơn, đàn bị xáo trộn ít hơn.
Chỉ chọn đàn mạnh. Đàn đông ong, cửa ra vào tấp nập, nhiều bình mật đầy mới thu. Đàn yếu thì để yên cho nó lớn.
Dụng cụ phải khô hoàn toàn. Dao nhỏ, que chích, rây inox, thau thủy tinh rửa sạch từ hôm trước, phơi khô hẳn. Một chút nước đọng là một chỗ cho men bám.
Hũ thủy tinh tráng sạch, để khô. Hũ ướt là hỏng cả hũ mật, dù mật có ngon đến đâu.
Găng tay nilon sạch. Ong dú không chích nên không cần đồ bảo hộ dày, nhưng găng giúp tay khỏi dính nhựa và giữ mật sạch.
Một tấm khăn sạch phủ thùng. Mở nắp thùng xong phủ khăn lên phần không làm tới, đàn đỡ bị phơi và kiến khó lọt vào.
Chuẩn bị chỗ làm trong nhà. Nếu được, mang ngăn mật vào phòng sạch, kín gió để chích và lọc, tránh bụi, tránh ong bay theo mùi.
Đừng xịt khói. Ong dú không cần hun khói như ong mật. Khói làm mật ám mùi và đàn hoảng vô ích.
Kiểm tra thùng có ngăn mật riêng không. Thùng nuôi có ngăn mật tách khỏi khu ấu trùng giúp lấy mật mà không đụng tới phần nuôi con. Thùng không có ngăn thì phải làm chậm và cẩn thận hơn nhiều.
Biết mình sẽ lấy bao nhiêu. Quyết định trước sẽ chừa lại bao nhiêu bình cho đàn, đừng để lúc thấy mật nhiều rồi tham lấy thêm.
Chọn bình nào, chích ra sao: hai bước dễ làm sai nhất
Mở ngăn mật ra, anh chị sẽ thấy những chùm bình tròn màu nâu, to cỡ đầu ngón tay, dính vào nhau. Bình nào ong đã đậy kín miệng bằng lớp sáp mỏng là bình mật đã chín: ong đã quạt cho bớt nước rồi mới đậy. Bình còn hở miệng là mật đang làm dở, loãng và chua hơn. Mật mộc chỉ lấy bình đã đậy.
Ngay cả trong những bình đã đậy, cũng không lấy hết. Người làm cẩn thận chừa lại một phần, thường là các bình nằm gần khu nuôi con, để đàn có cái ăn qua những ngày mưa. Ở vùng cao, mùa mưa dài và lạnh, đàn bị lấy cạn sẽ đói trước khi hoa kịp trở lại.
Chích bình thì dùng dao nhỏ hoặc que nhọn sạch, rạch nhẹ phía trên hoặc chọc thủng từng bình. Có nơi cắt cả chùm bình ra để xử lý trong nhà, có nơi để nguyên trong ngăn rồi hút mật bằng ống hút sạch. Cách nào cũng được, miễn là không bóp nát chùm bình, vì bóp mạnh sẽ ép cả phấn, cả nhựa, có khi cả ấu trùng lẫn vào mật.
Sai lầm hay gặp nhất của người mới là thấy khu ấu trùng cũng tròn tròn, nâu nâu, tưởng là bình mật. Bình mật thường to và tròn hơn, nằm thành chùm riêng; ấu trùng nằm trong các ô nhỏ xếp tầng hoặc xếp xoắn ở giữa tổ. Không chắc thì đừng chích, hỏi người có kinh nghiệm trước.
Để mật chảy và lọc rây: chậm thì sạch
Bình đã chích thì nghiêng ngăn mật hoặc đặt chùm bình lên rây, để mật tự chảy xuống thau. Bước này không vội được. Mật ong dú loãng nên chảy khá nhanh, nhưng phần cuối đọng trong bình cần thời gian. Ép cho nhanh là ép luôn cả thứ không muốn vào mật.
Rây inox lưới vừa là đủ. Có nơi lọc hai lần: lần đầu rây thưa để giữ vụn sáp lớn, xác ong; lần sau rây mịn hơn để giữ cặn nhỏ. Mật mộc dừng ở đây. Không lọc qua vải dày ép mạnh, không dùng màng lọc siêu mịn, để vẫn giữ lại phấn hoa li ti và mùi của mùa.
Trong lúc chờ mật chảy, thau phải được che lại bằng khăn sạch hoặc nắp lưới. Mùi mật rất nhanh kéo ong, kéo kiến, ruồi tới. Vùng cao trời mát nên mật ít bị nắng hun, nhưng chỗ làm phải kín gió, sạch bụi.
Lọc xong, có người để mật nghỉ trong thau đậy kín một lúc cho bọt khí nổi lên rồi vớt bỏ trước khi đóng hũ. Bước này giúp hũ mật đầu tiên nhìn sạch hơn và giảm bọt về sau.
Đóng hũ và cất: giữ mùi hoa tới tay người dùng
Rót mật bằng phễu sạch, khô. Rót chậm cho đỡ tạo bọt khí trong hũ.
Không đổ đầy sát miệng. Chừa một khoảng nhỏ dưới nắp. Mật sống có thể sinh chút hơi, đầy sát dễ trào khi mở.
Đậy nắp ngay. Mật ong dú hút ẩm nhanh, để hở trong lúc làm việc khác là mật loãng thêm.
Lau sạch miệng hũ. Mật dính ngoài miệng hũ kéo kiến và làm nắp khó vặn.
Ghi vùng nuôi và lô. Ở Ong Mộc, hũ dán nhãn vùng nuôi Tà Đùng. Ghi riêng mỗi lô theo mùa giúp người dùng biết mình đang ăn mật mùa nào.
Không trộn hai đợt thu vào một hũ. Mỗi đợt một vị, trộn vào thì mất dấu mùa và khó theo dõi khi có lô bị sủi.
Cất chỗ mát, tối. Mật mới đóng để nơi mát, không nắng. Mật mộc không qua đun nên nhiệt độ là thứ cần giữ nhất.
Theo dõi vài ngày đầu. Lô nào có dấu hiệu sủi nhiều, nắp phồng thì tách riêng để xem lại, không gửi đi.
Đóng thùng chống vỡ khi gửi xa. Hũ thủy tinh cần lót kỹ, dựng đứng, tránh để nằm lâu dưới nắng xe.
Dọn sạch dụng cụ ngay. Mật khô bám rây rất khó rửa, lại kéo kiến vào chỗ làm.
Đóng thùng ong lại cẩn thận. Gắn nắp kín, trả khăn phủ, kiểm tra chân giá chống kiến. Mùi mật vừa lấy dễ kéo kẻ hại tới thùng trong mấy ngày sau.
Những lỗi làm hỏng cả một lô mật mộc
Thu sau cơn mưa. Không khí ẩm đẫm, mật hút nước, lô đó dễ lên men chỉ sau vài tuần.
Lấy cả bình chưa đậy. Mật non loãng và chua, trộn vào là kéo cả lô xuống.
Bóp nát chùm bình. Ép phấn, nhựa, ấu trùng vào mật, mật đục và nhanh hỏng.
Dụng cụ còn ẩm. Lỗi nhỏ nhưng hậu quả lớn, cả thau mật có thể sủi bọt sau đó.
Để thau mật hở. Ong, kiến, ruồi, bụi rơi vào, mật phải lọc lại hoặc bỏ.
Lấy cạn đàn. Mùa mưa vùng cao đàn đói, yếu dần, có khi bỏ tổ.
Đun cho "chắc ăn". Hết còn là mật mộc, mùi hoa bay gần hết.
Đựng bằng can nhựa cũ. Mật chua ám mùi nhựa, mùi thứ đựng trước đó.
Trộn mật mới với mật tồn. Mật cũ đã lên men nhẹ sẽ kéo mật mới theo.
Không ghi lô. Có hũ bị sủi thì không biết lần ngược về đợt thu nào để rút kinh nghiệm.
Vội. Thu mật ong dú là việc chậm. Người vội luôn là người làm hỏng mật nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì thu mật ong dú một lần?
Không có lịch cố định, tùy đàn mạnh hay yếu và mùa hoa. Chỉ thu khi ngăn mật có nhiều bình đã được ong đậy nắp, và luôn chừa lại phần cho đàn ăn, nhất là trước mùa mưa dài ở vùng cao.
Thu mật ong dú có cần mặc đồ bảo hộ không?
Ong dú là ong không ngòi nên không chích. Chỉ cần găng tay nilon sạch để giữ vệ sinh, có thể đội nón vì ong hay bám tóc, không cần bộ đồ bảo hộ như nuôi ong mật.
Vì sao chỉ lấy bình mật đã được ong đậy nắp?
Bình đã đậy là mật đã được ong làm bớt nước, chín hơn, ít bị lên men về sau. Bình còn hở là mật đang làm dở, loãng và chua, lấy vào dễ làm hỏng cả lô.
Mật ong dú lọc xong có cần đun không?
Mật mộc thì không đun. Đun giúp mật khỏi sủi nhưng làm bay mùi hoa và đổi vị. Thay vào đó phải thu đúng lúc, giữ dụng cụ khô sạch và cất mật nơi mát.
Thu mật có làm chết đàn ong dú không?
Nếu thu đúng cách, không chạm khu ấu trùng, chừa đủ mật cho đàn thì đàn vẫn sống khỏe. Đàn chỉ suy khi bị lấy cạn, bị phá tổ hoặc mở thùng lúc trời mưa lạnh.
Có thể xem thu mật ong dú tại trại ở Tà Đùng không?
Ong Mộc đón khách tham quan vùng nuôi ở 68 đường vào Thác Ba Tầng, xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng. Nên gọi hoặc nhắn Zalo 0818.83.22.83 hẹn trước, vì thu mật phụ thuộc thời tiết và tình trạng đàn.
